
हयमेध-यज्ञोपक्रमः · Commencement of the Aśvamedha Preparations
बालकाण्ड
Sarga 13 opisuje praktyczne i etyczne przygotowania do ofiary Aśvamedhy króla Daśarathy, podejmowanej w celu uzyskania potomstwa. Gdy po pełnym roku powraca wiosna, król wchodzi do obrębu ofiarnego i rozpoczyna wielbienie mające przynieść mu synów. Vasiṣṭha obejmuje ogólny nadzór i wydaje szczegółowe instrukcje, gromadząc uczonych Brahminów i wykwalifikowanych pracowników: architektów, twórców cegieł, cieśli, kopaczy, rzemieślników, księgowych oraz wykonawców, aby ustanowić pełną infrastrukturę jadźni. Centralny nacisk kładziony jest na gościnność i unikanie pogardy: obfite kwatery mają być przygotowane dla Brahminów oraz dla gości z miast i wsi; jedzenie i rozrywki muszą być oferowane zgodnie ze zwyczajem, z szacunkiem okazanym wszystkim warnom oraz tym, którzy pracują przy obowiązkach rytualnych. Vasiṣṭha ostrzega, że dary (dāna) ofiarowane z brakiem szacunku przynoszą szkodę dającemu. Następnie kieruje Sumantrę, aby zaprosił prawych królów z wielu regionów, wymieniając Dżanakę z Mithili, króla Kāśī, króla Kekaja i Romapādę z Angi, a także władców ze wschodu i południa, Sindhu-Sauvīra i Saurāṣṭry. Wysłannicy zostają wysłani; królowie przybywają niosąc dary; Vasiṣṭha zgłasza, że gościnność została dobrze wypełniona i wszystko jest gotowe. W pomyślnym dniu Daśaratha udaje się na miejsce jadźni, a zgromadzenie Brahminów: pod przewodnictwem Vasiṣṭhy z Ṛśyaśṛṅgą na czele: formalnie rozpoczyna obrzędy zgodnie z śāstra i widhi.
Verse 1
पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णस्संवत्सरोऽभवत् ।प्रसवार्थं गतो यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान् ॥१॥
Gdy wiosna powróciła ponownie i minął pełny rok, dzielny król przystąpił do wykonania Aśvamedhy, ofiary z konia, pragnąc potomstwa.
Verse 2
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः परिपूज्य च ।अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् ॥२॥
Po pełnym szacunku pozdrowieniu Wasziszthy i należnym uczczeniu tego najlepszego spośród dwukrotnie urodzonych, zgodnie z właściwą zasadą, król przemówił pokornie, szukając sposobu na otrzymanie potomstwa.
Verse 3
यज्ञो मे क्रियतां ब्रह्मन्यथोक्तं मुनिपुङ्गव ।यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् ॥३॥
O najwybitniejszy pośród ascetów, o braminie, niech ofiara zostanie dokonana zgodnie z tradycją w taki sposób, aby ofiara została przeprowadzona bez przeszkód.
Verse 4
भवान् स्निग्धस्सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् ।ओढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः ॥४॥
Jesteś dla mnie czułym dobrze życzącym przyjacielem i najwyższym, wielkim guru. Dlatego ciężar tej jadżni, teraz rozpoczętej, powinien zostać przez ciebie wzięty na siebie.
Verse 5
तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ।करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम् ॥५॥
Najznakomitszy z braminów odpowiedział królowi: "Niech się tak stanie. Wypełnię w całości wszystko to, co zostało przez ciebie postanowione."
Verses 6-9
ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ।स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान् ॥६॥कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि ।गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् ॥७॥तथा शुचीन्शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् ।यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् ॥८॥इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति ।0 उपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः ॥९॥
Następnie Waszisztha wezwał tych braminów, którzy są doświadczeni w czynnościach związanych z ofiarą, czcigodnych i prawych architektów, wykwalifikowanych rzemieślników, twórców cegieł, cieśli, kopaczy, artystów, księgowych, tancerzy i aktorów, mężów znających pisma i uczciwych, dobrze poinformowanych ludzi i zwrócił się do nich mówiąc: 'Zgodnie z rozkazem króla niech praca ceremonii ofiarnej zostanie rozpoczęta. Niech zostaną przyniesione tysiące cegieł. Niech zostaną wzniesione tymczasowe budynki mieszkalne ze wszystkimi wygodami, aby pomieścić królewskich gości.'
Verse 10
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याश्शतशश्शुभाः ।भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिस्समुपेतास्सुनिष्ठिताः ॥१०॥
Pomyślne mieszkania dla braminów miały być przygotowane w setkach, dobrze urządzone i w pełni zaopatrzone w obfite pokarmy i napoje.
Verse 11
तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः ।आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः ॥११॥
Podobnie dla mieszkańców miasta i przybyszów miały być przygotowane przestronne kwatery, zaopatrzone w obfite jedzenie i wszelkie wygody oraz przyjemności.
Verse 12
तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ।दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया ॥१२॥
Również ludziom ze wsi należy dawać jedzenie prawdziwie stosowne, ofiarowane według właściwego zwyczaju i z pełnym szacunkiem, a nie w sposób niedbały czy lekki.
Verse 13
सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ।न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि ॥१३॥
Niech ludzie każdej warny otrzymują cześć poprzez dobrą gościnność; i nikogo nie należy traktować z pogardą, nawet pod wpływem pożądania czy gniewu.
Verse 14
यज्ञकर्मसु ये व्यग्राः पुरुषाश्शिल्पिनस्तथा ।तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् ॥१४॥ते च स्युस्सम्भृतास्सर्वे वसुभिर्भोजनेन च ।
Tych ludzi, zwłaszcza rzemieślników, którzy są głęboko zaangażowani w prace ofiarne, należy czcić w sposób szczególny, każdego według jego roli; i wszyscy oni powinni być zadowoleni dzięki zapłacie i jedzeniu.
Verse 15
यथा सर्वं सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते ॥१५॥तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा ।
Zadbajcie, aby wszystko było dobrze przygotowane i niczego nie brakowało; wykonujcie to dzieło z sercami zmiękniętymi przez miłość i życzliwość.
Verses 16-17
ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् ॥१६॥यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते ।यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते ॥१७॥
Wtedy wszyscy zebrali się i rzekli do Wasiszthy: "Tak jak nakazałeś, wszystko zostało dobrze przygotowane; niczego nie brakuje. Tak jak nakazałeś, tak uczynimy - niczego nie pominiemy."
Verse 18
ततस्सुमन्त्रमानीय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।निमन्त्रयस्व नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिकाः ॥१८॥
Wtedy Waszisztha wezwał Sumantrę i rzekł: 'Zaproś królów na ziemi, którzy są prawowierni i ugruntowani w dharmie.'
Verse 19
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्चैव सहस्रशः ।समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ॥१९॥
Zgromadź, z należną czcią, tysiące ludzi - braminów, kszatrijów, waiszjów i śudrów - z każdego regionu.
Verses 20-21
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् ।निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् ॥२०॥तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् ।पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥२१॥
Sprowadź Dżanakę, bohaterskiego władcę Mithili, którego męstwo opiera się na prawdzie, biegłego we wszystkich śastrach i również wnikliwie znającego Wedy. Sprowadź tego dostojnego króla osobiście, oddając mu należną cześć; wiedząc, że jest starym sprzymierzeńcem, mówię ci to wcześniej.
Verse 22
तथा काशीपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् ।वयस्यं राजसिंहस्य स्वयमेवानयस्व ह ॥२२॥
Podobnie osobiście sprowadź króla Kasi - zawsze czułego i miłego w słowach - który jest bliskim przyjacielem lwa pośród królów.
Verse 23
तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् ।श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं त्वमिहानय ॥२३॥
Sprowadź również tutaj sędziwego króla Kekaji, najwyższego w prawości dharmy - teścia lwa pośród królów - razem z jego synami.
Verse 24
अङ्गेश्वरम् महाभागं रोमपादं सुसत्कृतम् ।वयस्यं राजसिंहस्य समानय यशस्विनम् ॥२४॥
Sprowadź z należną czcią Romapadę, sławnego pana Angi - szczęśliwego i renomowanego - który jest przyjacielem lwa pośród królów.
Verse 25
प्राचीनान्सिन्धु सौवीरान्सौराष्ट्रेयांश्च पार्थिवान् ।दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ॥२५॥
Zaproś wszystkich władców - królów wschodnich krain, Sindhu i Sauwiry, władców Saurastry oraz królów południowych ziem.
