Sarga 1

Verse 1

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः।इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि।।।।

ਤਦ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੰਹਾਰਕ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਅਪਹਰਿਤ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਭਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਚੱਲੇ ਹੋਏ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः।समुदग्रशिरोग्रीवो गवांपतिरिवाबभौ।।।।

ਅਦੁੱਤੀਯ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਨਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਉੱਚੀ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਗਊਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।

Verse 3

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः।धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम्।।।।

ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਵੈਡੂਰ੍ਯ-ਵਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਘਾਹਲੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਟ ਵਰਗੀਆਂ ਦਲਦਲੀ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਯਥਾ-ਸੁਖ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 4

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन्।मृगांश्च सुबहून्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी।।।।

ਧੀਰਜਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਪ੍ਰੌਢ ਸਿੰਹ ਵਾਂਗ ਚਲੇ—ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ, ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉਖਾੜਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਦੇ।

Verse 5

नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः।स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम्।।।।कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः।यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः।।।।

ਉਹ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਭੁਤ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ—ਨੀਲਾ, ਲਾਲ, ਮੰਜਿਠ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਕਸ਼, ਕਿੰਨਰ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਨਾਗ ਆਪਣੇ ਪਰਿਚਛਦਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 6

नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः।स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम्।।5.1.5।।कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः।यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः।।5.1.6।।

ਉਹ ਪਹਾੜ ਸੁਭਾਵ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਰਚੇ ਅਦਭੁਤ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ—ਨੀਲਾ, ਲਾਲ, ਮੰਜਿਠਾ-ਰੰਗ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲਾ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਨਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਰੰਬਾਰ ਆਵਰਿਤ ਤੇ ਆਬਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 7

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते।तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ।।।।

ਉਸ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਨਾਗਵਰ ਸਮਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਪਿਵਰ, ਝੀਲ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।

Verse 8

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे।भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम्।।।।

ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜਦੇਵ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਪਵਨਦੇਵ, ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 9

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये।ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम्।।।।

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਵਨਦੇਵ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਧਾਇਆ।

Verse 10

प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः।ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु।।।।

ਸਰਵੋਤਮ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਸਾਹਮਣੇ, ਛਾਲ ਮਾਰਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਸਤਾਰਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪರ್ವ-ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम्।बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम्।।।।

ਅਪਾਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ।

Verse 12

स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः।तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्।।।।

ਕਪੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਅਚਲ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਲਈ ਕੰਬ ਉਠਿਆ; ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਪੁਸ਼ਪ ਝੜ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 13

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना।सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा।।।।

ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਝੜੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਢੱਕਿਆ ਉਹ ਪਹਾੜ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 14

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः।सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः।।।।

ਉੱਤਮ ਬਲਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਹਾੜ, ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਮਦ-ਜਲ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 15

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः।रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः।।।।

ਬਲਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਮਹੇਂਦਰ ਪਰਬਤ ਨੇ ਧਾਰਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ—ਸੋਨੇ, ਅੰਜਨ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਛਟਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਦੀਆਂ।

Verse 16

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः।मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः।।।।

ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੇ ਖਨਿਜੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਟਾਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਨਲ ਧੂੰਏਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਂ ਉਠਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 17

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः।गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः।।।।

ਪਹਾੜ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕੁਚਲੇ ਗਏ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਖ਼ ਉੱਠੇ।

Verse 18

स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः।पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च।।।।

ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੀੜਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਮਹਾਸੱਤਵ ਦਾ ਗਰਜਨ-ਨਾਦ ਧਰਤੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।

Verse 19

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः।वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः।।।।

ਚੌੜੇ ਫਣ ਚੁੱਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਾਫ਼ ਧਾਰੇ ਸੱਪ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਉਗਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਸਨ।

Verse 20

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः।जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा।।।।

ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਟਾਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਭੜਕਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 21

यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते।विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्।।।।

ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉੱਗੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ—ਵਿਸ਼ਘਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਉੱਥੇ ਦੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 22

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः।त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।।।पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।।लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।।।

“ਭੂਤ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਰਹੇ ਹਨ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਭੈਭੀਤ ਵਿਦਿਆਧਰ ਆਪਣੇ ਇਸਤਰੀ-ਗਣ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ; ਪਾਨ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਵ-ਪਾਤ੍ਰ, ਮਹਾਮੁੱਲੇ ਬਰਤਨ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਰਕ, ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਹ੍ਯ-ਭੱਖ੍ਯ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਸ, ਋ਸ਼ਭ-ਚਰਮ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿਆਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੜਗਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਗਏ।

