Adhyaya 8: Dialogue on the Ethical Limits of Subsistence and the Five Great Sacrifices (Dharmavyādha, Mātaṅga, and Prasanna)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । योऽसौ वसोः शरीरे तुव्याधो भूत्वा नृपस्य ह । स स्ववृत्त्यां स्थितः कालं चतुर्वर्षसहस्रिकम् ॥ ८.१ ॥

ਸ੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵਸੂ ਨਾਮਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਧ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 2

एकैकं स्वकुटुम्बार्थे हत्वा वनचरं मृगम् । भृत्यातिथिहुताशानां प्रीणनं कुरुते सदा ॥ ८.२ ॥

ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਮਿਰਗ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਯਜ੍ਞ ਅੱਗ) ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

मिथिलायां वरारोहे सदा पर्वणि पर्वणि । पितॄणां कुरुते श्राद्धं स्वाचारेण विचक्षणः ॥ ८.३ ॥

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਭਾਗ ਵਾਲੀਏ, ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਹਰ ਪਰਵ ਦੇ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

अग्निं परिचरन् नित्यं वदन् सत्यं सुभाषितम् । प्राणयात्रानुसक्तस्तु योऽसौ जीवं न पातयेत् ॥ ८.४ ॥

ਜੋ ਨਿੱਤ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਬੋਲਦਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਾ ਡਿਗਾਏ, ਅਰਥਾਤ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਵਧ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 5

एवं तु वसतस्तस्य धर्मबुद्धिर्महातपाः । पुत्रस्त्वर्जुनको नाम बभूव मुनिवद्वशी ॥ ८.५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਿਆਂ ਉਸ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀ; ਉਸ ਦਾ ਅਰਜੁਨਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਸੰਯਮੀ ਸੀ।

Verse 6

तस्य कालेन महता चारित्रेण च धीमतः । बभूवार्ज्जुनकी नाम कन्या च वरवर्णिनी ॥ ८.६ ॥

ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ‘ਆਰੱਜੁਨਕੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 7

तस्याः यौवनकाले तु चिन्तयामास धर्मवित् । कस्येयं दीयते कन्या को वा योग्यश्च वै पुमान् ॥ ८.७ ॥

ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਕੁੜੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ? ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯੋਗ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ?”

Verse 8

इति चिन्तयतस्तस्य मतङ्गस्य सुतं प्रति । धर्मव्याधस्य सुव्यक्तं प्रसन्नाख्यं प्रति ब्रुवन् ॥ ८.८ ॥

ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਮਤੰਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ‘ਪ੍ਰਸੰਨ’ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

Verse 9

एवं सञ्चिन्त्य मातङ्गः प्रसन्नं प्रति सोद्यतः । उवाच तस्य पितरं प्रसन्नायार्ज्जुनीं भवान् । गृहाण तपतां श्रेष्ठ स्वयं दत्तां महात्मने ॥ ८.९ ॥

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮਤੰਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਅਨੁਕੂਲ ਅਰਜੁਨੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।”

Verse 10

मतङ्ग उवाच । प्रसन्नोऽयं मम सुतः सर्वशास्त्रविशारदः । गृह्णाम्यर्जुनकीं कन्यां त्वत्सुतां व्याधसत्तम ॥ ८.१० ॥

ਮਤੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਧੀ ਆਰੱਜੁਨਕੀ ਨੂੰ (ਉਸ ਦੀ) ਵਧੂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 11

एवमुक्ते तदा कन्यां धर्मव्याधो महातपाः । मतङ्गपुत्राय ददौ प्रसन्नाय च धीमते ॥ ८.११ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਧਰਮਵਿਆਧ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਤੰਗ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਨਿਆ ਦਾਨ ਕੀਤੀ।

Verse 12

धर्मव्याधस्तदा कन्यां दत्वा स्वगृहमीयिवान् । सा अपि श्वशुरयोर्भर्तुः शुश्रूषणपरा अभवत् ॥ ८.१२ ॥

