Sarga 61
शुनःशेफविक्रयः · The Sale of Śunaḥśepa for the Sacrifice
बालकाण्ड
Ten sarga splata w jedno wędrówkę ascetów i kryzys w rytuale królewskim. Widząc odchodzących leśnych mędrców, Viśvāmitra prowadzi swoją grupę z dala od południowej przeszkody i wybiera Puṣkarę w zachodniej przestrzeni jako idealne tapovana dla intensywnych praktyk ascetycznych. Tymczasem król Ambarīṣa z Ayodhyi rozpoczyna jadźnię, lecz Indra zabiera wyznaczone zwierzę ofiarne, zagrażając ukończeniu obrzędu. Odprawiający kapłan ogłasza stratę winą rządów i pilnie domaga się substytutu - zwierzęcia lub człowieka - aby ofiara mogła trwać. Ambarīṣa poszukuje daleko i szeroko, oferując wielkie stada bydła jako cenę, i dociera do Bhṛgutundy, gdzie brahmarsi Ṛcīka siedzi z rodziną. Król prosi o syna jako nabytą ofiarę; Ṛcīka odmawia sprzedaży najstarszego, a matka nie chce oddać najmłodszego, Śunaki, powołując się na rodzicielskie przywiązanie. Środkowy syn, Śunaḥśepa, bierze ich odmowy jako domniemaną sprzedaż środkowego i oferuje samego siebie. Ambarīṣa kupuje Śunaḥśepę za sto tysięcy krów i szybko odchodzi, zostawiając surowy obraz rytuału związanego ślubami, rodzinnych więzi i presji moralnej stworzonej przez ofiarne nakazy.
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान् प्रेक्ष्य तानृषीन् ।अब्रवीन्नरशार्दूलस्सर्वांस्तान्वनवासिनः ॥१॥
Wtedy wielkoduszny Wiswamitra, widząc tych leśnych mędrców wyruszających w drogę, przemówił do nich, zwracając się do Ramy, tygrysa wśród ludzi.
Verse 2
महान्विघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् ।दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥२॥
Wielka przeszkoda powstała, nadchodząca z kierunku południowego. Udamy się więc do innego regionu; tam będziemy podejmować nasze umartwienia.
Verse 3
पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः ।सुखं तपश्चरिष्यामः परं तद्धि तपोवनम् ॥३॥
O wielkoduszni, w rozległej krainie zachodniej, w Puṣkarze, będziemy praktykować ascezę w spokoju; albowiem to zaprawdę jest wyśmienity las pokuty.
Verse 4
एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः ।तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः ॥४॥
Tak rzekłszy, wielki mędrzec o potężnym blasku, przebywając w Puṣkarze, odbywał groźne i nie do pokonania umartwienia, żywiąc się korzeniami i owocami.
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृपः ।अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥५॥
Właśnie w tym czasie król panujący nad Ajodhją, znany jako Ambarīṣa, rozpoczął przedsięwzięcie ofiarnego rytuału (jadźni).
Verse 6
तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह ।प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥६॥
Gdy król sprawował funkcję ofiarodawcy w jadźni, Indra porwał zwierzę ofiarne. Gdy ofiary nie można było odnaleźć, kapłan zwrócił się do króla tymi słowami.
Verse 7
पशुरद्य हृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात् ।अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥७॥
O Królu, dziś zwierzę ofiarne zostało zabrane, a przez twoje błędne rządy przepadło bezpowrotnie. O władco ludzi, winy dosięgają króla, który nie chroni swych poddanych.
Verse 8
प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत्कर्म प्रवर्तते ॥८॥
O najlepszy z ludzi, wymaga to wielkiej ekspiacji: przyprowadź natychmiast zwierzę, lub ludzkiego zastępcę, aby ofiarny rytuał mógł być kontynuowany.
Verse 9
उपाध्यायवचश्श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ ।अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिस्सहस्रशः ॥९॥
Usłyszawszy słowa nauczyciela, ten król, bystry umysłem, wyruszył na poszukiwanie zwierzęcia ofiarnego, oferując tysiące krów w zamian.