Verse 23

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः।त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।5.1.22।।पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।5.1.23।लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।5.1.24।।

ਜਦੋਂ ਪਹਾੜ ਚੀਰਦਾ ਦਿੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਧਰ ਆਪਣੇ ਇਸਤਰੀ-ਗਣ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਏ; ਪਾਨ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਵ-ਪਾਤ੍ਰ, ਮਹਾਮੁੱਲੀਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਰਕ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਮਾਸ, ਚਮੜੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿਆਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੜਗਾਂ—ਸਭ ਛੱਡ ਗਏ।

Verse 24

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः।त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।5.1.22।।पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।5.1.23।लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।5.1.24।।

ਪਹਾੜ ਟੁੱਟਦਾ ਦਿੱਸਿਆ ਤਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ; ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਹ੍ਯ ਮਿਠਾਈਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਭੱਖ੍ਯ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਸ, ਋ਸ਼ਭ-ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿਆਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੜਗਾਂ—ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਏ।

Verse 25

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः।रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे।।।।

ਗਲ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ—ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵੀ—ਵਿਦਿਆਧਰ ਗਗਨ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 26

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः।विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह।।।।

ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ, ਕੇਯੂਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 27

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः।सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम्।।।।

ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮਾਨ ਵਿਦਿਆਧਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ।

Verse 28

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्।चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे।।।।

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਚਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਈ ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ।

Verse 29

एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः।तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम्।।।।

“ਇਹ ਪਹਾੜ-ਸਮਾਨ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਮਹਾ ਵੇਗਸ਼ਾਲੀ, ਮਾਰੁਤ-ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਮਕਰਾਂ ਦੇ ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 30

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम्।समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति।।।।

ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੁਰਲਭ ਪਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम्।तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम्।।।।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਬਲ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 32

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः।ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः।।।।

ਅਚਲ ਵਰਗਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਝਟਕ ਕੇ ਕੰਬਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਮਹਾਂ-ਮੇਘ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ।

Verse 33

आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम्।उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम्।।।।

ਉੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੋਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜਿਆ ਆਪਣਾ ਲਾਂਗੂਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਝਟਕਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪੱਖੀਰਾਜ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨੂੰ ਝਾੜ ਦੇਵੇ।

Verse 34

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः।ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः।।।।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਵੇਗ ਧਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਪੂੰਛ ਐਸੇ ਦਿਸੀ ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਮਹਾਨਾਗ ਹੋਵੇ।

Verse 35

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ।ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च।।।।

ਕਪਿ ਨੇ ਮਹਾਂ ਪਰਿਘ ਵਰਗੀਆਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਕਮਰ ਤੋਂ ਝੁਕ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਛਾਲ ਮਾਰਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 36

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम्।तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान्।।।।

ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਤੇ ਵੀਰਯਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਭੁਜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਧਰ (ਗਰਦਨ-ਕੰਧੇ) ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੇਜ, ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਵੀਰਯ—ਯੁੱਧ-ਬਲ—ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 37

मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः।रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन्।।।।

ਦੂਰੋਂ ਰਾਹ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ, ਨਿਗਾਹ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 38

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः।निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः।।वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्।।।।

ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਗਜਰਾਜ ਸਮਾਨ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਕੰਨ ਸਮੇਟੇ, ਛਾਲ ਮਾਰਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਜੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 39

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः।गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम्।।।।

ਜਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਵਨ-ਵੇਗ ਵਾਲਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੀਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 40

न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम्।अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्।।।।

ਜੇ ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਹੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁਰਾਲਯ, ਅਰਥਾਤ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 41

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः।बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्।।।।

ਜਾਂ ਜੇ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।

Verse 42

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया।आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम्।।।।

ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ—ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਆਵਾਂਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਹੀ ਉਖਾੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।

Verse 43

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः।।।।उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्।सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः।।।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਮਹਾਂ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਡ ਪਿਆ; ਉਸ ਮਹਾਕਪੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਵਰਗਾ ਸਮਝਿਆ।

Verse 44

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः।।5.1.43।।उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्।सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः।।5.1.44।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੇ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਪਏ; ਉਹ ਮਹਾਕਪਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਵਰਗਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ।

Verse 45

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः।संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः।।।।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਤਿ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਛਲਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਮੇਟ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਛਲ ਪਏ ਜਿਹਾ ਦਿਸਿਆ।

