Adhyaya 7: The Sanctity of Gayā: Raibhya’s Encounter and Hymn to Viṣṇu (Gadādhara)
Gayā-tīrtha-māhātmyaṃ: Raibhyamuner Viṣṇustutiḥ
Ritual-Manual (tīrtha-māhātmya) with Ethical-Discourse on Ancestral Duty
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਰਾਹ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਵਸੁ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰੈਭ੍ਯ ਮੁਨੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੈਭ੍ਯ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਤੇਜਸਵੀ ਯੋਗੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਯਾ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਭਾਰੀ ਪਾਪੀ ਪਿਤਰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰੈਭ੍ਯ ਗਦਾਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਕ ਆਦਿ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਕੇਵਲ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 7
Verse 1
धरण्युवाच । रैभ्योऽसौ मुनिशार्दूलः श्रुत्वा सिद्धं वसुं तदा । स्वयं किमकरोद् देव संशयो मे महानयम् ॥ ७.१ ॥
ਧਰਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵ! ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਾਘ ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਧ ਵਸੂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।
Verse 2
श्रीवराह उवाच । स रैभ्यो मुनिशार्दूलः श्रुत्वा सिद्धं वसुं तदा । आजगाम गयां पुण्यां पितृतीर्थं तपोधनः । तत्र गत्वा पितॄन् भक्त्या पिण्डदानेन तर्पयत् ॥ ७.२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ ਰੈਭ੍ਯ, ਸਿੱਧ ਵਸੂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਪੋਧਨ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆ—ਪਿਤ੍ਰਤੀਰਥ—ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 3
ततो वै सुमहत्तीव्रं तपः परमदुष्चरम् । चरतोऽस्य तत्तीव्रं तपो रैभ्यस्य धीमतः । आजगाम महायोगी विमानस्थोऽतिदीप्तिमान् ॥ ७.३ ॥
ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਸ ਤੀਖੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਕਿ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਇੱਕ ਮਹਾਯੋਗੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ।
Verse 4
त्रसरॆणुसमे शुद्धे विमानॆ सूर्यसन्निभे । परमाणुप्रमाणेन पुरुषस्तत्र दीप्तिमान् ॥ ७.४ ॥
ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਸਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਣੂ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਉੱਥੇ ਸੀ।
Verse 5
सोऽब्रवीद् रैभ्य किं कार्यं तपश्चरसि सुव्रत । एवमुक्त्वा दिवो भूमिं मापयामास वै पुमान् ॥ ७.५ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਰੈਭ੍ਯ! ਤੂੰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰਖ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 6
तत्रापि रथपञ्चाभं विमानं सूर्यसन्निभम् । युगपद् ब्रह्मभुवनं व्याप्नुवन्तं ददर्श सः ॥ ७.६ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਮਾਨ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਵਿਆਪਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਿਆ।
Verse 7
ततः स विस्मयाविष्टो रैभ्यः प्रणतिपूर्वकम् । पप्रच्छ तं महायोगिन् को भवान् प्रब्रवीतु मे ॥ ७.७ ॥
ਫਿਰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੈਭ੍ਯ ਪਹਿਲਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਹਾਯੋਗੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”
Verse 8
पुरुष उवाच । अहं रुद्रादवरजो ब्रह्मणो मानसः सुतः । नाम्ना सनत्कुमार इति जनलोके वसाम्यहम् ॥ ७.८ ॥
ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਕਨਿੱਠ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਨਾਮ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 9
भवतः पार्श्वमायातः प्रणयेन तपोधन । धन्योऽसि सर्वथा वत्स ब्रह्मणः कुलवर्धनः ॥ ७.९ ॥
ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਵਤਸ, ਤੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੰਨ ਹੈਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
Verse 10
रैभ्य उवाच । नमोऽस्तु ते योगिवर प्रसीद दयां मह्यं कुरुषे विश्वरूप । किमत्र कृत्यं वद योगिसिंह कथं हि धन्योऽहमुक्तस्त्वया च ॥ ७.१० ॥
ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ। ਹੇ ਯੋਗਿਸਿੰਹ, ਦੱਸੋ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਧੰਨ ਹੋਇਆ?”
