Adhyaya 84: Description of the Northern Regions: Ramyaka, Hiraṇmaya, Uttarakuru, Candradvīpa, Sūryadvīpa, and Rudrākara
Uttaravarṣa-varṇana (Ramyaka–Hiraṇmaya–Uttarakuru–Candradvīpa–Sūryadvīpa–Rudrākara)
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography and Ethno-ecology)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰੀ (ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੱਖਣੀ) ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤ ਤੇ ਨੀਲ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਰਾਮਯਕ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨੋਂ ਸੁਧਰੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਦੇਹਿਕ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ ਦੇ ਫਲ-ਰਸ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਤਿ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਿਰਣਮਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਹਿਰਣਵਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਯਕਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉੱਤਰਕੁਰੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ, ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਰਤਨ-ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਤ। ਫਿਰ ਚੰਦਰਦਵੀਪ ਅਤੇ ਸੂਰਯਦਵੀਪ ਦੇ ਨਾਮਿਤ ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਕਰ—ਜਿੱਥੇ ਵਾਯੂ ਰਤਨਮਯ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਸਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਗੋਲ, ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 84
Verse 1
रुद्र उवाच । उत्तराणां च वर्षाणां दक्षिणानां च सर्वशः । आचक्षते यथान्यायं ये च पर्वतवासिनः । तच्छृणुध्वं मया विप्राः कीर्त्यमानं समाहिताः ॥ ८४.१ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਰਣਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਥਨ ਸੁਣੋ।
Verse 2
दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्य चोत्तरेण च । वायव्यां रम्यकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः । मतिप्रधानाः विमला जरादौर्गन्ध्यवर्जिताः ॥ ८४.२ ॥
ਸ਼ਵੇਤ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨੀਲ ਪਰਬਤ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਰਮ੍ਯਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਨਿਰਮਲ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਬਦਬੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 3
तत्रापि सुमहान् वृक्षो न्यग्रोधो रोहितः स्मृतः । तत्फलाद् रसपानाद्धि दशवर्षसहस्रिणः । आयुषा सर्वमनुजा जायन्ते देवरूपिणः ॥ ८४.३ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ‘ਰੋਹਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟ) ਰੁੱਖ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
उत्तरेण च श्वेतस्य त्रिशृङ्गस्य च दक्षिणे । वर्षं हिरण्मयं नाम तत्र हैरण्वती नदी । यक्षाः वसन्ति तत्रैव बलिनः कामरूपिणः ॥ ८४.४ ॥
ਸ਼ਵੇਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ‘ਹਿਰਣ੍ਮਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੈਰਣ੍ਵਤੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਮਨਚਾਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਕਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 5
एकादशहस्त्राणि समानां तेन जीवते । शतान्यन्यानि जीवन्ते वर्षाणां दश पञ्च च ॥ ८४.५ ॥
ਉਸ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ (ਮਨੁੱਖ) ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮਾ (ਸਾਲ) ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਕੁਝ ਸੌ ਸਾਲ ਹੋਰ—ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਦਰਾਂ—ਸਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
लकुचाः क्षुद्रसा वृक्षास्तस्मिन् देशे व्यवस्थिताः । तत्फलप्राशमानाः हि तेन जीवन्ति मानवाः ॥ ८४.६ ॥
ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਰਸ ਵਾਲੇ ਲਕੁਚ ਦੇ ਰੁੱਖ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
ਉਸ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਣਿ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉੱਤਰਕੁਰੁ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਦੁੱਧ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਤ ਸੋਨੇ ਦੀ। ਉੱਥੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਘ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਚੰਦਰਦ੍ਵੀਪ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਪਰਿਮੰਡਲ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਅਤੇ ਸੂਰਯਕਾਂਤ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਦਰਾਵਤੀ ਮਹਾਨਦੀ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ; ਇਹ ਕੁਰੂਵਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਘ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਸੂਰਯਦ੍ਵੀਪ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਪਰਿਮੰਡਲ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਸੂਰਯਾਵਰਤ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੂਰਯ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ; ਸੂਰਯ-ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਘ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਪਰਿਮੰਡਲ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਰੁਦ੍ਰਾਕਰ ਨਾਮ ਦਾ ਦ੍ਵੀਪ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਾਯੁ ਦਾ ਭਦ੍ਰਾਸਨ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਾਯੁ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਪਨੀਯ (ਸੁਵਰਨ) ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Rather than issuing explicit prescriptive rules, the text models an ecological-cosmographic pedagogy: well-ordered regions are depicted as sustained by abundant, non-extractive natural resources (fruit-essence, milk-yielding trees, spontaneous materials), and longevity is narrated as correlated with purity, restraint, and harmonious dwelling within a landscape.
No tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is specified in the provided passage. Time is expressed primarily through quantified lifespans (e.g., ten thousand years, thirteen thousand years, five thousand years), functioning as cosmographic indexing rather than ritual scheduling.
Environmental balance is implied through landscapes that provide sustenance without intensive cultivation: humans live on nyagrodha fruit-essence, trees generate garments and ornaments, and terrains are described as inherently rich (maṇibhūmi, suvarṇa-bālukā). Such motifs align with a preservation-oriented imagination of Pṛthivī where abundance arises from stable cosmic order and non-destructive use of terrestrial gifts.
The passage references cosmic and semi-divine figures and groups rather than human dynastic lineages: Rudra as narrator; Yakṣas as inhabitants of Hiraṇmaya; Vāyu as an embodied presence in Rudrākara; and populations described as svargacyuta (fallen-from-heaven) in Uttarakuru. No royal genealogies or named human sages are specified in the excerpt.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.