Verse 46

स मत्तकोयष्टिमकान् पादपान् पुष्पशालिनः।उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे।।।।

ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜੇ ਮੱਤ ਕੋਯਸ਼ਟਿਮਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਗਿਆ।

Verse 47

ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः।प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः।।।।

ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਧੱਕੇ ਗਏ ਦਰੱਖ਼ਤ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਕਪਿ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਿਕਲੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਾਥ ਦੇਣ।

Verse 48

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः।अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्।।।।

ਉਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਲ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖੜੇ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਉਂ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਸੈਨਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੋਵੇ।

Verse 49

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः।हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः।।।।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਪੁਸ਼ਪਿਤ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਕਪੀ ਹਨੁਮਾਨ—ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ—ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 50

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि।भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये।।।।

ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਵਣ-ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਵਰੁਣਾਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ।

Verse 51

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः।शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः।।।।

ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਕਪੀ ਮੇਘ-ਸਮਾਨ ਸ਼ੋਭਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਨੂਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਪਹਾੜ।

Verse 52

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः।अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा।।।।

ਉਸ ਦੇ ਵੇਗ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਛੁੱਟੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਝਾੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਾਈ ਦੇ ਕੇ ਮਿੱਤਰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 53

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत्।द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्।।।।ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः।

ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲ—ਕਪੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਠੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਾਏ ਹੋਏ—ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੇ। ਉਹ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।

Verse 54

पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः।बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गण विभूषितः।।।।

ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਾਨਰ (ਹਨੁਮਾਨ) ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।

Verse 55

तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत।।।।ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्।

ਉਸ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਝੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਉਗੀ ਸੁੰਦਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਆਕਾਸ਼।

Verse 56

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ।।।।पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ।

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਸੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਦੋ ਪੰਜ-ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਗ।

Verse 57

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिमालं महार्णवम्।।।।पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः।

ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਕਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਨਿਹਾਰਦਾ ਸੀ।

Verse 58

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः।।।।नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਵਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਧਧਕਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 59

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले।।।।चक्षुषी सम्प्राकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ।

ਪਿੰਗਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਗੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਨੇਤਰ ਨਵੇਂ ਉਗੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 60

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ।।।।सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम्।

ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀ ਨੱਕ ਕਾਰਨ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਤਾਂਬੇ-ਲਾਲ ਦਿਸਦਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਤਾਂਬਈ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 61

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते।।।।अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम्।

ਜਦੋਂ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪੂੰਛ ਇੰਦਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਧਵਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ।

Verse 62

लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः।।।।व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः।

ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਗੁੰਝਲ ਕੇ, ਮਹਾਨ, ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਅਨਿਲਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਪਦਿਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 63

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः।।।।महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना।

ਤਾਂਬੇ-ਲਾਲ ਨਿਤੰਬ-ਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਕਪੀ ਬੜੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਗੈਰਿਕ ਧਾਤੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਹਾੜ ਵੱਡੇ ਚੀਰ ਨਾਲ ਫਟ ਕੇ ਲਾਲ ਖਨਿਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਵਿਖਾ ਦੇਵੇ।

Verse 64

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्।।।।कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति।

ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਮਾਨ ਉਹ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਪਲਵਮਾਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹਵਾ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦੀ ਸੀ।

Verse 65

खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता।।।।दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः।

ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਉਲਕਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਿੱਛਲੀ ਲਕੀਰ ਸਮੇਤ ਦੌੜਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਕਪਿਕੁੰਜਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 66

पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः।।।।प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया।

ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉਡਦਾ ਕਪਿ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਿਆ; ਕੱਛਿਆ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਮਹਾਂ ਮਾਤੰਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 67

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया।।।।सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਛਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਕਪਿ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 68

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः।स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते।।।।

ਮਹਾਕਪਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਲੰਘਿਆ, ਉਹ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ ਉਨਮੱਤ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 69

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्।अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः।।।।

ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਕਪਿ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਦਿਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਅੱਗੇ ਕੂਦਦਾ ਗਿਆ।

Verse 70

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः।सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम्।।।।

ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਉਠੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹਵਾ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹਵਾ—ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗਰਜਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ॥

Verse 71

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि।पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी।।।।

ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਪੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇ॥

Verse 72

मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे।अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव।।।।

ਉਹ ਮਹਾਂਵੇਗੀ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਉਠੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ॥

Verse 73

तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा।अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम्।।।।