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । धन्यस्त्वमेव द्विजवर्यमुख्य यद् वेदवादाभिरतः पितॄंश्च । प्रीणासि मन्त्रव्रतजप्यहोमैर्गयां समासाद्य तथाऽन्नपिण्डैः ॥ ७.११ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦਪਾਠ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਗਿਆ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਪਿੰਡ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 12
शृणुष्व चान्यं नृपतिर्बभूव विशालनामास पुरीं विशालाम् । उवास धन्यो धृतिमानपुत्रः स्वयं विशालाधिपतिर्द्विजाग्र्यान् । पप्रच्छ पुत्रार्थममित्रसाह - स्ते ब्राह्मणाश्चोचुरदीनसत्त्वाः ॥ ७.१२ ॥
ਹੁਣ ਇਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਸੁਣੋ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਧੰਨ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਨਿਸੰਤਾਨ; ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 13
ऋगत्वा गयामन्नदानैरनेकैः । ध्रुवं सुतस्ते भविता नृपीश सुसंप्रदाता सकलक्षितीशः ॥ ७.१३ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੇਸ਼! ਗਿਆ ਜਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਉੱਤਮ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣੇਗਾ।
Verse 14
इतीरितो ब्राह्मणैः स प्रहृष्टो राजा विशालाधिपतिः प्रयत्नात् । आगत्य तेन प्रवरेण तीर्थे मघासु भक्त्याऽथ कृतं पितॄणाम् ॥ ७.१४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 15
पिण्डप्रदानं विधिना प्रयत्नाददद्वियत्यूत्तममूर्तयस्तान् । पश्यन् स पुंसः सितपीतकृष्णानुवाच राजा किमिदं भवद्भिः । उपेक्ष्यते शंसत सर्वमेव कौतूहलं मे मनसि प्रवृत्तम् ॥ ७.१५ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪੁਰਖ ਵੇਖੇ—ਕੋਈ ਚਿੱਟੇ, ਕੋਈ ਪੀਲੇ, ਕੋਈ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—“ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ; ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕੌਤੂਹਲ ਉਠਿਆ ਹੈ।”
Verse 16
सीता उवाच । अहं सीतस्ते जनकोऽस्मि तात नाम्ना च वृत्तेन च कर्मणा च । अयं च मे जनको रक्तवर्णो नृशंसकृद् ब्रह्महा पापकामी ॥ ७.१६ ॥
ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਮ, ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਜਨਕ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ—ਨਿਰਦਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ।
Verse 17
अधीश्वरो नाम परः पिता ऽस्य कृष्णो वृत्त्या कर्मणा चापि कृष्णः । एतेन कृष्णेन हताः पुरा वै जन्मन्यनेके ऋषयः पुराणाः ॥ ७.१७ ॥
ਇਸ ਦਾ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ‘ਅਧੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ (ਕਾਲਾ/ਦੁਰਾਚਾਰੀ) ਹੈ। ਇਸੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 18
एतौ मृतौ द्वावपि पुत्र रौद्र- मवीचिसंज्ञं नरकं प्रपन्नौ । अधीश्वरो मे जनकः परोऽस्य कृष्णः पिता द्वावपि दीर्घकालम् । अहं च शुद्धेन निजेन कर्मणा शक्रासनं प्रापितो दुर्लभं ततः ॥ ७.१८ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਰ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ‘ਅਵੀਚੀ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ। ਮੇਰਾ ਜਨਕ ਪਰਮ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ (ਉੱਥੇ ਰਹੇ)। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੁਲਭ ਸ਼ਕ੍ਰਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 19
त्वया पुनर्मन्त्रविदा गयायां पिण्डप्रदानेन बलादिमौ च । मेलापितौ तीर्थपिण्डप्रदान-प्रभावतो मे नरकाश्रितावपि ॥ ७.१९ ॥
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੂੰ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਕੇ ਬਲ ਆਦਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ; ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਏ ਮੇਰੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ (ਰਾਹਤ/ਉੱਧਾਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 20
पितॄन् पितामहांस्तत्र तथैव प्रपितामहान् । प्रीणयामीति तत्तोयं त्वया दत्तमरिंदम ॥ ७.२० ॥
‘ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ, ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ, ਉਹ ਜਲ ਤੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 21
तेनास्मद्युगपद्य्योगो जातो वाक्येन सत्तम । तीर्थप्रभावाद् गच्छामः पितृलोकं न संशयः ॥ ७.२१ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਯੋਗ (ਸੰਬੰਧ) ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਿਤ੍ਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 22
अत्र पिण्डप्रदानेन एतौ तव पितामहौ । दुर्गतावपि संसिद्धौ पापकृद्विकृतिं गतौ ॥ ७.२२ ॥
ਇੱਥੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿਤਾਮਹ—ਦੁਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਵੀ—ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਪਾਪਕਰਮ ਨਾਲ ਆਈ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 23
तीर्थप्रभाव एषोऽस्मिन् ब्रह्मघ्नस्यापि तत्सुतः । पुतः पिण्डप्रदानेन कुर्यादुद्धरणं पुनः ॥ ७.२३ ॥
ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਐਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ (ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ) ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 24
एतस्मात् कारणात् पुत्र अहमेतौ विगृह्य वै । आगतोऽस्मि भवन्तं वै द्रष्टुं यास्यामि साम्प्रतम् । एतस्मात् कारणाद् रैभ्य भवान् धन्यो मयोच्यते ॥ ७.२४ ॥
“ਇਸ ਕਾਰਨ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਰੈਭ੍ਯ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਧੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।”
Verse 25
सकृद् गयाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रदापनम् । दुर्लभं त्वं पुनर्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितः ॥ ७.२५ ॥
ਗਯਾ ਦਾ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪਿੰਡਦਾਨ ਤਾਂ ਸੌਖਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ—ਦੁਰਲਭ ਹੈਂ।
Verse 26
किमनु प्रोच्यते रैभ्य तव पुण्यमिदं प्रभो । येन साक्षाद् गदापाणिर्दृष्टो नारायणः स्वयम् ॥ ७.२६ ॥
ਹੇ ਰੈਭ੍ਯ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੁੰਨ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵੈੰ ਗਦਾਪਾਣੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਾਖਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ।
Verse 27
ततो गदाधरः साक्षादस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितः । अतोऽतिविख्याततमं तीर्थमेतद् द्विजोत्तम ॥ ७.२७ ॥
ਫਿਰ ਗਦਾਧਰ ਸਵੈੰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਖਾਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 28
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा महायोगी तत्रैवान्तरधीयत । रैभ्योऽपि च गदापाणेर्हरेः स्तोत्रमथाकरोत् ॥ ७.२८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਗਦਾਪਾਣੀ ਹਰਿ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਰਚਿਆ।
Verse 29
रैभ्य उवाच । गदाधरं विबुधजनैरभिष्टुतं धृतक्ष्ममं क्षुधितजनार्त्तिनाशनम् । शिवं विशालासुरसैन्यमर्दनं नमाम्यहं हतसकलाशुभं स्मृतौ ॥ ७.२९ ॥
ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵ ਤੇ ਮੁਨੀ-ਜਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਗਦਾਧਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਭੁੱਖਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮਿਟਾਉਂਦਾ; ਕਲਿਆਣ-ਸਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਰਦਨਕਰਤਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
पुराणपूर्वं पुरुषं पुरुषाश्रितं पुरातनं विमलमलं नृणां गतिम् । त्रिविक्रमं धृतधरणिं बलिर्हं गदाधरं रहसि नमामि केशवम् ॥ ७.३० ॥
ਅੰਤਰੰਗ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਨਿਰਮਲ-ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਲੀ ਨੂੰ ਨਿਮਾਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਗਦਾਧਰ ਹੈ।
Verse 31
सुशुद्धभावं विभवैरुपावृतं श्रियावृतं विगतमलं विचक्षणम् । क्षितीश्वरैरपगतकिल्बिषैः स्तुतं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३१ ॥
ਜੋ ਗਦਾਧਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਮਲ-ਰਹਿਤ, ਵਿਵੇਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਭੂਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 32
सुरासुरैरर्च्चितपादपङ्कजं केयूरहाराङ्गद मौलिधारिणम् । अब्दौ शयानं च रथाङ्गपाणिनं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३२ ॥
ਜੋ ਗਦਾਧਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਯੂਰ, ਹਾਰ, ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਮੌਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सितं कृते त्रेतायुगेऽरुणं विभुं तथा तृतीये पीतवर्णमच्युतम् । कलौ घनालिप्रतिमं महेश्वरं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३३ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਹਨ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਭੂ ਅਰੁਣ ਵਰਣ ਹਨ; ਤੀਜੇ (ਦ੍ਵਾਪਰ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪੀਤ ਵਰਣ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਗਦਾਧਰ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 34
बीजोद्भवो यः सृजते चतुर्मुख-स्तथैव नारायणरूपतो जगत् । प्रपालयेद् रुद्रवपुस्तथान्तकृद् गदाधरो जयतु षडर्धमूर्तिमान् ॥ ७.३४ ॥
ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪਧਾਰੀ ਗਦਾਧਰ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ: ਜੋ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
सत्त्वं रजश्चैव तमो गुणास्त्रयस् त्वेतॆषु नान्यस्य समुद्भवः किल । स चैक एव त्रिविधो गदाधरो दधातु धैर्यं मम धर्ममोक्षयोः ॥ ७.३५ ॥
ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਇੱਕ ਗਦਾਧਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 36
संसारतोयार्णवदुःखतन्तुभिर्वियोगनक्रक्रमणैः सुभीषणैः । मज्जन्तमुच्चैः सुतरां महाप्लवे गदाधरो मामु दधातु पोतवत् ॥ ७.३६ ॥
ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ-ਰੂਪੀ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੇ ਸੰਸਾਰ-ਜਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਹਾਂ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਦ ਗਦਾਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਉਠਾ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ।
