Home›Upanishads›Nirvana›Verse 15
←Previous Verse
Next Verse→

Nirvana Upanishad: Verse 15

ऊर्ध्वाम्नायः। निरालम्बपीठः। संयोगदीक्षा। वियोगोपदेशः। दीक्षासन्तोषपानं च। द्वादशादित्यावलोकनम्। विवेकरक्षा। करुणैव केलिः। आनन्दमाला। एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी। अकल्पितभिक्षाशी। हंसाचारः। सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम्॥१२–२४॥

ऊर्ध्व-आम्नायः । निरालम्ब-पीठः । संयोग-दीक्षा । वियोग-उपदेशः । दीक्षा-सन्तोष-पानम् च । द्वादश-आदित्य-अवलोकनम् । विवेक-रक्षा । करुणा एव केलिः । आनन्द-माला । एकान्त-गुहायाम् मुक्त-आसन-सुख-गोष्ठी । अ-कल्पित-भिक्षा-आशी । हंस-आचारः । सर्व-भूत-अन्तः-वर्ती हंसः इति प्रतिपादनम् ॥

Recitation with translationNirvana Upanishad 15

ūrdhvāmnāyaḥ | nirālambapīṭhaḥ | saṃyogadīkṣā | viyogopadeśaḥ | dīkṣāsantoṣapānaṃ ca | dvādaśādityāvalokanam | vivekarakṣā | karuṇaiva keliḥ | ānandamālā | ekāntaguhāyāṃ muktāsanasukhagoṣṭhī | akalpitabhikṣāśī | haṃsācāraḥ | sarvabhūtāntarvartī haṃsa iti pratipādanam ||12–24||

(ਇਹ ਲੱਛਣ/ਆਚਰਨ ਹਨ:) ਊਰਧ੍ਵਾਮ੍ਨਾਯ—ਉੱਚ ਪਰੰਪਰਾ; ਨਿਰਾਲੰਬ ਪੀਠ—ਆਧਾਰ-ਰਹਿਤ ਆਸਨ; ਸੰਯੋਗ-ਦੀਖਿਆ—ਏਕਤਾ ਦੀ ਦੀਖਿਆ; ਵਿਯੋਗ-ਉਪਦੇਸ਼—ਵੈਰਾਗ/ਵਿਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼; ਦੀਖਿਆ-ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਪਾਨ; ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ; ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ; ਕਰੁਣਾ ਹੀ ਲੀਲਾ; ਆਨੰਦ ਦੀ ਮਾਲਾ; ਏਕਾਂਤ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਾਸਨ ਦੀ ਸੁਖ-ਸੰਗਤ; ਅਕ੍ਰਿਤਕ/ਅਕਲਪਿਤ ਭਿਖਿਆ ਖਾਣ ਵਾਲਾ; ਹੰਸਾਚਾਰ; ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਰਣ ਕਿ ਹੰਸ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

(These are the characteristics/observances:) the upper transmission; the supportless seat; initiation into union; instruction in detachment; and the drinking of the contentment of initiation; contemplation of the twelve Ādityas; protection by discrimination; compassion alone as play; a garland of bliss; in the solitary cave, a pleasant gathering in the posture of liberation; one who eats uncontrived alms; the conduct of the Haṃsa; and the exposition that the Haṃsa dwells within all beings.