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਛਲਿਆ ਪਾਣੀ, ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਛਿਟਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪਟ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਕੇ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ॥

Verse 74

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा।वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम्।।।।

ਤਦ ਤਿਮੀ, ਨਕ੍ਰ, ਝਸ਼ ਅਤੇ ਕੱਛੂਏ ਸਾਰੇ ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ ਪਏ; ਜਿਵੇਂ ਕਪੜਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 75

प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः।व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे।।।।

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਉਹ ਕਪਿ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਭੁਜੰਗਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 76

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता।छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत्।।।।

ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਾਨਰ-ਸਿੰਘ ਦੀ ਛਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸੀ—ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ।

Verse 77

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी।तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि।।।।

ਚਿੱਟੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਚਮਕ ਉਠੀ।

Verse 78

शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः।वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः।।।।

ਨਿਰਾਲੰਬ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਮਹਾਕਾਯ ਮਹਾਕਪੀ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।

Verse 79

येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः।तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः।।।।

ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਕਪਿ-ਕੁੰਜਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਪਥ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਇਕਾਏ ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਾਂਗ ਖੋਖਲਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਿਆ।

Verse 80

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन्।हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा।।।।

ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਰਾਜ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨਦੇਵ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 81

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च।कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे।।।।

ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ—ਕੁਝ ਫਿੱਕੇ, ਕੁਝ ਲਾਲੀਮਾਯ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਮੰਜਿਠੇ ਰੰਗ ਦੇ—ਸਭ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਖਣ ਲੱਗੇ।

Verse 82

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः।प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते।।।।

ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ, ਕਦੇ ਓਹਲੇ ਕਦੇ ਚਮਕਦਾ—ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 83

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा।ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः।।।।

ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛਾਲ ਮਾਰਦੇ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਤਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।

Verse 84

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम्।सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये।।।।

ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

Verse 85

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा।जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम्।।।।

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਲਵਾਨ ਹੋਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 86

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः।प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम्।।।।

ਅਚਾਨਕ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਪਿਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਗ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਵਿਬੁਧ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਸਭ ਨੇ—ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 87

तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति।इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः।।।।

ਪਲਵਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਲਵਾਨ ਸੀ, ਤਦ ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਮਾਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 88

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमत:।करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम्।।।।

“ਜੇ ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਥਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 89

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः।इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति।।।।

ਮੈਂ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁਨਾਥ ਸਗਰ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਸਚਿਵ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਣੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 90

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः।।।।शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति।

ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪੀ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਾਕੀ ਦੂਰੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗਾ।

Verse 91

इति कृत्वा मतिं साध्वींसमुद्र श्छन्नमम्भसि।।।।हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम्।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮੁੰਦਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਮੈਨਾਕ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 92

त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम्।।।।देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः।

ਹੇ ਗਿਰਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰੋਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 93

त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्।।।।पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि।

ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮਜਾਤ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉੱਪਰ ਛਾਲ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਿਆਂ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈਂ।

Verse 94

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्।।।।तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम।

ਹੇ ਪਹਾੜ! ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਧਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋ, ਹੇ ਗਿਰਿਸੱਤਮ!

Verse 95

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्।।।।हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः।

ਉਹੀ ਵੀਰਵਾਨ ਕਪਿਸ਼ਾਰਦੂਲ ਹਨੂਮਾਨ—ਭੀਮ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ—ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਉੱਪਰੋਂ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 96

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः।।।।मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव।

ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਰਾਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਜਣਯ ਹਨ—ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪੂਜਣਯਤਮ ਹਨ।

Verse 97

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्।।।।कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्।

ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ; ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਹੱਥੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲੇ। ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਕ੍ਰਿਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 98

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि।।।।अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः।

ਜਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਆ; ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਰਹਿ—ਇਹ ਕਪੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਅਤਿਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 99

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित।।।।हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति।

ਹੇ ਸੁਵਰਨ-ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨਾਭ! ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ! ਹਨੁਮਾਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰੇਗਾ।

Verse 100

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्।।।।श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि।

ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੀ ਕਰੁਣਾ, ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਅਨਿਆਇਕ ਦੁੱਖਮਈ ਨਿਰਵਾਸਨ, ਅਤੇ ਪਲਵਗੇੰਦਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਸਹੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਤੈਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 101

हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः।।।।उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः।

ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਮੈਨਾਕ—ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।

Verse 102

स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा।।।।यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः।

ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਉੱਭਰ ਆਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਦਹਕਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਓਟ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਵੇ।

Verse 103

स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः।।।।दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः।आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम्।शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः।।।।

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ—ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹੋਰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੂਰਜੋਦਯ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦੇ ਹੋਣ।

Verse 104

स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः।।5.1.103।।दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः।आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम्।शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः।।5.1.104।।

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ—ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹੋਰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੂਰਜੋਦਯ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦੇ ਹੋਣ।

Verse 105

तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः।।।।आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम्।

ਪਹਾੜ ਦੇ ਤਪੇ ਹੋਏ ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ, ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਕਾਂਚਨ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਮਕ ਉਠਿਆ।

Verse 106

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयंप्रभैः।।।।आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः।

ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸੁਵਰਨਮਈ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਦਿਪਿਆ; ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ।

Verse 107

तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम्।।।।मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः।

ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ: “ਇਹ ਮੇਰੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਵਿਘਨ ਹੈ।”

Verse 108

स तमुच्छ्र्रतमत्यर्थं महावेगो महाकपिः।।।।उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः।

ਅਤਿ ਮਹਾਵੇਗ ਵਾਲੇ ਮਹਾਕਪਿ ਨੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੁਤ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕ ਦੇਵੇ।

Verse 109

स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः।।।।बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च।

ਉਸ ਕਪਿ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਹਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ, ਕਪਿ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੱਸਿਆ-ਖਿੜਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 110

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।।।।प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम्।मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।।।।

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਉਸ ਵੀਰ ਕਪੀ ਦੇ ਕੋਲ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਪਹਾੜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 111

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।।5.1.110।।प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम्।मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।।5.1.111।।

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਵੀਰ ਕਪੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਹਾੜ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 112

दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम।निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम्।।।।

ਹੇ ਵਾਨਰੋਤਮ! ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇਂ ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ।

Verse 113

राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः।स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः।।।।

ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਸਾਗਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः।सोऽयं त्वत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति।।5.1.114।।

ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੇਰੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 115

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः।तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।।।।तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति।योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः।।।।

ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਕਪਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇੱਥੇ ਠਹਿਰ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਜਾ। ‘ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰੇ—ਇਹ ਕਪੀ ਤਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵੀ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ,’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 116

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः।तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।।5.1.115।।तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति।योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः।।5.1.116।।

ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਕਪਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧ। ‘ਉਹ ਤੇਰੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰੇ; ਇਹ ਕਪੀ ਤਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵੀ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ,’ ਇਉਂ (ਸਾਗਰ ਨੇ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 117

तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु।तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि।।।।

ਹੇ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਥੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰ, ਕੁਝ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾ।

Verse 118

अस्माकमपि सम्बन्ध: कपिमुख्य त्वयास्ति वै।प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः।।।।

ਹੇ ਕਪਿਮੁੱਖ, ਸਾਡਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ—ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 119

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज।तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर।।।।

ਹੇ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਪਲਵਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਗੇਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਕਪਿਕੁੰਜਰ।

Verse 120

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता।धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान्।।।।

ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਸਧਾਰਣ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵਧ ਕਰਕੇ!

Verse 121

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः।पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर।।।।

ਹੇ ਕਪਿਕੁੰਜਰ! ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਰੁਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਹੈਂ।

Verse 122

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः।तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम्।।।।

ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ! ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਾਰੁਤ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੁਣ।

Verse 123

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्।ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः।।।।

ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪੰਖ ਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਪਵਨ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 124

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घा: महर्षिभिः।भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया।।।

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਓਥੇ ਓਥੇ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵ-ਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੀ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਕੇ—ਭੈ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।

Verse 125

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः।पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः।।।।

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਓਥੇ ਓਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।

Verse 126

स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट्।ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना।।।।

ਜਦੋਂ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਜ੍ਰ ਉਠਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਪਵਨ-ਦੇਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਝਟ ਪਕੜ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 127

अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम।गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः।।।।

ਹੇ ਪਲਵਗੋਤਮ! ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਲਵਣ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ—ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਅਖੰਡ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚਾਇਆ।

Verse 128

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः।त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः।।।।

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਰੁਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ। ਹੇ ਕਪਿਮੁਖ੍ਯ, ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉੱਤਮ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 129

अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च।प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे।।।।

ਹੇ ਮਹਾਕਪੇ! ਕੰਮ ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 130

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम।प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्।।।।

ਹੇ ਕਪਿਸੱਤਮ! ਆਪਣਾ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਜਾ-ਅਰਪਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਸਾਡੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇ—ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।

