Bala Kanda

ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦਾ ਸਮੂਹ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਵਾਹ ‘ਵਿਰਹ-ਸਮਾਧਾਨ’ ਤੋਂ ‘ਸ਼ਾਂਤ-ਤੱਤ੍ਵ’ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਦੀਰਘ ਵਿਯੋਗ ਰਾਮ-ਆਗਮਨ ਦੇ ‘ਲਿਟਰਜਿਕਲ’ ਉਤਕਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ—ਕਰੁਣਾ ਤੋਂ ਹਰਖ/ਆਨੰਦ ਵੱਲ। ਫਿਰ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਬਾਹਰੀ ਉਤਸਵ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ‘ਚਿੱਤਾਭਿਸ਼ੇਕ’ ਬਣਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ (ਭਕਤੀ-ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ) ਅਤੇ ਸੇਵਕ-ਤ੍ਰਾਣ (ਦਾਸ੍ਯ) ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ-ਰਸ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ-ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਦਾ ਉਭਾਰ (ਮਾਇਆ/ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦਰਸ਼ਨ, ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰਤਾਪ) ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵਿਸਮਯ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਿਯੁਗ-ਵਰਣਨ, ਅਧਮ-ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਅਤੇ ‘ਬਿਨੁ X ਨ Y’ ਵਰਗੇ ਸੂਤਰ ਸ਼ਾਂਤ-ਰਸ ਨੂੰ ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਰੁਣਾ (ਭ੍ਰਮਿਤ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਦਇਆ) ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ (ਅਸਾਰ ਜਗਤ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ) ਨਾਲ ਕਥਾ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ‘ਭਕਤੀ-ਚਿੰਤਾਮਣੀ’ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।