ūrdhva-āmnāyaḥthe ‘upward’ tradition/lineage of instruction
ūrdhva-āmnāyaḥ:
TypeNoun
Rootūrdhva (प्रातिपदिक) + āmnāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
nirālamba-pīṭhaḥthe supportless seat/ground (state without reliance)
nirālamba-pīṭhaḥ:
TypeNoun
Rootnirālamba (प्रातिपदिक) + pīṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
saṃyoga-dīkṣāinitiation into union/connection
saṃyoga-dīkṣā:
TypeNoun
Rootsaṃyoga (प्रातिपदिक) + dīkṣā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
viyoga-upadeśaḥinstruction in disunion/detachment
viyoga-upadeśaḥ:
TypeNoun
Rootviyoga (प्रातिपदिक) + upadeśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
dīkṣā-santoṣa-pānamthe drinking/imbibing of contentment from initiation
dīkṣā-santoṣa-pānam:
TypeNoun
Rootdīkṣā (प्रातिपदिक) + santoṣa (प्रातिपदिक) + pāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
dvādaśa-āditya-avalokanamcontemplation of the twelve Ādityas
dvādaśa-āditya-avalokanam:
TypeNoun
Rootdvādaśa (संख्या-प्रातिपदिक) + āditya (प्रातिपदिक) + avalokana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
viveka-rakṣāthe safeguarding of discernment
viveka-rakṣā:
TypeNoun
Rootviveka (प्रातिपदिक) + rakṣā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
karuṇācompassion
karuṇā:
TypeNoun
Rootkaruṇā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
evaindeed/alone
eva:
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्ययम्
keliḥplay/sport
keliḥ:
TypeNoun
Rootkeli (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
ānanda-mālāa garland/series of bliss
ānanda-mālā:
TypeNoun
Rootānanda (प्रातिपदिक) + mālā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
ekānta-guhāyāmin the solitary cave (inner cave)
ekānta-guhāyām:
TypeNoun
Rootekānta (प्रातिपदिक) + guhā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम्
mukta-āsana-sukha-goṣṭhīa gathering in the ease of the liberated posture/state
mukta-āsana-sukha-goṣṭhī:
TypeNoun
Rootmukta (प्रातिपदिक) + āsana (प्रातिपदिक) + sukha (प्रातिपदिक) + goṣṭhī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
akalpita-bhikṣā-āśīone who eats unpremeditated alms
akalpita-bhikṣā-āśī:
TypeAdjective
Rootakalpita (प्रातिपदिक) + bhikṣā (प्रातिपदिक) + āśin/āśī (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (विशेषणम्)
haṃsa-ācāraḥthe conduct of the Haṃsa (paramahaṃsa way)
haṃsa-ācāraḥ:
TypeNoun
Roothaṃsa (प्रातिपदिक) + ācāra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
sarva-bhūta-antar-vartīdwelling within all beings
sarva-bhūta-antar-vartī:
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक) + bhūta (प्रातिपदिक) + antar (अव्यय/उपसर्गसदृश) + vartin (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (विशेषणम्)
haṃsaḥthe Haṃsa (the Self/paramahaṃsa)
haṃsaḥ:
TypeNoun
Roothaṃsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formइत्यादि-परामर्शार्थक-अव्ययम्
pratipādanamthe exposition/establishing (of the doctrine)
pratipādanam:
TypeNoun
Rootprati√pad (धातु) + lyuṭ प्रत्ययः → pratipādana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
  • Resolved: ūrdhvāmnāyaḥ → ūrdhva-āmnāyaḥ (a + ā sandhi)
  • karuṇaiva → karuṇā eva (ā + e)
  • ekāntaguhāyāṃ → ekānta-guhāyām (compound segmentation)
  • muktāsanasukhagoṣṭhī → mukta-āsana-sukha-goṣṭhī
  • akalpitabhikṣāśī → akalpita-bhikṣā-āśī
  • sarvabhūtāntarvartī → sarva-bhūta-antar-vartī
  • viyogopadeśaḥ → viyoga-upadeśaḥ
  • dvādaśādityāvalokanam → dvādaśa-āditya-avalokanam
Ātman/Brahman non-duality expressed as the ‘Haṃsa within all beings’; renunciate freedom (nirvāṇa/jīvanmukti)Mahavakya: Implicit—supports mahāvākya purport (tātparya) of non-duality: the one Self is the inner reality of all (basis for ‘Tat Tvam Asi’).AtharvaChandas: Prose (gadyam)

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play