ਤਦ ਧਰਮਵਿਆਧ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਸੱਸ-ਸੁਰੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 13

अथ कालेन महता सा कन्या अर्जुनकी शुभा । उक्ता श्वश्रुवा सुता पुत्रि जीवहन्तुस्त्वमीदृशी । न जानासि तपश्चर्तुं भर्त्तुराराधनं तथा ॥ ८.१३ ॥

ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਸੱਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਧੀਏ, ਤੂੰ ਜੀਵ-ਹੰਤਾ ਵਰਗੀ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਤਪ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਪਤੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ।”

Verse 14

सा अपि स्वल्पापराधेन भर्त्सिता तनुमध्यमा । पितुर्वेश्मगता बाला रोदमानाऽ मुहुर्मुहुः ॥ ८.१४ ॥

ਉਹ ਵੀ—ਸੁਕਮਲ ਕਮਰ ਵਾਲੀ—ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਡਾਂਟ ਖਾ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ; ਉਹ ਕੁੜੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ।

Verse 15

पित्रा पृष्टा किमेतत्ते पुत्रि रोदनकारणम् । एवमुक्ता तदा सा तु कथयामास भामिनी ॥ ८.१५ ॥

ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਧੀਏ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਰੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?” ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਤਦੋਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।

Verse 16

श्वश्र्वा अहम् उक्ता तीव्रेण कोपेन महता पितः । जीवहन्तुः सुतेत्युच्चैरसकृद् व्याधजेति च ॥ ८.१६ ॥

ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ— “ਜੀਵ-ਹੰਤਾ ਦੀ ਧੀ! ਜੈਸ਼ੀਲ! ਹੇ ਵਿਆਧ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ)!”।

Verse 17

एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ॥ ८.१७ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਧਰਮਵਿਆਧ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਮਤੰਗ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ।

Verse 18

तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यार्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ॥ ८.१८ ॥

ਤਦ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਤੰਗ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਆਸਨ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸਵਾਗਤੀ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ— “ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਆਏ ਹੋਏ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਾਂ?”

Verse 19

व्याध उवाच । भोजनं किञ्चिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ॥ ८.१९ ॥

ਵਿਆਧ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭੋਜਨ। ਇਸੀ ਕੌਤੂਹਲ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆਇਆ ਹਾਂ।”

Verse 20

मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीिमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ॥ ८.२० ॥

ਮਤੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੋਧੂਮ (ਗੇਹੂੰ) ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਤਪੋਧਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੋ।”

Verse 21

व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ॥ ८.२१ ॥

ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਣਕ, ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਜੌਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਉਸ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 22

श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ॥ ८.२२ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਮਤੰਗ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਧਰਮਵਿਆਧ ਨੂੰ ਕਣਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਛੱਜ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਛੱਜ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 23

दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारभे मतङ्गेन निवारितः ॥ ८.२३ ॥

ਕਣਕ ਦੇ ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਵਿਆਧ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਆਸਣ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗਾ; ਪਰ ਮਤੰਗ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 24

किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ॥ ८.२४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਦੱਸੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਬਿਨਾਂ ਖਾਧੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਖੁਦ ਪਕਾ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਭੋਜਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ?

Verse 25

व्याध उवाच । सहस्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ॥ ८.२५ ॥

ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਅਜਿਹੇ ਪਾਪੀ ਦਾ ਅੰਨ ਕਿਹੜਾ ਭਲਾ ਪੁਰਖ ਖਾਵੇਗਾ?