Verse 26
सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले ।तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सह बान्धवान् ॥२६॥
I jakiekolwiek inni królowie są na ziemi, którzy są przyjaźnie nastawieni - sprowadź ich tak szybko, jak to możliwe, razem z ich świtą i krewnymi.
Verse 27
वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा ।व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥२७॥
Usłyszawszy słowa Wasiṣṭhy, Sumantra niezwłocznie się pospieszył i wysłał cnotliwych, pomyślnych wysłanników, by sprowadzić królów.
Verse 28
स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् ।सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥२८॥
Zaiste, prawy Sumantra sam wyruszył szybko, zgodnie z poleceniem mędrca, by eskortować królów.
Verse 29
ते च कर्मान्तिकास्सर्वे वसिष्ठाय च धीमते ।सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥२९॥
I wszyscy urzędnicy rytualni zgłosili mądremu Wasiṣṭhy wszystko, co zostało należycie przygotowane na ofiarę.
Verse 30
ततःप्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वानिदमब्रवीत् ।अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयाऽपि वा ॥३०॥अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशयः ।28
Wtedy Vasiṣṭha, zadowolony, zwrócił się do nich wszystkich: Niczego nie należy dawać nikomu z pogardą, ani nawet lekceważąco. Dar ofiarowany z brakiem szacunku szkodzi dającemu; co do tego nie ma wątpliwości.
Verse 31
ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः ॥३१॥बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य वै ।
Potem, po kilku dniach i nocach, przybyło wielu królów, przynosząc liczne cenne dary dla króla Daśarathy.
Verses 32-33
ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् ॥३२॥उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् ।मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः ॥३३॥
Wtedy Vasiṣṭha, wielce zadowolony, rzekł do króla: O tygrysie wśród ludzi, królowie przybyli posłuszni twojemu rozkazowi; ja również uczciłem wszystkich tych znakomitych władców, każdego stosownie do jego godności.
Verse 34
यज्ञीयं च कृतं राजन् पुरुषैस्सुसमाहितैः ।निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् ॥३४॥
O Królu, przygotowania ofiarne zostały ukończone przez ludzi o umysłach statecznych i spokojnych. Proszę, udaj się teraz na pobliski teren ofiarny, aby wykonać obrządek.
Verse 35
सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं च समन्ततः ।द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम् ॥३५॥
O panie królów, spójrz na teren ofiarny, zaopatrzony zewsząd we wszystko, co pożądane, tak doskonały, że zdaje się utworzony samym umysłem.
Verse 36
तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयोः ।शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥३६॥
Tak więc, za słowami zarówno Wasiṣṭhy, jak i Ṛśyaśṛngi, pan ziemi wyruszył w pomyślny dzień pod sprzyjającą konstelacją.
Verse 37
ततो वसिष्ठप्रमुखास्सर्व एव द्विजोत्तमाः ।ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभन् तदा ॥३७॥यज्ञवाटगतास्सर्वे यथाशास्त्रं यथाविधि ।3
Wtedy wszyscy najwybitniejsi bramini, z Wasiszthą na czele, stawiając Risziśringę na pierwszym miejscu, rozpoczęli obrzędy ofiarne. Po wejściu do miejsca ofiary wykonali wszystko zgodnie ze śastrami i ustaloną procedurą.
The pivotal ethical action is the regulation of hospitality and gifting: Vasiṣṭha mandates that no guest or worker be treated with contempt and warns that offerings given with disregard (avajñā) spiritually and socially rebound upon the donor, undermining the yajña’s integrity.
The chapter teaches that dharma is enacted through procedure and attitude together: correct ritual performance (vidhi) must be matched by respectful conduct (satkāra) and careful administration, so that sacred action becomes an ethical public good rather than a display of power.
Culturally, the yajñāyatana/yajñavāṭa functions as a civic-ritual center; geographically, the invitation network spans Mithilā (Janaka), Kāśī, Kekaya, Aṅga (Romapāda), and broader regions—Prācīna (east), Sindhu-Sauvīra, Saurāṣṭra, and Dākṣiṇātya (south)—mapping a pan-regional alliance sphere.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.