Adhyaya 318

Verse 1

- धारणाद्वारा पंचभूतोंपर विजय या अधिकार प्राप्त करके योगी जन्म, जरा, मृत्यु आदिको जीत लेता है; इस विषयमें यह सूत्र भी प्रमाण है-- पृथ्व्यप्तेजोडनिलखे समुत्थिते पंचात्मके योगगुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरा न मृत्यु: प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्‌ ।।

ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤਿ ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 2

याज्ञवल्क्यजी कहते हैं--नरेश्वर! तुमने जो मुझसे अव्यक्तमें स्थित परब्रह्मके विषयमें प्रश्न किया है, वह अत्यन्त गूढ़ है। उसके विषयमें ध्यान देकर सुनो ।।

ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਮਿਥਿਲਾਧਿਪ! ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਆਦਿਤ੍ਯਦੇਵ ਤੋਂ ਯਜੁಃ ਮੰਤ੍ਰ (ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ) ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣ।

Verse 3

महता तपसा देवस्तपिष्णु: सेवितो मया । प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ

ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਅਨਘ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 4

निष्पाप नरेश! पहलेकी बात है, मैंने बड़ी भारी तपस्या करके तपनेवाले भगवान्‌ सूर्यकी आराधना की थी। उससे प्रसन्न होकर भगवान्‌ सूर्यने मुझसे कहा-- ।।

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਪੂਜ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਜੋ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।”

Verse 5

ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतां वर: । यजूषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्‌

ਤਦ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ— “ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਉਹ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਏ।”

Verse 6

ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज । सरस्वतीह वाग्भूता शरीर ते प्रवेक्ष्यति

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਜੁਰਵੇਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਵਾਣੀ-ਸਰੂਪਾ ਸਰਸਵਤੀ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।

Verse 7

ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु । विवृतं च ततो मे5<स्यं प्रविष्टा च सरस्वती

ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ।” ਜਦ ਮੈਂ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਤਦ ਵਾਣੀ-ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।

Verse 8

ततो विददह्ुमानोऊहं प्रविष्टो5म्भस्तदानघ । अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मन:

ਫਿਰ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਮੈਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧੀਰਜ-ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਇਆ।

Verse 9

ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्‌ रवि: । मुहूर्त सह्ृतां दाहस्तत: शीतीभविष्यति

ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਹ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭਗਵਾਨ ਰਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਇਹ ਸੜਨ ਸਹਿ ਲੈ; ਫਿਰ ਤਾਪ ਆਪ ਹੀ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਸ਼ੀਤਲ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।”

Verse 10

तदनन्तर मुझे तापसे दग्ध होता देख भगवान्‌ सूर्यने कहा--'“तात! तुम दो घड़ीतक इस तापको सहन करो। फिर यह स्वयं ही शीतल एवं शान्त हो जायगा” ।।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਤਪ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪੁੱਤਰ! ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤਾਪ ਸਹਿ ਲੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਤਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਦਵਿਜ! ਉੱਤਰ-ਭਾਗ (ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ) ਸਮੇਤ ਸਮੂਹ ਵੇਦ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 11

कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ । तस्यान्ते चापुनभवि बुद्धिस्तव भविष्यति,द्विजश्रेष्ठ! तुम सम्पूर्ण शतपथका भी प्रणयन (सम्पादन) करोगे। इसके बाद तुम्हारी बुद्धि मोक्षमें स्थिर होगी

ਹੇ ਦਵਿਜਰਸ਼ਭ! ਤੂੰ ਪੂਰਾ ਸ਼ਤਪਥ ਵੀ ਪ੍ਰਣੀਤ ਕਰੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਪੁਨਰਭਵ—ਮੋਖਸ਼—ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 12

प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्‌ सांख्ययोगेप्सितं पदम्‌ । एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत

ਤੂੰ ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 13

ततोअनुव्याह्तं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ । गृहमागत्य संहृष्टो5चिन्तयं वै सरस्वतीम्‌,मैंने सूर्य्येवका वह कथन सुना। फिर जब वे चले गये, तब मैंने घर आकर प्रसन्नतापूर्वक सरस्वतीका चिन्तन किया

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਵਿਭਾਵਸੁ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਉਚਾਰਣ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹर्ष ਭਰ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 14

ततः प्रवृत्तातिशुभा स्वरव्यज्जनभूषिता । ओड्कारमादित: कृत्वा मम देवी सरस्वती,मेरे स्मरण करते ही स्वर और व्यंजन-वर्णोसे विभूषित अत्यन्त मंगलमयी सरस्वतीदेवी ३“कारको आगे करके मेरे सम्मुख प्रकट हुईं

