
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
बालकाण्ड
Sarga 52 przedstawia formalne spotkanie królewskiej władzy i ascetycznego autorytetu poprzez etykietę gościnności (ātithya). Potężny, bohaterski Viśvāmitra zbliża się do Vasiṣṭhy z widoczną radością i pełnymi szacunku pozdrowieniami; Vasiṣṭha wita go, oferuje miejsce do siedzenia i podaje zwyczajowe leśne potrawy z owoców i korzeni. Następnie wymieniają się pytaniami o dobrostan, obejmującymi tapas, agnihotrę, uczniów, a nawet drzewa pustelni. Vasiṣṭha następnie pyta o rządy króla: czy poddani, słudzy, skarbiec, armia, sojusznicy i spadkobiercy są bezpieczni, co stanowi wyraźny audyt rājadharmy. Po rozszerzonej serdecznej rozmowie Vasiṣṭha proponuje bardziej wystawną recepcję dla króla i jego armii. Viśvāmitra początkowo odmawia, mówiąc, że proste ofiary i darśana mędrca wystarczą, ale Vasiṣṭha wielokrotnie nalega. Gdy oferta zostaje przyjęta, Vasiṣṭha przywołuje cętkowaną krowę Śabalā (Kāmadhenu) i nakazuje jej wyprodukować obfite pokarmy sześciu smaków: płynne, stałe, do lizania i do sączenia, tym samym ukazując dobrobyt āśramy, rytualną moc i świętą moralną ekonomię honorowania gościa.
Verse 1
स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः ।प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥१॥
Widząc Wasiszthę, najwybitniejszego wśród oddanych świętej recytacji, potężny i bohaterski Wiśwāmitra stał się nadzwyczaj zadowolony i z czci skłonił się w pokłonie.
Verse 2
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ।आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह ॥२॥
Czcigodny Wasisztha, ten wielkoduszny mędrzec, powitał go słowami powitania i polecił, by przygotowano dla niego miejsce do siedzenia.
Verse 3
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते ।यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥३॥
Gdy mądry Wiśwamitra zajął swoje miejsce, wybitny mędrzec Wasisztha zgodnie ze zwyczajem ofiarował mu owoce i korzenie, jak przystoi.
Verses 4-5
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तमः ।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत ॥४॥विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥५॥
Przyjąwszy gościnność Wasiszthy, najznakomitszy z królów, świetlisty Wiśwamitra, pytał o pomyślność ascez Wasiszthy, świętych ogni i uczniów, a także o gaj drzew wokół pustelni. Wasisztha z kolei zapewnił najznakomitszego z królów, że we wszystkim dzieje się dobrze.
Verse 6
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः ।पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणस्सुतः ॥६॥
Widząc króla Wiśwamitrę siedzącego wygodnie, Wasisztha, syn Brahmy, najwybitniejszy wśród oddanych świętej recytacji i bogaty w ascezę, zapytał go dalej.
Verse 7
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजाः पालयसे वीर राजवृत्तेन धार्मिक ॥७॥
O Królu, czy wszystko z tobą w porządku? O bohaterski i sprawiedliwy, czy chronisz swoich poddanych zgodnie z dharmą i właściwymi obowiązkami królestwa, utrzymując ich w zadowoleniu?
Verse 8
कच्चित्ते सम्भृता भृत्याः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने ।कच्चित्ते विजितास्सर्वे रिपवो रिपुसूदन ॥८॥
Czy Twoi słudzy są dobrze zaopatrzeni i czy pozostają posłuszni Twoim rozkazom? O pogromco wrogów, czy poddałeś wszystkich swoich nieprzyjaciół?
Verse 9
कच्चिद्बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परन्तप ।कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तवानघ ॥९॥
O dręczycielu wrogów, tygrysie wśród ludzi, bezgrzeszny, czy Twoje siły, skarbiec, sojusznicy oraz Twoi synowie i wnukowie wszyscy kwitną w pomyślności?
Verse 10
सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत् ।विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितः ॥१०॥
Potężny i promienny król Viśvāmitra zwrócił się do Vasiṣṭhy z należytą pokorą, oznajmiając, że we wszystkim jest dobrze pod każdym względem.
Verse 11
कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथाः शुभाः ।मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम् ॥११॥
Ci dwaj sprawiedliwi mężowie spędzili długi czas w pomyślnej rozmowie, napełnieni najwyższą radością i wzajemnie zadowoleni z siebie nawzajem.
