Sukta 161

Mantra 1

किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्किमीयते दूत्यं कद्यदूचिम । न निन्दिम चमसं यो महाकुलोऽग्ने भ्रातर्द्रुण इद्भूतिमूदिम ॥

ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੀ ਆਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੀ? ਕਿਹੜੀ ਦੂਤੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਅਸੀਂ ਚਮਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਹੇ ਅਗਨੀ, ਭਰਾ—ਮਹਾਕੁਲ! ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਭੂਤੀ (ਅਸਤਿਤਵ-ਵਾਧੇ) ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ।

Mantra 2

एकं चमसं चतुरः कृणोतन तद्वो देवा अब्रुवन्तद्व आगमम् । सौधन्वना यद्येवा करिष्यथ साकं देवैर्यज्ञियासो भविष्यथ ॥

ਇੱਕ ਚਮਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਣਾਓ—ਇਉਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀ ਉਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਈ। ਹੇ ਸੌਧਨਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਰ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਯਜ੍ਞਯੋਗ੍ਯ (ਯਜ੍ਞੀਆਸ) ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।

Mantra 3

अग्निं दूतं प्रति यदब्रवीतनाश्वः कर्त्वो रथ उतेह कर्त्वः । धेनुः कर्त्वा युवशा कर्त्वा द्वा तानि भ्रातरनु वः कृत्व्येमसि ॥

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੂਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅਸ਼ਵ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਥ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ; ਧੇਨੁ (ਗਾਂ) ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਯੁਵਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ।’ ਉਹ ਕਰਮ, ਹੇ ਭਰਾਵੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਘੜ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

Mantra 4

चकृवांस ऋभवस्तदपृच्छत क्वेदभूद्यः स्य दूतो न आजगन् । यदावाख्यच्चमसाञ्चतुरः कृतानादित्त्वष्टा ग्नास्वन्तर्न्यानजे ॥

ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਋ਭੂਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਸਾਡਾ ਦੂਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ—ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਚਾਰ ਚਮਸ (ਪਿਆਲੇ) ਵਿਖਾਏ, ਤਦ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਲੁਕ ਗਿਆ।

Mantra 5

हनामैनाँ इति त्वष्टा यदब्रवीच्चमसं ये देवपानमनिन्दिषुः । अन्या नामानि कृण्वते सुते सचाँ अन्यैरेनान्कन्या नामभिः स्परत् ॥

‘ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਵਾਂਗਾ,’ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਚਮਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਨ ਲਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਪੀੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਨਾਂ ਘੜਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਆਰੀ-ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ (ਸ਼ਕਤੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Mantra 6

इन्द्रो हरी युयुजे अश्विना रथं बृहस्पतिर्विश्वरूपामुपाजत । ऋभुर्विभ्वा वाजो देवाँ अगच्छत स्वपसो यज्ञियं भागमैतन ॥

ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਹਰੀ (ਬਲਵਾਨ ਘੋੜੇ) ਜੋਤੇ; ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਥ ਜੋਤਿਆ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਰਵਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਕੋਲ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਇਆ। ਰਿਭੁ, ਵਿਭਵਨ, ਵਾਜ—ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ—ਦੇਵਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Mantra 7

निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभिर्या जरन्ता युवशा ताकृणोतन । सौधन्वना अश्वादश्वमतक्षत युक्त्वा रथमुप देवाँ अयातन ॥

ਚਮੜੇ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਧੀਤੀਆਂ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ) ਨਾਲ ਗਾਂ ਨੂੰ ਘੜਿਆ; ਜਰ੍ਹੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਵਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਹੇ ਸੁਧਨਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਇੱਕ ਅਸ਼ਵ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਾ ਅਸ਼ਵ ਬਣਾਇਆ; ਰਥ ਜੋਤ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ।