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ—ਮੇਰੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੀ—ਆਦਿ ਵਿੱਚ ‘ਓਂਕਾਰ’ ਰੱਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 15

ततो5हमर्घ्य विधिवत्‌ सरस्वत्यै न्यवेदयम्‌ । तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायण:,तब मैंने सरस्वतीदेवी तथा तपनेवालोंमें श्रेष्ठ भगवान्‌ भास्करको अर्घ्य निवेदन किया और उन्हींका चिन्तन करता हुआ बैठ गया

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਸਕਰ—ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਘ੍ਯ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਦਾ ਪਰਾਯਣ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 16

ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम्‌ । चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह,उस समय बड़े हर्षके साथ मैंने रहस्य, संग्रह और परिशिष्टभागसहित समस्त शतपथका संकलन किया

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਹर्ष ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਹੱਸ ਸਮੇਤ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਸ਼ਤਪਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ।

Verse 17

कृत्वा चाध्ययन तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम्‌ | विप्रियार्थ सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मन:

ਮਹਾਰਾਜ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੌ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਤਪਥ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਮੇ—ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ (ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ) ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 18

ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव ग्भस्तिभि: । व्यस्तो यज्ञों महाराज पितुस्तव महात्मन:

ਮਹਾਰਾਜ! ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ (ਰਾਜਾ ਜਨਕ) ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 19

मिषतो देवलस्यापि ततो<र्ध हृतवानहम्‌ । स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह

ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਲ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਵੇਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅੜੀਅਲ ਦਬਾਅ ਨਾਲ, ਅੱਧੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੀ।

Verse 20

सुमन्तुनाथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै । पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततो5हमनुमानित:,तदनन्तर सुमन्तु, पैल, जैमिनि, तुम्हारे पिता तथा अन्य ऋषि-मुनियोंने मेरा बड़ा आदर-सत्कार किया

ਫਿਰ ਸੁਮੰਤੂ, ਪੈਲ ਅਤੇ ਜੈਮਿਨੀ—ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 21

दश पज्च च प्राप्तानि यजुंष्यर्कान्मयानघ । तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम्‌

ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੂਰਯਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।

Verse 22

बीजमेतत्‌ पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम्‌ । सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोडहं नराधिप

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਤਦ ਮੈਂ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੂਰਯ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।

Verse 23

कर्तु शतपथं चेदमपूर्व च कृतं मया । यथाभिलषितं मार्ग तथा तच्चोपपादितम्‌

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਇਹ ਅਪੂਰਵ ‘ਸ਼ਤਪਥ’ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਅਭਿਲਾਸ਼ਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 24

शिष्याणामखिल कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम्‌ । सर्वे च शिष्या: शुचयो गता: परमहर्षिता:

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਤਦ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 25

शाखा: पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदेशिता: । प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम्‌

ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਇਸ ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਾਣਣਯੋਗ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 26

किमत्र ब्रह्माण्यमृतं कि च वेद्यमनुत्तमम्‌ । चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत

“ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜ਼ਾਣਣਯੋਗ ਕੀ ਹੈ?”—ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਗੰਧਰਵ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 27

चतुर्विशांस्ततो5पृच्छत्‌ प्रश्नान्‌ वेदस्य पार्थिव

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ ਸੰਬੰਧੀ ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ (ਤਰਕ-ਵਿਦਿਆ) ਬਾਰੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਚੌਵੀ ਵੇਦਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ—“ਵਿਸ਼ਵਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਵਿਸ਼ਵ ਕੀ ਹੈ? ਅਸ਼ਵਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਸ਼ਵ ਕੀ ਹੈ? ਮਿਤ੍ਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਵਰੁਣ ਕੌਣ ਹੈ?”

Verse 28

पज्चविंशतिमं प्रश्न॑ पप्रच्छान्वीक्षिकी तदा । विश्वाविश्वं तथाश्चाश्वृं मित्र वरुणमेव च

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ (ਤਰਕ-ਵਿਦਿਆ) ਬਾਰੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਵੇਦ ਸੰਬੰਧੀ ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ—“ਵਿਸ਼ਵਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਵਿਸ਼ਵ ਕੀ ਹੈ? ਅਸ਼ਵ ਕੀ ਹੈ? ਅਨਅਸ਼ਵ ਕੀ ਹੈ? ਮਿਤ੍ਰ ਕੀ ਹੈ? ਵਰੁਣ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 29

ज्ञान ज्ञेयं तथा ज्ञो$ज्ञ: कस्तपा अतपास्तथा | सूर्याति सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ— “(ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ) ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ੍ਞੇਯ ਕੀ ਹੈ? ਜ੍ਞਾਤਾ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜ੍ਞ ਕੌਣ? ਸੱਚਾ ਤਪਸਵੀ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਪਸਵੀ ਕੌਣ? ‘ਸੂਰਜ’ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਤਿਸੂਰਜ’ ਕੌਣ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਕੀ?”