Verse 131

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्।प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्।।।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕਪਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨਗੋੱਤਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਆਤਿਥ੍ਯ ਯਥਾਵਿਧਿ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 132

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते।प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे।।।।

ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਤੁਰੰਤ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੀ ਲੰਘਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 133

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः।जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव।।।।

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ, ਵੀਰਯਵਾਨ ਹਰਿਪੁੰਗਵ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਜਿਹੀ ਛਾਇਆ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 134

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः।पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः।।।।

ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਨਿਲਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 135

अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ।पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे।।।।

ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਤੇ ਦੂਰ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ, ਪਿਤਾ ਵਾਯੂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 136

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्।वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे।।।।

ਫਿਰ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂਸੂਨੁ ਹਨੁਮਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 137

तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः।।।।

ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਦੂਜੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 138

देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा।काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः।।।।

ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਕਾਂਚਨ ਸੁਨਾਭ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਵਾਸਵ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 139

उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम्।सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः।।।।

ਤਦ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਨਾਭ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 140

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम्।अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम्।।।।

ਹੇ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇਂ ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੁ।

Verse 141

साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः।क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति।।।।

ਜਿੱਥੇ ਭਯ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਨਿਰਭਯ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹਨੂਮਾਨ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਘਣ ਲਈ ਕਦਮ ਧਰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 142

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः।सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया।।।।

ਇਹ ਵਾਨਰ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 143

ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः।देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्।।।।

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਰਬਤ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 144

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा।हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम्।।।।

ਤਦੋਂ ਵਰਦਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਹ ਸ਼ੈਲ (ਮੈਨਾਕ) ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਵੀ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 145

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम्।।।।

ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਨਾਗਮਾਤਾ ਸੁਰਸਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 146

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि।हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर।।।।राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्।दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम्।।।।

“ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਤਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾ: ਅਤਿ ਘੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ—ਪਰਬਤ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਰਾਲ, ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ।”

Verse 147

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि।हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर।।5.1.146।।राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्।दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम्।।5.1.147।।

ਅਤਿ ਘੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਵਾਲੀ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਰਾਲ, ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ (ਸੁਰਸਾ) ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਖੜੀ ਹੋਈ।

Verse 148

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम्।त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति।।।।

ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਕੀ ਉਹ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ?

Verse 149

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता।समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः।।।।विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्।प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह।।।।

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਉਹ ਦੇਵੀ ਸੁਰਸਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਵਿਰੂਪ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਕਾਇਆ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਉੱਡਦੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ।

Verse 150

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता।समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः।।5.1.149।।विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्।प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह।।5.1.150।।

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਉਹ ਦੇਵੀ ਸੁਰਸਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਸਭ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ-ਵਿਰੂਪ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਕਾਇਆ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਡਦੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਇਉਂ ਬੋਲੀ।

Verse 151

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ।अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम्।।।।

ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਭੋਜਨ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭੱਖ ਲਵਾਂਗੀ—ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।

Verse 152

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः।प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।।।।

ਸੁਰਸਾ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 153

रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया।।।।

ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ—ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 154

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः।तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी।।।।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਵੈਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਸ਼ਸਵੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 155

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि।।।।

ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਹੇ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 156

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।।5.1.156।।

ਨਹੀਂ ਤਾਂ—ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਕਲਿਸ਼ਟਕਾਰਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ—ਮੈਂ ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਆਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 157

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी।अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम।।।।

ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਮਰੂਪਣੀ ਸੁਰਸਾ ਬੋਲੀ: “ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੈ।”

Verse 158

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत्।बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः।।।।

ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਾਗਮਾਤਾ ਸੁਰਸਾ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਰਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 159

प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम।वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा।।।।व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः।

“ਹੇ ਵਾਨਰੋਤਮ! ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਧਾਤ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੋ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰੁਤੀਪੁਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 160

एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः।।।।अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे।

ਸੁਰਸਾ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵਾਨਰ-ਪੁੰਗਵ ਹਨੁਮਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ— “ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਾ ਸਕੇਂ।”

Verse 161

इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो धशयोजनमायता।।।।दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਸ ਯੋਜਨ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 162

तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम्।।।।चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम्।

ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਸਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਧਾ ਲਿਆ।

Verse 163

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः।।।।चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम्।बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः।।।।

ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਹੋਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਏ; ਸੁਰਸਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂੰਹ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਦ ਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 164

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः।।5.1.163।।चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम्।बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः।।5.1.164।।

ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਪਿਛਲੇ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ— ਹਨੁਮਾਨ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਸੁਰਸਾ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਖ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਹੋਰ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।

Verse 165

चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम्।तथैव हनुमावनीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः।।।।

ਸੁਰਸਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਸੱਠ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਕਰ ਲਿਆ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਸੱਤਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 166

चकार सुरसा वक्त्रमशीतीयोजनायतम्।हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः।।।।

ਸੁਰਸਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਾ ਲਿਆ; ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਨੱਬੇ ਯੋਜਨ ਉਚਾਈ ਧਾਰ ਲਈ।

Verse 167

चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम्तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति।तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान्।दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम्।।।।सुसंक्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।

ਸੁਰਸਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ, ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰੀਂ।” ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖ ਕੇ—ਲੰਮੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ, ਨਰਕ ਸਮਾਨ—ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸਿਮੇਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 168

सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः।अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।।।।

ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੌਰਨ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 169

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते।गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव।।।।

“ਹੇ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੈਦੇਹੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਤੇਰਾ ਵਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

Verse 170

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव।अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम्।।।।

ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦੇ ਜਬੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਦੇਵੀ ਸੁਰਸਾ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 171

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना।।।।

ਹੇ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ-ਪੂਰਵਕ ਜਾ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਿਆ।

Verse 172

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम्।।।।

ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਉਸ ਤੀਜੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਾਨਰਵੀਰ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ “ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!” ਕਹਿ ਉਠੇ।

Verse 173

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम्।जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः।।।।

ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ ਅਜਿੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਸਮਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 174

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।।।

ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਾਰੁਤੀ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰਿਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਂ) ਦੇ ਚਰਣ ਨਾਲ ਚਰਿਤ, ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਸੇਵਿਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਸਿੰਹ, ਗਜ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਵਾਹਨ ਉਜਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤ ਸਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਵਕ-ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਜਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਤਿਅਧਿਕ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਥੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ; ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਭੀ ਉੱਥੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਜ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਜੀਵਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਤਾਨ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤੀ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 175

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਾਰੁਤੀ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰਿਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਂ) ਦੇ ਚਰਣ ਨਾਲ ਚਰਿਤ, ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਸੇਵਿਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਸਿੰਹ, ਗਜ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਵਾਹਨ ਉਜਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤ ਸਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਵਕ-ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਜਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਤਿਅਧਿਕ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਥੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ; ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਭੀ ਉੱਥੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਜ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਜੀਵਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਤਾਨ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤੀ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 176

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਾਰੁਤੀ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰਿਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਂ) ਦੇ ਚਰਣ ਨਾਲ ਚਰਿਤ, ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਸੇਵਿਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਸਿੰਹ, ਗਜ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਵਾਹਨ ਉਜਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤ ਸਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਵਕ-ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਜਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਤਿਅਧਿਕ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਥੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ; ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਭੀ ਉੱਥੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਜ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਜੀਵਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਤਾਨ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤੀ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 177

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਾਰੁਤੀ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰਿਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਂ) ਦੇ ਚਰਣ ਨਾਲ ਚਰਿਤ, ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਸੇਵਿਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਸਿੰਹ, ਗਜ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਵਾਹਨ ਉਜਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤ ਸਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਵਕ-ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਜਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਤਿਅਧਿਕ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਥੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ; ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਭੀ ਉੱਥੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਜ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਜੀਵਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਤਾਨ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤੀ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 178

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਾਰੁਤੀ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰਿਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਂ) ਦੇ ਚਰਣ ਨਾਲ ਚਰਿਤ, ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਸੇਵਿਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਸਿੰਹ, ਗਜ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਵਾਹਨ ਉਜਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤ ਸਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਵਕ-ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਜਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਤਿਅਧਿਕ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਥੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ; ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਭੀ ਉੱਥੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਜ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਜੀਵਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਤਾਨ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤੀ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 179

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਾਰੁਤੀ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰਿਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਂ) ਦੇ ਚਰਣ ਨਾਲ ਚਰਿਤ, ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਸੇਵਿਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਸਿੰਹ, ਗਜ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਵਾਹਨ ਉਜਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤ ਸਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਵਕ-ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਜਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਤਿਅਧਿਕ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਥੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ; ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਭੀ ਉੱਥੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਜ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਜੀਵਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਤਾਨ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤੀ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 180