Verses 10-11
देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च ।आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥१०॥स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह ॥११॥
O dziecko, o Ramo, radości rodu Raghu, przeszukując krainy, miasta, lasy i święte pustelnie, król w końcu ujrzał mędrca Ryczikę siedzącego na Bhrigutundzie wraz z żoną i synami.
Verse 12
तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च ।ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः ॥१२॥पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ।
Wtedy nadzwyczaj promienny królewski mędrzec, kłaniając się i ubłagając tego bramińskiego mędrca Ryczikę, który jaśniał mocą ascezy, zapytał o jego pomyślność i wypowiedział te słowa.
Verse 13
गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि ॥१३॥पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव ।
O szczęśliwy Bhargawo, jeśli sprzedasz jednego ze swoich synów za sto tysięcy krów, aby służył jako zwierzę ofiarne, wtedy mój cel zostanie osiągnięty.
Verse 14
सर्वे परिसृता देशा याज्ञीयं न लभे पशुम् ॥१४॥दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम ।
Przemierzyłem wszystkie kraje, lecz nie znalazłem zwierzęcia godnego świętej ofiary; dlatego daj mi, za odpowiednią cenę, jednego syna spośród twoich.
Verse 15
एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वचः ॥१५॥नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथञ्चन ।
Tak zapytany, promienny Ṛcīka odpowiedział: „O najlepszy z ludzi, nie sprzedam mojego najstarszego syna, pod żadnym pozorem.”
Verse 16
ऋचीकस्य वचश्श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् ॥१६॥उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी ।
Usłyszawszy słowa Ṛcīki, ascetyczna matka tych szlachetnych synów przemówiła do Ambarīṣy, tygrysa wśród ludzi.
Verses 17-18
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः ॥१७॥ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप ।तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ॥१८॥
Czcigodny Bhārgava rzekł: „Najstarszy syn nie może być sprzedany. I wiedz, o królu, że najmłodszy, Śunaka, jest mi drogi. Dlatego, o władco, nie oddam ci mojego najmłodszego syna.”
Verse 19
प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः ।मातृ़णां तु कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ॥१९॥
„O najlepszy z ludzi, zazwyczaj najstarsi synowie są drodzy swoim ojcom, podczas gdy najmłodsi są drodzy swoim matkom. Dlatego będę chronił najmłodszego.”
Verse 20
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च ।शुनश्शेफस्स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥२०॥
Gdy mędrzec tak przemówił, i podobnie żona mędrca, wtedy Śunaḥśepa, o Rāma, środkowy syn, odezwał się z własnej woli.
Verse 21
पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् ।विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन् पुत्रं नयस्व माम् ॥२१॥
Mój ojciec mówi, że najstarszy nie może być sprzedany; moja matka mówi, że najmłodszego nie można oddać. Dlatego, o królu, uważam środkowego za już sprzedanego, weź mnie jako syna.
Verse 22
गवां शतसहस्रेण शुनश्शेफं नरेश्वरः ।गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥२२॥
O Raghunandana, król, wziąwszy Śunaḥśepę w zamian za sto tysięcy krów, odszedł niezmiernie zadowolony.
Verse 23
अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः ।शुनश्शेफं महातेजा जगामाशु महायशाः ॥२३॥
Sławny i promienny król-mędrzec Ambarīṣa, posadziwszy Śunaḥśepę na swoim rydwanie, szybko odszedł.
Inside Sarga 61
Voices in this sarga
- Viśvāmitra
- Ṛcīka
- Śunaḥśepa
- Ambarīṣa
Frequently Asked Questions
A ritual emergency forces a substitution for a missing sacrificial animal, culminating in the morally fraught act of purchasing a human (Śunaḥśepa) as yajña-victim—testing the boundaries between ritual necessity, royal duty, and human dignity.
The sarga highlights how dharma can become complex when multiple obligations collide: a king’s duty to complete vowed rites, a family’s protective attachments, and an individual’s agency. It implicitly warns that ritual goals, if pursued without ethical discernment, generate suffering and coercive structures.
Puṣkara is presented as a premier western tapovana for austerities, while Bhṛgutunda serves as the Bhārgava-associated mountain-hermitage where Ṛcīka’s family resides; culturally, the yajña framework and cattle-as-wealth economy structure the episode’s transactions.
Ask anything about Sarga 61 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
