Prakarana 20

Verse 388 (चौपाई)

होहु सँजोइल रोकहु घाटा। ठाटहु सकल मरै के ठाटा।। सनमुख लोह भरत सन लेऊँ। जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।। समर मरनु पुनि सुरसरि तीरा। राम काजु छनभंगु सरीरा।। भरत भाइ नृपु मै जन नीचू। बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।। स्वामि काज करिहउँ रन रारी। जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।। तजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें। दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।। साधु समाज न जाकर लेखा। राम भगत महुँ जासु न रेखा।। जायँ जिअत जग सो महि भारू। जननी जौबन बिटप कुठारू।।

ਤੁਸੀਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ ਅਤੇ ਘਾਟ ਨੂੰ ਰੋਕੋ; ਮੌਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਭਰਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜੀਵਾਂ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਆਂਗਾ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਭਰਤ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ; ਮੈਂ ਇੱਕ ਨੀਵਾਂ ਸੇਵਕ ਹਾਂ; ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕੇਗੀ। ਮੈਂ ਰਘੂਨਾਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਅਨੰਦ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ। ਉਸਦਾ ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 389 (दोहा/सोरठा)

बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु। सुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।

ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੋਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਤੀਰਦਾਨ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਵਚ ਮੰਗਵਾਏ।

Verse 390 (चौपाई)

बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ। सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।। भलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा। एकहिं एक बढ़ावइ करषा।। चले निषाद जोहारि जोहारी। सूर सकल रन रूचइ रारी।। सुमिरि राम पद पंकज पनहीं। भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।। अँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं। फरसा बाँस सेल सम करहीं।। एक कुसल अति ओड़न खाँड़े। कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।। निज निज साजु समाजु बनाई। गुह राउतहि जोहारे जाई।। देखि सुभट सब लायक जाने। लै लै नाम सकल सनमाने।।

ਜਲਦੀ ਕਰੋ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਸਾਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਠੀਕ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ।" ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਲਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਬਨ ਨੂੰ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਪਾਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਸਦਾਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਦਾਨ ਲੱਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰਦਾਨ ਸਜਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਹਾੜੀਆਂ, ਸੋਟੇ ਅਤੇ ਗੋਫਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੁਨਰਮੰਦ ਯੋਧਾ, ਵੱਡੀ ਢਾਲ ਸਜਾਉਂਦਾ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਾ ਗਿਆ ਮਾਨੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਟੋਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਹ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਯੋਗ ਯੋਧਾ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 391 (दोहा/सोरठा)

भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि। सुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।

ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਅੱਜ ਕੋਈ ਧੋਖਾ ਨਾ ਦੇਣਾ; ਇਹ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਵੀਰ ਯੋਧਾ, ਬੇਚੈਨ ਨਾ ਹੋਵੋ।"

Verse 392 (चौपाई)

राम प्रताप नाथ बल तोरे। करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।। जीवत पाउ न पाछें धरहीं। रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।। दीख निषादनाथ भल टोलू। कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।। एतना कहत छींक भइ बाँए। कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।। बूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी। भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।। रामहि भरतु मनावन जाहीं। सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।। सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा। सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।। भरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें। बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।

ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧੜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਟੋਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯੁੱਧ ਦਾ ਢੋਲ ਵਜਾਓ!" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਛਿੱਕ ਆਈ। ਸ਼ਗਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਗਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਦੱਸਿਆ। ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਸ਼ਗਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ; ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਗਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬੁੱਢਾ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਮੂਰਖ ਪਛਤਾਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਲਾਭ ਲਿਆਵੇਗਾ, ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰੇਗਾ।

Verse 393 (दोहा/सोरठा)

गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ। बूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।

ਘਾਟ ਨੂੰ ਫੜੋ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਾਂ। ਇਹ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਜਾਂ ਵੈਰੀ, ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 394 (चौपाई)

लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ। बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।। अस कहि भेंट सँजोवन लागे। कंद मूल फल खग मृग मागे।। मीन पीन पाठीन पुराने। भरि भरि भार कहारन्ह आने।। मिलन साजु सजि मिलन सिधाए। मंगल मूल सगुन सुभ पाए।। देखि दूरि तें कहि निज नामू। कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।। जानि रामप्रिय दीन्हि असीसा। भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।। राम सखा सुनि संदनु त्यागा। चले उतरि उमगत अनुरागा।। गाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई। कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।

ਲਖਣ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਨਾ ਵੈਰ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਮੰਗੇ। ਚੰਗੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਮੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀਆਂ, ਭਾਰ ਭਾਰ ਲੈ ਕੇ ਭਰਤੀਆਂ ਨੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸ਼ਗਨ ਮਿਲੇ। ਉਸਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਦੂਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਗੁਹ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 395 (दोहा/सोरठा)

करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ। मनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।

ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਲਖਣ ਨੇ ਲਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।

Verse 396 (चौपाई)

भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती। लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।। धन्य धन्य धुनि मंगल मूला। सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।। लोक बेद सब भाँतिहिं नीचा। जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।। तेहि भरि अंक राम लघु भ्राता। मिलत पुलक परिपूरित गाता।। राम राम कहि जे जमुहाहीं। तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।। यह तौ राम लाइ उर लीन्हा। कुल समेत जगु पावन कीन्हा।। करमनास जलु सुरसरि परई। तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।। उलटा नामु जपत जगु जाना। बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।

ਭਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ; ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਧੰਨ, ਧੰਨ ਸੀ ਉਹ ਧੁਨੀ, ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਬਰਸਾਏ। ਵੇਦ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨੀਵੇਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਲੇ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜੋ ਮਖੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ "ਰਾਮ, ਰਾਮ" ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਇਸਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਰਮਨਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੌਣ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ? ਨਾਮ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਜਪ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਿਆ; ਵਾਲਮੀਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 397 (दोहा/सोरठा)

स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात। रामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।

ਛੁਤਰਾ ਸ਼ਬਰ, ਖਸ, ਯਵਨ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਕੋਲ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤ, ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰਵੋੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।

Verse 398 (चौपाई)

नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई। केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।। राम नाम महिमा सुर कहहीं। सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।। रामसखहि मिलि भरत सप्रेमा। पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।। देखि भरत कर सील सनेहू। भा निषाद तेहि समय बिदेहू।। सकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा। भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।। धरि धीरजु पद बंदि बहोरी। बिनय सप्रेम करत कर जोरी।। कुसल मूल पद पंकज पेखी। मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।। अब प्रभु परम अनुग्रह तोरें। सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।

ਇਹ ਕੋਈ ਅਚਰਜ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜੋ ਯੁੱਗ ਦਰ ਯੁੱਗ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਰਘੁਬੀਰ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ? ਦੇਵਤੇ ਖੁਦ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਖਬਰਾਂ ਪੁੱਛੀਆਂ। ਭਰਤ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਉਸ ਪਲ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਰਮ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਈ; ਉਹ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਕੁਸ਼ਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਮ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਕੁਲ ਦੀ ਮੰਗਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 399 (दोहा/सोरठा)

समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ। जो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।

ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਰਘੁਬੀਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 400 (चौपाई)

कपटी कायर कुमति कुजाती। लोक बेद बाहेर सब भाँती।। राम कीन्ह आपन जबही तें। भयउँ भुवन भूषन तबही तें।। देखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई। मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।। कहि निषाद निज नाम सुबानीं। सादर सकल जोहारीं रानीं।। जानि लखन सम देहिं असीसा। जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।। निरखि निषादु नगर नर नारी। भए सुखी जनु लखनु निहारी।। कहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू। भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।। सुनि निषादु निज भाग बड़ाई। प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।

ਉਹ ਛਲੀ, ਕਾਇਰ, ਖਰਾਬ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਤੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਿਮਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੇ ਕੋਮਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਲਖਣ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ: "ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਓ।" ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੇ ਨਗਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਇੰਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਜਿੰਨੇ ਲਖਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 401 (दोहा/सोरठा)

सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ। घर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।

ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤੁਰ ਪਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠ, ਝੀਲਾਂ ਕੰਢੇ, ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ।

Verse 402 (चौपाई)

सृंगबेरपुर भरत दीख जब। भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।। सोहत दिएँ निषादहि लागू। जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।। एहि बिधि भरत सेनु सबु संगा। दीखि जाइ जग पावनि गंगा।। रामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू। भा मनु मगनु मिले जनु रामू।। करहिं प्रनाम नगर नर नारी। मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।। करि मज्जनु मागहिं कर जोरी। रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।। भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू। सकल सुखद सेवक सुरधेनू।। जोरि पानि बर मागउँ एहू। सीय राम पद सहज सनेहू।।

ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਵੇਖਣ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਨਾਨ ਘਾਟ ਤੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਨਗਰ ਦੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ; ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਦੈਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਤੇਰੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਊ ਜੋ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ: ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਿਆਰ।"

Verse 403 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ। मातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 404 (चौपाई)

जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा। भरत सोधु सबही कर लीन्हा।। सुर सेवा करि आयसु पाई। राम मातु पहिं गे दोउ भाई।। चरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी। जननीं सकल भरत सनमानी।। भाइहि सौंपि मातु सेवकाई। आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।। चले सखा कर सों कर जोरें। सिथिल सरीर सनेह न थोरें।। पूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ। नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।। जहँ सिय रामु लखनु निसि सोए। कहत भरे जल लोचन कोए।। भरत बचन सुनि भयउ बिषादू। तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।

ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਡੇਰੇ ਬਣਾਏ; ਭਰਤ ਨੇ ਸਭ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚੱਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਉਹ ਸਥਾਨ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸੋਗ ਨਾਲ ਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ। ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 405 (दोहा/सोरठा)

जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु। अति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।

ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦਰੱਖਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਘੂਕੁਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਨ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 406 (चौपाई)

कुस साँथरीनिहारि सुहाई। कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।। चरन रेख रज आँखिन्ह लाई। बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।। कनक बिंदु दुइ चारिक देखे। राखे सीस सीय सम लेखे।। सजल बिलोचन हृदयँ गलानी। कहत सखा सन बचन सुबानी।। श्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना। जथा अवध नर नारि बिलीना।। पिता जनक देउँ पटतर केही। करतल भोगु जोगु जग जेही।। ससुर भानुकुल भानु भुआलू। जेहि सिहात अमरावतिपालू।। प्राननाथु रघुनाथ गोसाई। जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।

ਕੁਸ਼ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਬਿਸਤਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਲਗਾਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਇੰਨਾ ਮਹਾਨ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਿੰਦੂ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਸਨ, ਹਿਰਦਾ ਭਾਰੀ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਤੀਆਂ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਨਕ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣਗੇ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਸ ਸੂਰਯ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਾਮੀ ਜਿਸ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਰਘੂਕੁਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ; ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਹੈ।

Verse 407 (दोहा/सोरठा)

पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि। बिहरत ह्रदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।

ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਬਿਸਤਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਡਿਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ।