Sukta 60
Sukta 1.60
Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 1.60)
Agni (with Mātariśvan in narrative role)
Triṣṭubh
ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ “ਸਭਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ” ਅਤੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਜ਼ ਦੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਵੱਲੋਂ ਭ੍ਰਿਗੂਆਂ ਕੋਲ ਅਗਨੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਿ ਦਾਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਯਜਨ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤੁਰੰਤ ਆਮਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
वह्निं यशसं विदथस्य केतुं सुप्राव्यं दूतं सद्योअर्थम् । द्विजन्मानं रयिमिव प्रशस्तं रातिं भरद्भृगवे मातरिश्वा ॥
ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਭ੍ਰਿਗੂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਦਾਤ ਲਿਆਇਆ—ਵਹਨੀ, ਯਸ਼ਸਵੀ; ਵਿਦਥ ਦਾ ਕੇਤੁ, ਸਭਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ; ਸੁਪ੍ਰਾਵ੍ਯ, ਤੁਰੰਤ ਅਰਥ-ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਤ। ਦ੍ਵਿਜਨਮਾ ਅਗਨੀ—ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ—ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
Mantra 2
अस्य शासुरुभयासः सचन्ते हविष्मन्त उशिजो ये च मर्ताः । दिवश्चित्पूर्वो न्यसादि होतापृच्छ्यो विश्पतिर्विक्षु वेधाः ॥
ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ—ਹਵਿਸ਼ਮੰਤ (ਹਵਿਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ), ਉਸ਼ਿਜ (ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਕ), ਅਤੇ ਮਰਤ੍ਯ ਵੀ। ਦਿਵ ਤੋਂ ਭੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੋਤ੍ਰ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਯੋਗ ਤੇ ਸਲਾਹਯੋਗ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਪਤਿ (ਕੁਲਪਤਿ), ਵਿਖ਼ਸੁ ਵਿਚ ਵੇਧਾਃ (ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਧਾਤਾ)।
Mantra 3
तं नव्यसी हृद आ जायमानमस्मत्सुकीर्तिर्मधुजिह्वमश्याः । यमृत्विजो वृजने मानुषासः प्रयस्वन्त आयवो जीजनन्त ॥
ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਮਧੁਜਿਹ੍ਵ (ਮਿੱਠੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ) ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸਦਾ-ਨਵੀਂ ਸੁਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
Mantra 4
उशिक्पावको वसुर्मानुषेषु वरेण्यो होताधायि विक्षु । दमूना गृहपतिर्दम आँ अग्निर्भुवद्रयिपती रयीणाम् ॥
ਉਸ਼ਿਕ (ਉਤਕਟ) ਪਾਵਕ—ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ—ਮਰਤ੍ਯਾਂ ਵਿਚ ਵਸੁ (ਧਨ/ਨਿਧੀ) ਵਾਂਗ; ਵਰੈਣ੍ਯ ਹੋਤ੍ਰ ਵਿਖ਼ਸੁ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਦਮੂਨਾ, ਗ੍ਰਿਹਪਤਿ, ਅਗਨਿ ਸਾਡੇ ਦਮ (ਨਿਵਾਸ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਯਿ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ)ਆਂ ਦਾ ਰਯਿਪਤਿ—ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਿਕ ਧਨ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ—ਬਣਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
तं त्वा वयं पतिमग्ने रयीणां प्र शंसामो मतिभिर्गोतमासः । आशुं न वाजम्भरं मर्जयन्तः प्रातर्मक्षू धियावसुर्जगम्यात् ॥
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਰਯੀਆਂ (ਸੰਪਤੀਆਂ) ਦੇ ਪਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗੌਤਮ ਜਾਗ੍ਰਤ ਮਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਬਲ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਹਨ ਵਾਂਗ (ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ, ਧੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਨਵਾਨ ਉਹ (ਅਗਨੀ) ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ—ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਉਦਯ ਵੇਲੇ—ਝੱਟ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Frequently Asked Questions
It recalls Mātariśvan bringing Agni as a divine gift to the Bhṛgus, and connects that ancient event to the daily act of kindling Agni in the ritual.
Because Agni has a cosmic birth (as divine fire/light) and a repeated human birth when priests kindle him again in the ritual fire.
It points to inner intention and inspired speech: Agni is not only a physical flame but also the awakened fire of will and insight arising from the heart during worship.
Ask anything about Sukta 60 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.