Mantra 8

इदमुदकं पिबतेत्यब्रवीतनेदं वा घा पिबता मुञ्जनेजनम् । सौधन्वना यदि तन्नेव हर्यथ तृतीये घा सवने मादयाध्वै ॥

“ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀਓ,” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ; “ਹਾਂ, ਇਹੀ ਪੀਓ—ਮੁੰਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ।” ਹੇ ਸੌਧਨਵਨੋ (ਰਿਭੂਓ), ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਰਸ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੀਜੇ ਸਵਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਸਤ ਹੋਵੋਗੇ—ਕਰਮ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੋਗੇ।

Mantra 9

आपो भूयिष्ठा इत्येको अब्रवीदग्निर्भूयिष्ठ इत्यन्यो अब्रवीत् । वधर्यन्तीं बहुभ्यः प्रैको अब्रवीदृता वदन्तश्चमसाँ अपिंशत ॥

ਇੱਕ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਆਪಃ (ਜਲ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੋਣ”; ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਅਗਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੋਵੇ।” ਇੱਕ ਨੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਋ਤ ਦੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਸ (ਪਿਆਲੇ) ਘੜੇ—ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਰੂਪ।

Mantra 10

श्रोणामेक उदकं गामवाजति मांसमेकः पिंशति सूनयाभृतम् । आ निम्रुचः शकृदेको अपाभरत्किं स्वित्पुत्रेभ्यः पितरा उपावतुः ॥

ਇੱਕ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਹੰਕਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਬਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ—ਉਹ ਦੋ ਪਿਤ੍ਰ-ਮਾਤ੍ਰ (Parents) ਕੀ ਨੇੜੇ ਲਿਆਏ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਹੜੀ ਮੂਲ-ਸਹਾਇਤਾ ਖੜੀ ਸੀ?

Mantra 11

उद्वत्स्वस्मा अकृणोतना तृणं निवत्स्वपः स्वपस्यया नरः । अगोह्यस्य यदसस्तना गृहे तदद्येदमृभवो नानु गच्छथ ॥

ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਲਈ ਘਾਹ ਬਣਾਇਆ; ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਲ ਬਣਾਏ—ਹੇ ਸੁਕੌਸ਼ਲ ਨਰੋ। ਗੁਪਤ ਗਾਂ (ਛੁਪਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਜ, ਹੇ ਋ਭੂਓ, ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਕੰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾ ਛੱਡੋ।

Mantra 12

सम्मील्य यद्भुवना पर्यसर्पत क्व स्वित्तात्या पितरा व आसतुः । अशपत यः करस्नं व आददे यः प्राब्रवीत्प्रो तस्मा अब्रवीतन ॥

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸੰਮੀਲ੍ਯ—ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ—ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਗਿਰਦ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵੇਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਮਾਤਾ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ‘ਕਰਸਨ’ (karasna) ਲੈ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ “ਪ੍ਰੋ!” ਆਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਿਆਂ।

Mantra 13

सुषुप्वांस ऋभवस्तदपृच्छतागोह्य क इदं नो अबूबुधत् । श्वानं बस्तो बोधयितारमब्रवीत्संवत्सर इदमद्या व्यख्यत ॥

ਘੋਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਰਿਭੂਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਗੂਹ੍ਯ (ਲੁਕਵੇਂ), ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਸ ਨੇ ਜਗਾਇਆ?” ਬਸਤਾ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ; ਪਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਸੰਵਤਸਰ—ਵਰ੍ਹਾ, ਕਾਲ—ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ: ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪੱਕੀ ਘੜੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ।

Mantra 14

दिवा यान्ति मरुतो भूम्याग्निरयं वातो अन्तरिक्षेण याति । अद्भिर्याति वरुणः समुद्रैर्युष्माँ इच्छन्तः शवसो नपातः ॥

ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਮਰੁਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਯੁ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰੁਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਸ਼ਵਸੋ ਨਪਾਤਃ (ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ), ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ: ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਊਰਜਾਵਾਂ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਮਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।