Verse 37
स्वयं त्रिमूर्तिः स्वमिवात्मनात्मनि स्वशक्तितश्चाण्डमिदं ससर्ज्ज ह । तस्मिञ्जलोत्थासनमार्यतेजसं ससर्ज्ज यस्तं प्रणतोऽस्मि भूधरम् ॥ ७.३७ ॥
ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਨੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਰੂਪੀ ਅੰਡ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਰਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਲ-ਜਨਮ ਆਸਨ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਭੂਧਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 38
मत्स्यादिनामानि जगत्सु केवलं सुरादिसंरक्षणतो वृषाकपिः । मुख्यस्वरूपेण समन्ततो विभुर्गदाधरो मे विदधातु सद्गतिम् ॥ ७.३८ ॥
ਜਗਤ ਵਿੱਚ “ਮਤਸ੍ਯ” ਆਦਿ ਨਾਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ (ਉਪਾਧੀ-ਰੂਪ) ਹਨ। ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਅਾਪਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਗਦਾਧਾਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਦਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।
Verse 39
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्भक्त्या रैभ्येण धीमता । प्रादुर्बभूव सहसा पीतवासा जनार्दनः ॥ ७.३९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰੈਭ੍ਯ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਜਨਾਰਦਨ, ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 40
शङ्खचक्रगदापाणिर्गरुडस्थो वियद्गतः । उवाच मेघगम्भीरधीर्वाक् पुरुषोत्तमः ॥ ७.४० ॥
ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ, ਧੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
Verse 41
तुष्टोऽस्मि रैभ्य भक्त्या ते स्तुत्या च द्विजसत्तम । तीर्थस्नानेन च विभो ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ७.४१ ॥
ਹੇ ਰੈਭ੍ਯ! ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਿਭੋ, ਦੱਸ—ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 42
रैभ्य उवाच । गतिं मे देहि देवेश यत्र ते सनकादयः । वसेयं तत्र येनाहं त्वत्प्रसादाद् गदाधर ॥ ७.४२ ॥
ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਗਦਾਧਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਾਂ।
Verse 43
देव उवाच । एवमस्त्विति ते ब्रह्मन्नित्युक्त्वा ऽन्तरधी यत । भगवानपि रैभ्यस्तु दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥ ७.४३ ॥
ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਐਵਮਸਤੁ।” ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਰੈਭ੍ਯ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ (ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ) ਸਥਿਤ ਰਿਹਾ।
Verse 44
क्षणाद् बभूव देवेन परितुष्टेन चक्रिणा । जगाम यत्र ते सिद्धाः सनकाद्या महर्षयः ॥ ७.४४ ॥
ਇੱਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਸਿੱਧ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 45
एतच्च रैभ्यनिर्दिष्टं स्तोत्रं विष्णोर्गदाभृतः । यः पठेत् स गयां गत्वा पिण्डदानाद् विशिष्यते ॥ ७.४५ ॥
ਇਹ ਰੈਭ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਗਦਾਭ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames ancestral care (pitṛ-sevā) as a disciplined ethical obligation enacted through place-based ritual (piṇḍa-dāna at Gayā). It also advances a theory of tīrtha-prabhāva: sacred geography can mediate moral repair across generations, even for severely compromised lineages, when combined with devotion, correct procedure, and sustained tapas.
No explicit tithi, pakṣa, māsa, or ṛtu markers are stated. The narrative notes performance “at Gayā” and mentions “maghāsu” in the account of King Viśāla, which can be read as a timing indicator tied to Maghā (commonly a nakṣatra reference), but the text does not supply a full calendrical prescription.
Environmental balance is implicit through Pṛthivī’s framing and the chapter’s emphasis on tīrtha as an Earth-located ethical infrastructure. Gayā is presented as a terrestrial site where human action (ritual feeding, water offerings, disciplined restraint) produces intergenerational social stability and moral remediation—an Earth-centered model in which responsible conduct at specific landscapes sustains continuity between living communities and ancestral memory.
The chapter references the sage Raibhya; the siddha Vasu (as prior information prompting the query); Sanatkumāra (a mānasa-putra of Brahmā, described as residing in Janaloka); King Viśāla, ruler of Viśālā; and the Sanaka group (sanakādayaḥ) as exemplary siddha-sages. It also alludes to ancestors marked by brahmahatyā and violence against ṛṣis, used to demonstrate the narrative’s claim about Gayā’s tīrtha-prabhāva.