Verse 12
ततो वसिष्ठो भगवान् कथाऽन्ते रघुनन्दन ।विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥१२॥
Wtedy, o Raghunandano, gdy ich rozmowa się zakończyła, czcigodny Vasiṣṭha, uśmiechając się jakby, wypowiedział te słowa do Viśvāmitry.
Verse 13
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे ॥१३॥
O potężny, pragnę złożyć odpowiednią gościnę tobie oraz tej twej armii, tak rozległej, że nie do zmierzenia; proszę, przyjmij ją ode mnie.
Verse 14
सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम् ।राजा त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥१४॥
Proszę, przyjmij ten zaszczyt, który dla ciebie przygotowałem; jako król jesteś wybitnym gościem i powinieneś być czczony z najwyższym staraniem.
Verse 15
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः ।कृतमित्यब्रवीद्राजा प्रियवाक्येन मे त्वया ॥१५॥
Tak zwrócony przez Wasiszthę, wielkoduszny król Wiszvamitra odpowiedział: Wystarczy - twe miłe słowa same są dla mnie gościną.
Verses 16-17
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे ।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥१६॥सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः ।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥१७॥
O czcigodny, z tymi owocami i korzeniami, jakie dostępne są w twej pustelni - wraz z wodą do obmycia stóp, wodą do wypicia, a nade wszystko błogosławieństwem oglądania ciebie - zostałem uczczony na wszelki sposób, o wielki mędrcze. Teraz odejdę; pozdrawiam cię. Spójrz na mnie przyjaznym wzrokiem.
Verse 18
एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठःपुनरेव हि ।न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनःपुनरुदारधीः ॥१८॥
Gdy król tak mówił, Wasisztha, sprawiedliwy w duszy i hojny w zrozumieniu, wielokrotnie i uprzejmie namawiał go, by przyjął jego gościnę.
Verse 19
बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह ।यथा प्रियं भगवतस्तथाऽस्तु मुनिपुङ्गव ॥१९॥
Wtedy syn Gadhiego odpowiedział Wasiszthcie: "Niech tak się stanie. O najwybitniejszy z mędrców, niech będzie zrobione dokładnie tak, jak jest miłe tobie, czcigodny."
Verse 20
एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषः ॥२०॥
Tak zwrócony do niego, Wasisztha, promienny i najwybitniejszy wśród oddanych świętej recytacji, oczyszczony z wszelkiej skazy, był zadowolony; wtedy wezwał cętkowaną krowę Śabalę.
Verse 21
एह्येहि शबले क्षिप्रं श्रृणु चापि वचो मम ।सबलस्यास्य राजर्षेःकर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम् ॥२१॥भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे ।
"Przyjdź, przyjdź szybko, o Śabalo, i słuchaj moich słów. Postanowiłem uczcić tego królewskiego mędrca wraz z jego orszakiem, ofiarując jedzenie godne niego. Zrób odpowiednie przygotowania dla mnie."
Verse 22
यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम् ।तत्सर्वं कामधुक्क्षिप्रमभिवर्ष कृते मम ॥२२॥
O Kāmadhenu, szybko dostarcz, dla mnie, wszystko, czego każda osoba pragnie, czczona pełnym zakresem sześciu smaków.
Verse 23
रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम् ।अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥२३॥
O Śabalā, pośpiesz się i wydaj całą obfitość pokarmów, stałe dania i smakowite przygotowania, napoje oraz rzeczy do lizania lub sączenia, w pełni dostarczone w każdej formie.
The pivotal action is the negotiation of ātithya: Viśvāmitra’s courteous refusal (claiming simple offerings and darśana are sufficient) versus Vasiṣṭha’s repeated insistence that a distinguished guest and his army must be honored appropriately—testing how humility, obligation, and social rank are balanced within dharma.
The sarga teaches that dharma operates through reciprocal duties: the king is evaluated by welfare governance (subjects, treasury, army, allies), while the sage demonstrates that true hospitality is not mere abundance but disciplined intention, ritual capability, and reverence—where honoring the guest becomes a moral act sustaining social order.
The principal cultural landmark is Vasiṣṭha’s āśrama as an institution: it contains disciples, agnihotra, tapas routines, and a cultivated grove; it also preserves the full protocol of reception (āsana, pādya, ācamanīya, and offerings), culminating in Śabalā/Kāmadhenu as a symbolic resource of āśrama prosperity and ritual efficacy.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.