सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘मंगल के संस्कार’ का द्वार। बालकाण्ड में रामकथा केवल कथानक नहीं, साधक के चित्त में ‘श्रद्धा–प्रेम–मंगल’ की प्रथम स्थापना है। यहाँ विवाह-उत्सव जैसे सामाजिक संस्कार भी ‘ईश्वर-सान्निध्य’ में रूपान्तरित होकर साधना बनते हैं—सुनना/गाना/स्मरण करना ही सीढ़ी का पहला पायदान है।
ਇਸ ਖੰਡ-ਖੰਡਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰਸ-ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ‘ਮੰਗਲ’ ਅਤੇ ‘ਉਤਸਾਹ’ (ਆਨੰਦ-ਰਸ) ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰੁਣ-ਕੋਮਲ ਵਿਨਯ (ਦਾਸ੍ਯ-ਭਾਵ) ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ-ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਅਨੁਰਾਗ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ‘ਰਾਜਧਰਮ’ ਅਤੇ ‘ਭਗਤੀ-ਧਰਮ’ ਦਾ ਸੰਗਮ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਕਾਵ੍ਯ-ਸ਼ਿਲ੍ਪ ਇੱਥੇ ਕਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ‘ਅਨੁਭਵ-ਪ੍ਰਮਾਣ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: “ਨਿਜ ਗਿਰਾ ਪਾਵਨਿ ਕਰਨ ਕਾਰਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ-ਉਤਸਵ ਦੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਧਕ ਲਈ ਸਾਧਨਾ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਾਦਰ ਗਾਂਦੇ/ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਦਾ ਸੁਖ’ ਦਾ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਇਹ ਅੰਸ਼ ਸੋਪਾਨ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ’ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸਾਧਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਸੀਯ-ਯਸ਼ ਨੂੰ ‘ਮੰਗਲਾਯਤਨ’ (ਕਲ੍ਯਾਣ-ਆਸ਼੍ਰਯ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 756 (चौपाई)
सुदिन सोधि कल कंकन छौरे। मंगल मोद बिनोद न थोरे।। नित नव सुखु सुर देखि सिहाहीं। अवध जन्म जाचहिं बिधि पाहीं।। बिस्वामित्रु चलन नित चहहीं। राम सप्रेम बिनय बस रहहीं।। दिन दिन सयगुन भूपति भाऊ। देखि सराह महामुनिराऊ।। मागत बिदा राउ अनुरागे। सुतन्ह समेत ठाढ़ भे आगे।। नाथ सकल संपदा तुम्हारी। मैं सेवकु समेत सुत नारी।। करब सदा लरिकनः पर छोहू। दरसन देत रहब मुनि मोहू।। अस कहि राउ सहित सुत रानी। परेउ चरन मुख आव न बानी।। दीन्ह असीस बिप्र बहु भाँती। चले न प्रीति रीति कहि जाती।। रामु सप्रेम संग सब भाई। आयसु पाइ फिरे पहुँचाई।।
Verse 757 (दोहा/सोरठा)
राम रूपु भूपति भगति ब्याहु उछाहु अनंदु। जात सराहत मनहिं मन मुदित गाधिकुलचंदु।।360।।
Verse 758 (चौपाई)
बामदेव रघुकुल गुर ग्यानी। बहुरि गाधिसुत कथा बखानी।। सुनि मुनि सुजसु मनहिं मन राऊ। बरनत आपन पुन्य प्रभाऊ।। बहुरे लोग रजायसु भयऊ। सुतन्ह समेत नृपति गृहँ गयऊ।। जहँ तहँ राम ब्याहु सबु गावा। सुजसु पुनीत लोक तिहुँ छावा।। आए ब्याहि रामु घर जब तें। बसइ अनंद अवध सब तब तें।। प्रभु बिबाहँ जस भयउ उछाहू। सकहिं न बरनि गिरा अहिनाहू।। कबिकुल जीवनु पावन जानी।।राम सीय जसु मंगल खानी।। तेहि ते मैं कछु कहा बखानी। करन पुनीत हेतु निज बानी।।
[ਮੂਲ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ—“Content Filtered” ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਚੌਪਾਈ ਦਾ ਅਸਲ ਪਾਠ ਭੇਜੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਦਿਆਂ।]
Verse 759 (छंद)
निज गिरा पावनि करन कारन राम जसु तुलसी कह्यो। रघुबीर चरित अपार बारिधि पारु कबि कौनें लह्यो।। उपबीत ब्याह उछाह मंगल सुनि जे सादर गावहीं। बैदेहि राम प्रसाद ते जन सर्बदा सुखु पावहीं।।
[ਮੂਲ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ—“Content Filtered” ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਛੰਦ ਦਾ ਅਸਲ ਪਾਠ ਭੇਜੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਦਿਆਂ।]
Verse 760 (दोहा/सोरठा)
सिय रघुबीर बिबाहु जे सप्रेम गावहिं सुनहिं। तिन्ह कहुँ सदा उछाहु मंगलायतन राम जसु।।361।।
[ਮੂਲ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ—“Content Filtered” ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾ/ਸੋਰਠਾ ਦਾ ਅਸਲ ਪਾਠ ਭੇਜੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਦਿਆਂ।]
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.