Verse 30

महर्षि याज्ञवल्क्यके स्मरणसे देवी सरस्वतीका प्राकट्य वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च । अपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत्‌ प्रश्नमनुत्तमम्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ— ਵੇਦ੍ਯ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵੇਦ੍ਯ ਕੀ? ਚਲ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਲ ਕੀ? ਅਪੂਰਵ ਕੀ? ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਕੀ? ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਯਸ਼ੀਲ ਕੀ?”

Verse 31

अथोक्तश्न महाराज राजा गन्धर्वसत्तम: । पृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमर्थविदुत्तमम्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ— “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਅਰਥ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— ‘ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਤੋਂ ਇਕ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਾਏ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਠਹਿਰੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ‘ਬਾਢਮ’ ਕਹਿ ਗੰਧਰਵ-ਰਾਜਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ।”

Verse 32

मुहूर्तमुष्यतां तावद्‌ यावदेवं विचिन्तये । बाढमित्येव कृत्वा च तूष्णीं गन्धर्व आस्थित:

“ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ “ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਗੰਧਰਵ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।

Verse 33

ततो<नुचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम्‌ । मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धृतम्‌

ਫਿਰ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੁੜ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਵਿਚੋਂ ਘਿਉ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਉਭਰ ਆਇਆ।

Verse 34

तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव । मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम्‌

ਯਾਜ্ঞਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ! ਉੱਥੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਭਾਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ (ਯੁਕਤਿ-ਵਿਚਾਰ) ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਨਿਕਲੇ।

Verse 35

चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा साम्परायिकी । उदीरिता मया तुभ्यं पजचविंशादधिषछिता

ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਇਹ ਚੌਥੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਬੋਧ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 36

नृपश्रेष्ठ! यह आन्वीक्षिकी विद्या (त्रयी

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤ੍ਰਯੀ, ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਵਿਦਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਪੱਚੀਸਵੇਂ ਤੱਤ੍ਵ-ਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਹੀ ਬੋਧ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਗੰਧਰਵਰਾਜ! ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੁਣੋ।”

Verse 37

विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्विेन्द्रानुपृच्छसि । विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्‌ भूतभव्यभयंकरम्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਗੰਧਰਵੇਂਦ੍ਰ! ਤੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਸ਼ਵ’ ਬਾਰੇ ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ‘ਵਿਸ਼ਵਾ’ ਪਰਮ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਭਯਾਨਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

गन्धर्वपते! आपने जो विश्वा और अविश्व इत्यादि कहकर यह प्रश्नावली उपस्थित की है, उसमें विश्वा अव्यक्त प्रकृतिका नाम है। यह संसार-बन्धनमें डालनेवाली होनेके कारण भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालोंमें भयंकर है--इस बातको आप अच्छी तरह समझ लें।।

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਗੰਧਰਵਪਤੇ! ‘ਵਿਸ਼ਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਸ਼ਵ’ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਵਾ’ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਯਾਨਕ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਵਿਸ਼ਵ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਅੰਗ-ਰਹਿਤ) ਵੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਨਸ਼ਵ ਵਰਗੇ ਯੁਗਮ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਇਹ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 39

इस प्रकार विश्वा नामसे प्रसिद्ध जो अव्यक्त प्रकृति है, वह त्रिगुणमयी है; क्योंकि वही त्रिगुणात्मक जगत्‌को उत्पन्न करनेवाली है। उससे भिन्न जो निष्कल (कलाओंसे रहित) आत्मा है, वही अविश्व कहलाता है। इसी तरह अश्व और अश्वाकी जोड़ी भी देखी जाती है (अर्थात्‌ अश्वा अव्यक्त प्रकृति है और अश्व पुरुष) ।।

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਿਸ਼ੀ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਜਗਤ ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਰਗੁਣ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਅਵਿਸ਼ਵ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼੍ਵ–ਅਸ਼੍ਵਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼੍ਵਾ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਤੱਤਵ ਸਮਝੋ।

Verse 40

ज्ञानं तु प्रकृति प्राहुज्ञेय निष्ललमेव च । अज्ञश्ष ज्ञश्न पुरुषस्तस्मान्निष्कल उच्यते

‘ਗਿਆਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਯੇਯ’ ਨਿਸ਼ਕਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਅਜ੍ਞ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਿਸ਼ਕਲ ਪੁਰੁਸ਼ ‘ਗ੍ਯਾਤਾ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

