Adhyaya 11
Śalya–Bhīma Gadā-saṃnipāta and Śalya’s Bāṇa-jāla against Yudhiṣṭhira (Book 9, Chapter 11)
Upa-parva: Gadā-yuddha and the Madra–Pāṇḍava Engagements (Śalya Parva, episodic battle unit)
Sañjaya describes Śalya arming himself with an all-iron mace upon seeing the charioteer fallen, standing immovable and compared through a chain of similes to cosmic and royal powers. Bhīma charges with his own heavy gadā, and the battlefield responds with conches, instruments, and acclamations as both sides acknowledge the rarity of such force. The two circle in regulated patterns (maṇḍala movement), exchanging heavy strikes; their maces flash with metallic brilliance, and impacts are rendered as sparks and showers of embers, emphasizing the material physics of iron-on-iron combat. Both are repeatedly struck yet remain steady, and the sound of blows is likened to thunderbolt resonance. In a synchronized collision, both fall stunned; Kṛpa withdraws Śalya, while Bhīma rises and calls him back. The narrative then widens: Kaurava forces surge, Pāṇḍavas counter-advance, and Cekitāna is slain by Duryodhana’s spear, prompting intensified missile exchanges. Śalya engages Yudhiṣṭhira directly, wounding him; Yudhiṣṭhira responds with precise arrows, cuts Śalya’s banner, and Śalya answers with a dense arrow-net that obscures directions and visibly reduces Yudhiṣṭhira’s momentum, marking a tactical shift from duel spectacle to suppressive ranged pressure.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—जब दोनों सेनाएँ एक-दूसरे को रौंदती हुई विलुलित हो चलीं, पदातियों की कूजन-स्तनन और रथ-द्विपों की टक्कर से रणभूमि स्वयं एक गर्जन बन गई। → घोर संहार में नाना शस्त्रों का समावेश, रथ-हाथी-घोड़े की व्यतिषक्ति, और आकाश से उल्काओं का सूर्य-मण्डल से टकराकर गिरना—ये अपशकुन युद्ध को ‘अंतकाल’ की छाया देते हैं। इसी उन्माद में जगह-जगह सैकड़ों द्वंद्व-युद्ध भड़क उठते हैं; भीमसेन का प्रचण्ड वेग कृतवर्मा के रथ और घोड़ों को रौंदता हुआ आगे बढ़ता है। → भीमसेन शल्य पर टूट पड़ते हैं—भयंकर शब्द करने वाली गदा से शल्य के चारों महावेगवान घोड़े गिरा देते हैं और फिर उसी क्षण शल्य के सारथी का हृदय भेद देते हैं; मद्रराज का रथ-तंत्र टूटता है और शल्य क्षणभर के लिए रण-गति से विच्छिन्न हो जाते हैं। → शल्य अपने प्रहार का प्रत्युत्तर देखकर आश्चर्यचकित होते हैं; वे गदा का आश्रय लेकर प्रतिद्वन्द्वी को देखते हैं—अर्थात् पराजय के झटके के बाद भी उनका धैर्य और युद्ध-धर्म जाग्रत रहता है, और युद्ध का प्रवाह फिर से शल्य-केंद्रित द्वंद्व की ओर मुड़ता है। → शल्य गदा संभालकर भीम के सामने स्थिर होते हैं—अब प्रश्न यह है कि क्या मद्रराज इस अपमान का प्रतिशोध लेकर भीम को रोकेंगे, या भीम की प्रचण्डता शल्य-सेना को और पीछे ढकेलेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजण बछ। अकाल एकादशोब< ध्याय: शल्यका पराक्रम
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਮਹਾਸਮਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਉਲਝ-ਪੁਲਝ ਗਈ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਵਧ ਹੋਣ ਲੱਗਾ; ਜਦੋਂ ਯੋਧੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ—ਤਦ ਭਯ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਛਾ ਗਿਆ। ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਯੋਧੇ ਵੀ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 2
कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे । निहतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਮਹਾਹਵੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੋੜੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਚੀਖਦੇ ਤੇ ਕਰਾਹਦੇ ਰਹੇ; ਯੁੱਧ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 3
प्रक्षये दारुणे घोरे संहारे सर्वदेहिनाम् । नानाशस्त्रसमावाये व्यतिषक्तरथद्विपे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਦਾਰੁਣ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸੰਹਾਰ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਏ।
Verse 4
हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने । गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਉਹ ਜੰਗ ਯੁੱਧ-ਨਿਪੁਣਾਂ ਲਈ ਹರ್ಷ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਭੈ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਯੋਧੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 5
प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे । संग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਘੋਰ, ਸਹਿਣ ਔਖਾ, ਯਮ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਸੰਗਰਾਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਪਰਸਪਰ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯੋਧੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਏ।
Verse 6
पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितै: शरै: । तथैव तावका योधा जघ्नु: पाण्डवसैनिकान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਪਾਂਡਵ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਧੇ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 7
तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे । पूर्वाह्न चापि सम्प्राप्ते भास्करोदयनं प्रति
ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਡਰਪੋਕਾਂ ਦਾ ਭੈ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਲੜਾਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੱਲ ਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਬਚਾਏ ਹੋਏ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਯੋਧੇ—ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਮੰਨ ਕੇ—ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਭਿੜ ਪਏ।
Verse 8
लब्धलक्षा: परे राजन् रक्षितास्तु महात्मना | अयोधयंस्तव बल मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵੈਰੀ ਯੋਧੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸਨ। ਉਹ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਹੱਦ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਰਪੋਕਾਂ ਦਾ ਡਰ ਵਧਾਉਂਦੇ, ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਵਧਦੇ ਰਹੇ।
Verse 9
बलिभि: पाण्डवैर्दप्तैर्लब्धलक्षै: प्रहारिभि: । कौरव्यसीदत् पृतना मृगीवाग्निसमाकुला
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬਲਵਾਨ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਗਰਵਿਤ, ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀ; ਜਿਵੇਂ ਦਾਵਾਨਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹਿਰਣੀ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਉਠੀ।
Verse 10
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸ਼ਲ੍ਯ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।
Verse 11
मद्रराज: सुसंक्रुद्धों गृहीत्वा धनुरुत्तमम् । अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाततायिन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ—ਮਾਨੋ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉੱਦਤ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋਣ।
Verse 12
पाण्डवा अपि भूपाल समरे जितकाशिन: । मद्रराजं समासाद्य बिभिदुर्निशितै: शरै:,भूपाल! समरमें विजयसे सुशोभित होनेवाले पाण्डव भी मद्रराज शल्यके निकट जाकर उन्हें अपने पैने बाणोंसे बींधने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭੂਪਾਲ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਪਾਂਡਵ ਵੀ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 13
तत:ः शरशतैस्ती&णैर्मद्रराजो महारथ: । अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यत:,तब महारथी मद्रराज धर्मराज युधिष्ठिरके देखते-देखते उनकी सेनाको अपने सैकड़ों तीखे बाणोंसे संतप्त करने लगे
ਤਦ ਮਹਾਰਥੀ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਤੇ ਸੰਤਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
प्रादुरासन् निमित्तानि नानारूपाण्यनेकश: । चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता,उस समय नाना प्रकारके बहुत-से अशुभसूचक निमित्त प्रकट होने लगे। पर्वतोंसहित पृथ्वी महान् शब्द करती हुई डोलने लगी
ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ-ਸੂਚਕ ਨਿਮਿੱਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕੰਬਣ ਤੇ ਡੋਲਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 15
सदण्डशूला दीप्ताग्रा: शीर्यमाणा: समन्ततः । उल्का भूमिं दिव: पेतुराहत्य रविमण्डलम्
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਲਕਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਯਮੰਡਲ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡ-ਯੁਕਤ ਸ਼ੂਲ ਵੀ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਲਕਾਵਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਹਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਖਿੱਲਰਦੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 16
मृगाश्न महिषाश्चापि पक्षिणश्न विशाम्पते । अपसव्य॑ं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नूप,प्रजानाथ! नरेश्वर! उस समय मृग, महिष और पक्षी आपकी सेनाको बारंबार दाहिने करके जाने लगे
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਨਾਥ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਿਰਣ, ਮਹਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਗੇੜੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅਪਸਵ੍ਯ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ) ਲਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 17
भगुसूनुधरापुत्रौो शशिजेन समन्वितौ । चरम॑ पाण्डुपुत्राणां पुरस्तात् सर्वभूभुजाम्,शुक्र और मंगल बुधसे संयुक्त हो पाण्डवोंके पृष्ठभागमें तथा अन्य सब नरेशोंके सम्मुख उदित हुए थे
ਭ੍ਰਿਗੁ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਧਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਲ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਦਿਤ ