Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 26

Devanagari script

नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः । तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः

Transliteration

narakāṇāmadhobhāge sthitaḥ kālāgnisaṃjñakaḥ | tadadho haṭṭakaścaiva anaṃtastadadhaḥ smṛtaḥ

Translation

ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਅਧੋ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲਾਗਨੀ’ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ‘ਹੱਟਕ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ‘ਅਨੰਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Word by Word

• नरकाणाम्: of the hells
• नरकाणाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नरक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; सम्बन्ध

• अधोभागे: in the lower region/part
• अधोभागे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अधः (अव्यय) + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण; अव्ययपूर्वपद-तत्पुरुषः

• स्थितः: situated
• स्थितः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/स्थितिवाचक

• कालाग्निसंज्ञकः: named ‘Kālāgni’
• कालाग्निसंज्ञकः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक) + संज्ञक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण; बहुपद-तत्पुरुषः (कालाग्निः इति संज्ञा यस्य)

• तत्: then/that
• तत्: Discourse/Reference (निर्देश)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययप्रयोग (निर्देश/सम्बन्ध), ‘then/that’

• अधः: below
• अधः: Desha (देश)
• Type: Indeclinable
• Root: अधः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/देशवाचक)

• हट्टकः: Haṭṭaka (name)
• हट्टकः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हट्टक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयार्थक)

• एव: indeed
• एव: Avadharana (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (अवधारणार्थक)

• अनन्तः: Ananta (name)
• अनन्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Discourse/Reference (निर्देश)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययप्रयोग (निर्देश)

• अधः: below
• अधः: Desha (देश)
• Type: Indeclinable
• Root: अधः (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक)

• स्मृतः: is said/known as
• स्मृतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थः ‘is said/remembered’ (finite sense)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced)

Visual Art Cues

Scene: A vertical cross-section of the cosmos: above, labeled hells; below them a blazing stratum ‘Kālāgni’; beneath, darker metallic realm ‘Haṭṭaka’; below that, the vast coiled presence of ‘Ananta’.

Characters & Entities

• Naraka
• Kālāgni
• Haṭṭaka
• Ananta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It maps purāṇic cosmic structure, underscoring the vastness and ordered hierarchy of realms shaped by karma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; this is cosmological description rather than tīrtha-māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.