कस्तपा अतपाः प्रोक्त: को5सौ पुरुष उच्यते । तपास्तु प्रकृति प्राहुरतपा निष्कल: स्मृत:

‘ਕ’, ‘ਤਪਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਤਪਾ’ ਬਾਰੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਇਹ ਹੈ—‘ਕ’ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ‘ਤਪਾ’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ‘ਅਤਪਾ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 42

(सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कल: । अविद्या प्रकृतिज्ञेया विद्या पुरुष उच्यते ।।

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਸੂਰਜ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਸੂਰਜ’। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਅਵਿਦਿਆ’ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ‘ਅਵੇਦ੍ਯ’ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ‘ਵੇਦ੍ਯ’। ਅਤੇ ਚਲ–ਅਚਲ ਬਾਰੇ ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੀ ਹੁਣ ਸੁਣ।

Verse 43

चलां तु प्रकृतिं प्राहु: कारणं क्षयसर्गयो: । आक्षेपसर्गयो: कर्ता निश्चल: पुरुष: स्मृत:

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਚਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮੇ (ਕ੍ਸ਼ਯ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਉਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਕ੍ਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਸ੍ਰਗ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ‘ਨਿਸ਼ਚਲ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 44

तथैव वेद्यमव्यक्तमवेद्य: पुरुषस्तथा । अज्ञावुभौी ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावपि

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜ੍ਞੇਯ (ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਜ੍ਞੇਯ (ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ)। ਪਰ ਆਤਮ-ਤੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਜ੍ਞੇਯ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਹਨ—ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ।

Verse 45

अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चया:

ਅਧਿਆਤਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਹਨ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜ੍ਞੇਯ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਜ੍ਞੇਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਚਲ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹਨ।

Verse 46

अक्षयत्वात्‌ प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम्‌ अक्षयं पुरुष प्राहु: क्षयो हास्य न विद्यते

ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਅਜਨਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਵ੍ਯਯ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 47

गुणक्षयत्वात्‌ प्रकृति: कर्तृत्वादक्षयं बुधा: । एषा ते<<न्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी साम्परायिकी

ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਗੰਧਰਵ-ਰਾਜ! ਇਹ ਚੌਥੀ ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ ਵਿਦਿਆ, ਜੋ ਪਰਮਾਰਥ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ।

Verse 48

विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि । एकान्तदर्शना वेदा: सर्वे विश्वावसो स्मृता:

ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ! ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ ਸਮੇਤ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਧਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਇਕਾਗ੍ਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ—ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਮਨਨ ਲਈ—ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 49

जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश््युता: । वेदार्थ ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਜਿਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਗੰਧਰਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਗੰਧਰਵ-ਰਾਜ! ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਉਸ ਜ੍ਞੇਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਹਿਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

साड्रोपाड्ानपि यदि यश्न वेदानधीयते । वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः,सांगोपांग वेद पढ़कर भी जो वेदोंके द्वारा जाननेके योग्य परमेश्वरको नहीं जानता, वह मूढ़ केवल वेदोंका बोझ ढोनेवाला है

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਂਗੋਪਾਂਗ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਭੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ੍ਞੇਯ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ।

Verse 51

यो घृतार्थी खरीक्षीरं मथेद्‌ गन्धर्वसत्तम | विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं न च वै घृतम्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਗੰਧਰਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਘਿਉ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਗਧੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਰਿੜਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਮਲ ਹੀ ਵੇਖੇਗਾ; ਨਾ ਓਥੇ ਮੱਖਣ ਮਿਲੇਗਾ, ਨਾ ਘਿਉ।

Verse 52

तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति । स केवल मूढमतिर्ज्ञानभारवह: स्मृत:

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਜ੍ਞੇਯ ਅਤੇ ਅਜ੍ਞੇਯ ਦਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ-ਮਤਿ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना | तथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਪਰਮ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 54

अजसं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम्‌ | परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थित:

ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਇਹ ਚੱਕਰ ਅਨਾਦਿ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਤ੍ਰਯੀ (ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ) ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 55

यदानुपश्यते5त्यन्तमहन्यहनि काश्यप । तदा स केवलीभूत: षड्विंशमनुपश्यति

ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ! ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਤਿਅੰਤ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਕੇਵਲੀ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਬੀਵਾਂ ਤੱਤ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

अन्यश्ष शाश्वृतोडव्यक्तस्तथान्य: पठचविंशक: । तस्य द्वावनुपश्येतां तमेकमिति साधव:

ਇੱਕ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੰਚਵੀਂਸ਼ ਤੱਤ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਇਕ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਹੈ।”

