Sukta 52
Sukta 10.52
Agni/Hotṛ persona (self-reflective hymn on becoming Hotṛ)
Viśve Devāḥ (All-Gods), with Agni as ritual agent implied
Trishtubh (probable; requires metrical verification)
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਵਾਲੀ ਹੋਤ੍ਰ-ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਗਨੀ (ਯਾਜਕ-ਸੁਰ ਵਜੋਂ) ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਮਾਰਗ, ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਹਵਿ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ/ਅਰਪਣਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵ੍ਯਵਾਹ (ਹਵਿ-ਵਾਹਕ) ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜ ਸਕੇ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾਏ ਬਰ੍ਹਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਆਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Mantras
Mantra 1
विश्वे देवाः शास्तन मा यथेह होता वृतो मनवै यन्निषद्य । प्र मे ब्रूत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानि ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵੋ, ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਸ਼ਾਸਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਇੱਥੇ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਤਾ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠਾਂ—ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ ਮੇਰਾ ਭਾਗਧੇਯ (ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ) ਕੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪਥ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹਵ੍ਯ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਵਹਾ ਸਕਾਂ—ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ।
Mantra 2
अहं होता न्यसीदं यजीयान्विश्वे देवा मरुतो मा जुनन्ति । अहरहरश्विनाध्वर्यवं वां ब्रह्मा समिद्भवति साहुतिर्वाम् ॥
ਮੈਂ, ਹੋਤਾ, ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਯਜ ਲਈ ਹੋਰ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ; ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਅਸ਼ਵਿਨੋ, ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਧਵਰ੍ਯੁ-ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧ (ਇੰਧਨ) ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਮਿਧ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚੀ ਆਹੁਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Mantra 3
अयं यो होता किरु स यमस्य कमप्यूहे यत्समञ्जन्ति देवाः । अहरहर्जायते मासिमास्यथा देवा दधिरे हव्यवाहम् ॥
ਇਹ ਹੋਤਾ—ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਭੇਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹ (ਆਹੁਤੀ-ਵਾਹਕ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਵਾਂ, ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ।
Mantra 4
मां देवा दधिरे हव्यवाहमपम्लुक्तं बहु कृच्छ्रा चरन्तम् । अग्निर्विद्वान्यज्ञं नः कल्पयाति पञ्चयामं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् ॥
ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਵ੍ਯਵਾਹ (ਆਹੁਤੀ-ਵਾਹਕ) ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਅਡੋਲ, ਅਨੇਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ। ਅਗਨੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਯਜ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ: ਪੰਚਯਾਮ (ਪੰਜ ਗਤੀਆਂ ਵਾਲਾ), ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ (ਤਿੰਨ-ਵਣਿਆ ਹੋਇਆ), ਸਪਤਤੰਤੁ (ਸੱਤ ਤੰਤਾਂ ਵਾਲਾ)—ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁਕ੍ਰਮਿਤ ਕਰਮ।
Mantra 5
आ वो यक्ष्यमृतत्वं सुवीरं यथा वो देवा वरिवः कराणि । आ बाह्वोर्वज्रमिन्द्रस्य धेयामथेमा विश्वाः पृतना जयाति ॥
ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ ਅਤੇ ਸੁਵੀਰ੍ਯ (ਵੀਰ-ਬਲ) ਲਈ ਯਜ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਥਾਂ (ਵਰਿਵਃ) ਬਣਾ ਸਕਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂ; ਤਦ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਿਤਨਾਵਾਂ—ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਸੰਘਰਸ਼—ਜਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ।
Mantra 6
त्रीणि शता त्री सहस्राण्यग्निं त्रिंशच्च देवा नव चासपर्यन् । औक्षन्घृतैरस्तृणन्बर्हिरस्मा आदिद्धोतारं न्यसादयन्त ॥
ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਤੇ ਨੌਂ—ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਬਰ੍ਹਿਸ (ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ) ਵਿਛਾਇਆ; ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ—ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
It is about Agni, speaking like a priest, asking the All-Gods to teach him the correct way to perform the sacrifice and then being established as the Hotṛ who carries offerings to the gods.
Because the hymn treats the sacrifice as something governed by the whole divine order; the “All-Gods” represent the complete set of powers that authorize and perfect the rite, with Agni acting as their ritual agent.
It describes the yajña as an ordered structure with multiple coordinated layers and continuities—ritual measures on the surface, and a deeper idea that the sacrifice must be properly arranged to work effectively.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.