Verse 26

अचैतन्यं यदि गृहे विद्यते । अन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ॥ ८.२६ ॥

ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਚੇਤਨ ਵਸਤੂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੰਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਤਿਆਰ) ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਲਚਰ ਜੀਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 27

अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत्पितॄभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ॥ ८.२७ ॥

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਖਾਵਾਂ—

Verse 28

त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभो्ज्यं तन्मतं मम ॥ ८.२८ ॥

ਪਰ ਤੂੰ—ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਸਦਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਭੋਜ ਹੈ।

Verse 29

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ ८.२९ ॥

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਨਸਪਤੀ ਰਚੀ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਜ्ञ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੱਖ ਹੈ।

Verse 30

दिव्यो भौटस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ॥ ८.३० ॥

ਦੈਵ, ਭੌਤ (ਭੂਤ), ਪੈਤ੍ਰ, ਮਾਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜ्ञ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 31

ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ॥ ८.३१ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ—ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਕਰਕੇ—ਬਾਕੀ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਤੱਬ/ਆਚਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 32

एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैकॆ मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ॥ ८.३२ ॥

ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਵੰਡ (ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵੀ—ਹਰ ਇੱਕ—ਹਿਰਣ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਲਈ ਉਹ ‘ਮਹਾਮਾਂਸ’ (ਮਾਸ-ਤੁਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 33

मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ॥ ८.३३ ॥

ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਧੀ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਪਰ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਜੀਵ-ਹੰਤਾ ਦੀ ਧੀ’ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।

Verse 34

अतोऽर्थमागतॊऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ॥ ८.३४ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਤੇਰਾ ਆਚਾਰ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ (ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ) ਵੇਖਣ ਲਈ।

Verse 35

एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद्गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ॥ ८.३५ ॥

ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ (ਫਲ-ਸਿੱਧੀ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਘਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 36

स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ॥ ८.३६ ॥

‘ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ—‘ਮੈਂ ਵਿਆਧ ਹਾਂ, ਜੀਵ-ਘਾਤੀ; ਪਰ ਤੂੰ ਲੋਕ-ਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ।’

Verse 37

मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चित्तं तपोधन ॥ ८.३७ ॥

ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਜਦੋਂ ਜੀਵ-ਘਾਤ ਮੱਛੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ॥ ८.३८ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ, ਹੇ ਧਰਾ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ—‘ਸੱਸ ਅਤੇ ਨੂੰਹਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।’

Verse 39

मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ॥ ८.३९ ॥

ਅਤੇ ਐਸੀ ਨੂੰਹ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਜੀਉਂਦੀ ਸੱਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ। ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਉਹ ਵਿਆਧ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 40

ततो देवान् पितॄन् भक्त्या पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ॥ ८.४० ॥

ਤਦੋਂ ਉਹ ਵਿਵੇਕੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨਕ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ (ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ)।

Verse 41

धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ॥ ८.४१ ॥

ਧਰਮਵਿਆਧ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ, ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੇ ਧਰਤੀ, ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 42

नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुषासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ॥ ८.४२ ॥

ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਸ਼ਾਸਕ ਹਨ, ਨੀਤਿਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਮੰਦਰਧਾਰੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 43

दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोऽंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ॥ ८.४३ ॥

ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ-ਸਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਦਾਮੋਦਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਉਜਲੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਾਧਰ, ਨਰਕ ਦਾ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੈ।

Verse 44

त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ॥ ८.४४ ॥

ਮੈਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤੀਖਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਜੋ ਨਯ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਅਨੁੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ; ਜੋ ‘ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪੂਜਯ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ।

Verse 45

महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्छितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्शयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ॥ ८.४५ ॥

ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ—ਜੋ ਮਹਾਵਰਾਹ ਹਨ, ਹਵਿ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਹਨ; ਜਨਾਰਦਨ, ਮੇਰੇ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਧਰਤੀ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਤੀਧਰ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਸਰਾ ਹਨ—ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਮੈਨੂੰ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਚਾਉਣ।

Verse 46

मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ॥ ८.४६ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਗਤਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੇਰਾ ਸ਼ਰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 47

भवे भवे यश्च ससर्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयतेऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ॥ ८.४७ ॥

ਹਰ ਭਵ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਰੀ—ਵਿਸ਼ਨੂ—ਹਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्कराः जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ॥ ८.४८ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਆਤਮਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।