Verse 57

मूढ़बुद्धि मानव उस आत्माके सम्बन्धमें द्वैतभावसे युक्त धारणा रखते हुए कहते हैं --'सनातन अव्यक्त परमात्मा दूसरा है और पचीसवाँ तत्त्वरूप जीवात्मा दूसरा, परंतु साधु पुरुष उन दोनोंको एक मानते हैं ।।

ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਦ੍ਵੈਤ-ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਸਨਾਤਨ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਵੀਂਸ਼ ਤੱਤ-ਰੂਪ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੂਜਾ।” ਪਰ ਤੱਤ੍ਵਦਰਸ਼ੀ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੇ ਅਨ੍ਵੇਸ਼ੀ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਵੇਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ’ ਤੋਂ ਪੰਚਵੀਂਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜੀਵ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਕਠੋਰ ਭੇਦ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਸਾਧੂ-ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭੇਦ ਨੂੰ ਹੀ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 58

विश्वावयुरुवाच पज्चविंशं यदेतत्‌ ते प्रोक्त ब्राह्मणसत्तम । तथा तन्न तथा चेति तद्‌ भवान्‌ वक्तुमहति

ਵਿਸ਼ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਪੰਚਵੀਂਸ਼ ਤੱਤ-ਰੂਪ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਤਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਓ।

Verse 59

जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य मया श्रुतम्‌ । पराशरस्य विप्रषेर्वार्षपमण्यस्य धीमत:

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਤੋਂ, ਅਸਿਤ ਦੇਵਲ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰ੍ਸ਼ਪਮਣੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

Verse 60

भूगो: पञजचशिखस्यास्यथ कपिलस्य शुकस्य च । गौतमस्यार्डिषेणस्य गर्गस्य च महात्मन:

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ, ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੌਤਮ, ਆਰ੍ਦਿਸ਼ੇਣ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਰ੍ਗ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।

Verse 61

नारदस्यासुरेश्वैव पुलस्त्यस्य च धीमत: । सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मन:

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਰਦ ਦੀ, ਆਸੁਰਿ ਦੀ ਵੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੀ, ਫਿਰ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰ ਦੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਹੈ।

Verse 62

कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम्‌ । मैंने मुनिवर जैगीषव्य

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

Verse 63

दैवतेभ्य: पितृभ्यश्न दैतेयेभ्यस्ततस्तत: । प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜ੍ਞੇਯ ਤੱਤ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ।

Verse 64

तस्मात्‌ तद्‌ वै भवदबुद्धा श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण । भवान्‌ प्रबर्ह: शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान्‌

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਲਭ ਅਤੇ ਅਤਿ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕਹੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੁਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 65

न तवाविदितं किंचिद्‌ भवान्‌ श्रुतिनिधि: स्मृत: । कथ्यते देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण

ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਲੋਕ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

ब्रह्मलोकगताश्चषैव कथयन्ति महर्षय: । पतिश्न तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਅਟੱਲ ਨਿਰੰਤਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਸਾਕਸ਼ੀ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

ब्रह्मलोकमें गये हुए महर्षि भी आपकी महिमाका वर्णन करते हैं। तपनेवाले तेजस्वी ग्रहोंके पति अदितिनन्दन सनातन भगवान्‌ सूर्यने आपको वेदका उपदेश किया है ।।

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਅਦਿਤੀ-ਨੰਦਨ ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਦ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 68

निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम्‌ । श्रोतुमिच्छामि तउज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा

ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੋ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਰਭੂਤ ਤੱਤ੍ਵ-ਗਿਆਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਉੱਤਮ ਮੱਖਣ ਤੋਂ ਬਣੇ ਘਿਉ ਵਾਂਗ ਸੁੱਧ, ਰਸਭਰਿਆ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਹੋਵੇ।

Verse 69

याज़्ञवल्क्य उवाच कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम । जिज्ञाससे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਗੰਧਰਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਬੋਧ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਸੁਣ— ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 70

अबुध्यमानां प्रकृति बुध्यते पडचरविंशक: । नतु बुध्यति गन्धर्व प्रकृति: पडचविंशकम्‌,गन्धर्व! प्रकृति जड है, इसलिये उसे पचीसवाँ तत्त्व--जीवात्मा तो जानता है; किंतु प्रकृति जीवात्माको नहीं जानती

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਗੰਧਰਵ, ਜੜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ—ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।

Verse 71

अनेन प्रतिबोधेन प्रधान प्रवदन्ति तत्‌ । सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात्‌

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ— ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਬੋਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 72

पश्यंस्तथैव चापश्यन्‌ पश्यत्यन्य: सदानघ । षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति

ਹੇ ਸਦਾ ਨਿਰਪਾਪ, ਇੱਕ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਚੌਵੀਹਵੇਂ, ਪੱਚੀਵੇਂ ਅਤੇ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