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।।सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।।वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते।कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।।वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना।ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।।महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।।देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।।बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः।जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।

ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਮਾਰੁਤੀ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਕੈਸ਼ਿਕਾਚਾਰਿਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਂ) ਦੇ ਚਰਣ ਨਾਲ ਚਰਿਤ, ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਨਿਸੇਵਿਤ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਸਿੰਹ, ਗਜ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਵਾਹਨ ਉਜਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤ ਸਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਵਕ-ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਜਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਤਿਅਧਿਕ ਹਵ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਉੱਥੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ; ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਭੀ ਉੱਥੇ ਨਿਸੇਵਿਤ ਸੀ। ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਜ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਜੀਵਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਤਾਨ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵਾਯੁ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤੀ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ।

Verse 181

प्रदृश्यमानः सर्वत्रः हनुमान्मारुतात्मजः।भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट्।।।।

ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਸਦਾ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਬੇ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ।

Verse 182

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी।मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी।।।।

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿੰਹਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਣ ਲੱਗੀ।

Verse 183

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता।इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम्।।5.1.183।।

ਅੱਜ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵਾਂਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੱਤਵ ਆਖ਼ਿਰ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 184

इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत्।छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः।।।।

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਝਪਟ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਛਾਂ ਫੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਾਨਰ (ਹਨੁਮਾਨ) ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 185

समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः।प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे।।।।

ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਚਲਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੁੰਠਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਜਹਾਜ਼ ਉਲਟੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 186

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः।ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि।।।।

ਫਿਰ ਕਪੀ ਪਾਸੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਲੂਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਤਵ ਦੇਖਿਆ।

Verse 187

तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम्।कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्।।।।छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः।

ਉਸ ਵਿਗੜੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਰੁਤੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ: “ਕਪਿਰਾਜ ਨੇ ਜਿਸ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਮਹਾਵੀਰਯ, ਛਾਂ ਫੜਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 188

स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः।।।।व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव वलाहकः।

ਸਿੰਹਿਕਾ ਦੀ ਅਸਲ ਮਨਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਰਥ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਪੀ ਮਹਾਕਾਇ ਹੋ ਕੇ ਵਧ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਫੁੱਲ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 189

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः।।।।वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम्।

ਮਹਾਕਪੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਧਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਤਾਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਫੈਲਾ ਲਿਆ।

Verse 190

घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।।।।स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम्।कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।।।।

ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੀ ਸਿੰਹਿਕਾ ਵਾਨਰ ਉੱਤੇ ਝਪਟੀ। ਤਦ ਮੇਧਾਵੀ ਮਹਾਕਪੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲਏ।

Verse 191

घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।।5.1.190।।स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम्।कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।।5.1.191।।

ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੀ ਸਿੰਹਿਕਾ ਵਾਨਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਈ। ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਹਾਕਪੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 192

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः।संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः।।।।

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਕੇ ਖੁਲ ਗਿਆ, ਤਦ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਹਾਬਲੀ ਕਪੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ ਇਕ ਛਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 193

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः।ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा।।।।

ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਰਾਹੂ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 194

ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः।उत्पपाताथ वेगेन मनः सम्पातविक्रमः।।।।

ਫਿਰ ਵਾਨਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਡਾਣ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਝੱਟ ਬਾਹਰ ਛਾਲ ਮਾਰ ਆਇਆ।

Verse 195

तां तु दृष्ट्वा च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च।स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान्।।।।

ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਦੱਖਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਕਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 196

हृतहृत्सा हनुमतापपात विधुराम्भसि।तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्।।।।भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम्।

ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਸਿੰਹਿਕਾ ਤੁਰੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਵਾਨਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਪਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਭੂਤ-ਗਣ ਉਸ ਪਲਵਗੋਤਮ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬੋਲੇ।

Verse 197

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्।।।।साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर।

ਅੱਜ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੱਬ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਇਕ ਮਹਾਨ ਬਲਵਾਨ ਜੀਵ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰ।

Verse 198

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव।।।।धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं सः कर्मसु न सीदति।

ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇਹ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹੋਣ—ਧੀਰਜ, ਸਾਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੱਖਲ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਡਿਗਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 199

स तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः।।।।जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः।

ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਉਹ ਕਪਿ, ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 200

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन्।।।।योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः।

ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਸੌ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਘਣੀ ਵਨ-ਰਾਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।