निष्पाप गन्धर्व! जीवात्मा जाग्रत्‌ आदि अवस्थाओंमें सब कुछ देखता है। सुषुप्ति और समाधि अवस्थामें कुछ भी नहीं देखता है तथा परमात्मा सदा ही छब्बीसवें तत्त्वरूप अपने- आपको, पचीसरतवें तत्त्वरूप जीवात्माको और चौबीसवें तत्त्वरूप प्रकृतिको भी देखता रहता है ।।

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਗੰਧਰਵ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਜਾਗ੍ਰਤ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਚੌਵੀਹਵੇਂ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਤਾਂ ਵੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ—ਜੀਵ—ਇਹ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰੇ ਕਿ ‘ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ’, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

न चतुर्विशको ग्राह्मो मनुजैज्ञनिदर्शिभि: । मत्स्यश्नोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਦੇ ਨਾ ਮੰਨੇ।

Verse 75

यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषो5प्यनुबुध्यते । स स्नेहात्‌ सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यश:

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਹ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਦਾ ਮੋਹ, ਸਾਥ-ਵਾਸ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ-ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦੇ; ਤਦ ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਤਾਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਉਸੇ ਕਾਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते । उनन्‍्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृत:

ਜਦੋਂ ਉਹ (ਜੀਵ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

यदा तु मन्यते5न्यो5हमन्य एष इति द्विज: । तदा स केवलीभूत: षड्विंशमनुपश्यति

ਪਰ ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਿਜ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਇੱਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ”, ਤਦ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਛੱਬੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 78

जब द्विज इस बातको समझ लेता है कि मैं अन्य हूँ और यह प्राकृत शरीर अथवा अनात्म-जगत्‌ मुझसे सर्वथा भिन्न है, तब वह प्रकृतिके संसर्गसे रहित हो छब्बीसवें तत्त्व परमात्माका साक्षात्कार कर लेता है ।।

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੀਵਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ—ਜੋ ਪੱਚੀਵਾਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਚੇ ਤੱਤ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸਾਧੂਜਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਿਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਅਤੇ ਅਨਾਤਮ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਰਬਥਾ ਵੱਖਰੇ ਹਨ”—ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

राजन! परमात्मा भिन्न है और जीवात्मा भिन्न; क्योंकि परमात्मा जीवात्माका आश्रय है; परंतु ज्ञानी संत-महात्मा उन दोनोंको एक ही देखते और समझते हैं ।।

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ-ਨੰਦਨ! ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯੀ ਸਾਧਕ ਕੇਵਲ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦਾ ਧਿਆਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਅਭੇਦ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 80

यदा स केवलीभूत: षड्विंशमनुपश्यति । तदा स सर्वविद्‌ विद्वान्‌ न पुनर्जन्म विन्दति

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਕੇਵਲੀ’ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੱਚਾ ਸਰਵਜ੍ਞ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 81

एवमप्रतिबुद्धश्न बुध्यमानश्न तेडनघ । बुद्धश्नोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात्‌

ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਗੰਧਰਵ-ਰਾਜ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਤੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ (ਅਜਾਗ੍ਰਤ) ਅਵਸਥਾ, ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ (ਜਾਗ੍ਰਤ) ਅਵਸਥਾ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਬੋਧ-ਸਵਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਭੇਦ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 82

पश्यापश्यं यो न पश्येत्‌ क्षेम्यं तत्त्वं च काश्यप । केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशं परं च यत्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ! ਜੋ ‘ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਦ੍ਰਸ਼ਟਾ’ ਦਾ ਭੇਦ—ਅਰਥਾਤ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਜੜ ਖੇਤਰ—ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ‘ਕੇਵਲ’ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਸਰਗ ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ), ‘ਅਕੇਵਲ’ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਸਰਗ ਯੁਕਤ ਆਤਮਾ), ਆਦਿ ਤੱਤ, ਪੱਚੀਵਾਂ (ਪੁਰੁਸ਼) ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਵਾਗਮਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 83

विश्वावयुरुवाच तथ्यं शुभं चैतदुक्त त्वया विभो सम्यक्‌ क्षेम्यं दैवताद्यं यथावत्‌ । स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं बुद्धा सदा बुद्धियुक्त मनस्ते

ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਯਥਾਵਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਖੰਡ ਅਖ਼ਯ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਸਦਾ ਜਾਗ੍ਰਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹੇ।

Verse 84

याज़्वल्क्य उवाच एवमुक्त्वा सम्प्रयातो दिवं स विभ्राजन्‌ वै श्रीमता दर्शनेन । दृष्टश्न तुष्ट्या परयाभिनन्द्य प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇਜਸਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਰਵਕ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 85

ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ये चाधस्तात्‌ संवसन्ते नरेन्द्र । तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्‌ वै सम्यक्‌ क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਕ ਰਾਜਾ! ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਿਆਣਮਈ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਇਸ ਸਮ੍ਯਕ੍-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 86

सांख्या: सर्वे सांख्यधर्मे रताश्न तद्धद्‌ योगा योगधर्मे रताश्न । ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या- स्तेषामेतद्‌ दर्शन ज्ञानदृष्टम्‌ू

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਂਖ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਰੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਵੇਤਾ, ਯੋਗ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਆਕਾਂਖਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲਈ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ਾਰਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

ज्ञानान्मोक्षो जायते राजसिंह नास्त्यज्ञानादेवमाहुनरिन्द्र । तस्माऊउज्ञानं तत्त्वतो<न्वेषितव्यं येनात्मान॑ मोक्षयेज्जन्ममृत्यो:

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਸਿੰਹ! ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੱਤਵਤಃ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

Verse 88

प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्‌ क्षत्रियाद्‌ वा वैश्याच्छूद्रादपि नीचादभी क्षणम्‌ । श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम्‌

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਾਂ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ।

Verse 89

सर्वे वर्णा ब्राह्मणा ब्रह्मजाश्न सर्वे नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्म । तत्त्वं शास्त्र ब्रह्मबुद्धा ब्रवीमि सर्व विश्व ब्रह्म चैतत्‌ समस्तम्‌

ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਰਣ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਹਨ। ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਿੱਧਾਂਤ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਇਹ ਦਿੱਖ-ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਪੰਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।

Verse 90

ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणा: सम्प्रसूता बाहुभ्यां वै क्षत्रिया: सम्प्रसूता: । नाभ्यां वैश्या: पादतश्चापि शूद्रा: सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्या:

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭੁਜਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਮੰਨੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਉਸੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।

Verse 91

अज्ञानत: कर्मयोनिं भजन्ते तां तां राज॑स्ते तथा यान्त्यभावम्‌ । तथा वर्णा ज्ञानहीना: पतन्‍्ते घोरादज्ञानात्‌ प्राकृतं योनिजालम्‌

ਰਾਜਨ! ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ-ਯੋਨੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ-ਹੀਣ ਲੋਕ ਭਿਆਨਕ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਯੋਨੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 92

तस्माऊउज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं सर्वत्रस्थं चैतदुक्त मया ते । तत्स्थो ब्रह्मा तस्थिवांश्षापरो य- स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुनरिन्द्र

ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਤਦਰੂਪ ਹੈ। ਨਰੇਂਦ੍ਰ, ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਨਿੱਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 93

नरेन्द्र! अत: सब ओरसे ज्ञान प्राप्त करनेका ही प्रयत्न करना चाहिये। यह तो मैं तुमसे बता ही चुका हूँ कि सभी वर्णोके लोग अपने-अपने आश्रममें रहते हुए ही ज्ञान प्राप्त कर सकते हैं; अतः जो ब्राह्मण ज्ञानमें स्थित है अथवा जो दूसरे वर्णका मनुष्य भी ज्ञाननिष्ठ है

ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਰਣ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜੇ ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਿੱਤ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ। ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤੱਤ ਦੇ ਪਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ। ਮੈਂ ਸਮ੍ਯਕ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਜਾ, ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ।

Verse 94

भीष्म उवाच स एवमनुशास्तस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता । प्रीतिमानभवद्‌ राजा मिथिलाधिपतिस्तदा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 95

गते मुनिवरे तस्मिन्‌ कृते चापि प्रदक्षिणम्‌ । दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼-ਵਿਦ ਦੈਵਰਾਤੀ ਨਰਪਤੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਸਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।

Verse 96

गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यं तु तथैव च । रत्नाज्जलिमथीैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਾਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅੰਜਲੀ ਰਤਨ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 97

विदेहराज्यं च तदा प्रतिष्ठाप्प सुतस्य वै । यतिथधर्ममुपासंश्वाप्पवसन्मिथिलाधिप:,इसके बाद मिथिलानरेशने विदेहदेशका राज्य अपने पुत्रको सौंप दिया और स्वयं वे यति-धर्मका पालन करते हुए वहाँ रहने लगे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਦਾ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਆਪ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗਾ।

Verse 98

सांख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नश: । धर्माधर्म च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਸਾਂਖ੍ਯ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਕੇਵਲ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’—ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ—ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 99

अनन्त इति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च । धर्माधर्मो पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च

ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਨੰਤ’ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਗਏ; ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।

Verse 100

जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत्‌ । व्यक्ताव्यक्तस्थ कर्मेदमिति नित्यं नराधिप

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਇਸ ਬੋਧ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਰੱਖ।

Verse 101

राजेन्द्र! नरेश्वर! उन्होंने सम्पूर्ण सांख्य

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਉਂ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਰਾਤਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਇੱਛਿਤ-ਅਨਿੱਛਿਤ ਦੇ ਦ੍ਵੰਦ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ, ਅਚਲ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸਰਵੋੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 102

नित्यं तदाहुर्विद्वांस: शुचि तस्माच्छुचिर्भव । दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते

ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ (ਬ੍ਰਹਮ) ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾ। ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿੱਤੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਵਿਆਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।

Verse 103

ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्लाति यच्च ह | ददात्यव्यक्त इत्येतत्‌ प्रतिगृह्नाति तच्च वै

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ‘ਅਵਿਆਕਤ’ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਵਿਆਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾ, ਦਾਨ-ਵਸਤੂ, ਦਾਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹਕ—ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਅਵਿਆਕਤ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹਨ; ਉਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 104

आत्मा होवात्मनो होक: को<न्यस्तस्मात्परो भवेत्‌ | एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੱਚਾ ਸਹਾਇਕ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਨੇੜਲਾ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਮਨ ਨਾ ਭਟਕਾ।

Verse 105

यस्याव्यक्त न विदितं सगुणं निर्गुणं पुन: । तेन तीर्थानि यज्ञाक्ष सेवितव्या विपश्चिता

ਜਿਸ ਨੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਉਸ ਵਿਵੇਕੀ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 106

न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्जैर्वा कुरुनन्दन । लभते&व्यक्तिकं स्थान ज्ञात्वा व्यक्ते महीयते

ਹੇ ਕੁਰੂ-ਨੰਦਨ! ਕੇਵਲ ਸਵਾਧਿਆਇ, ਤਪ ਜਾਂ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਪ੍ਰਗਟ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

तथैव महतः स्थानमाहड्कारिकमेव च । अहड्कारात्‌ परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात्‌

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦਾ ਲੋਕ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ; ਪਰ ਮਹੱਤੱਤਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਵਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 108

ये त्वव्यक्तात्‌ परं नित्यं जानते शास्त्रतत्परा: । जन्ममृत्युविमुक्त च विमुक्तं सदसच्च यत्‌

ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਨਿਤ੍ਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਵੈੰ ਮੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ।

Verse 109

एतन्मया<5<प्तं जनकात्‌ पुरस्तात्‌ तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात्‌ । ज्ञानं विशिष्ट न तथा हि यज्ञा ज्ञानेन दुर्ग तरते न यज्ञै:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਯੱਗ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਦੁਸ਼ਕਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 110

दुर्ग जन्म निधनं चापि राजन्‌ न भौतिक ज्ञानविदो वदन्ति | यज्ैस्तपो भिनिययमैर््रतैश्व दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਯੱਗ, ਤਪ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੁੰਨ ਘਟਣ ਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 111

तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि शिवं विमोक्षं विमल॑ पवित्रम्‌ । क्षेत्र ज्ञात्वा पार्थिव ज्ञानयज्ञ- मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ—ਜੋ ਮਹਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਿਵਮਯ, ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ‘ਖੇਤਰ’ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੱਤਵਜ੍ਞ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇਂਗਾ।

Verse 112

यदुपनिषदमुपाकरोत्‌ तथासौ जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्य: । यदुपगणितशाश्चताव्ययं त- च्छुभममृतत्वमशोकमर्च्छति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼्ञਵਲਕ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸਨਾਤਨ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਭ, ਅਮ੍ਰਿਤਮਯ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 317

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें याज्ञवल्क्य और जनकका संवादविषयक तीन सौ सतरहवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼्ञਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 318

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादसमाप्तौ अष्टादशाधिकत्रिशततमो< ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।

Verse 2636

विश्वावसुस्ततो राजन्‌ वेदान्तज्ञानकोविद: । राजन्‌! एक समय वेदान्तज्ञानमें कुशल विश्वावसु नामक गन्धर्व मेरे पास आया एवं इस बातका विचार करते हुए कि यहाँ ब्राह्मण-जातिके लिये हितकर क्‍या है? सत्य और सर्वोत्तम ज्ञातव्य वस्तु क्या है? मुझसे पूछने लगा

ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਵੇਦਾਂਤ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗੰਧਰਵ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੁਦਾਇ ਲਈ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਪਰਮ ਜ੍ਞੇਯ ਵਸਤੂ ਕੀ ਹੈ?’—ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।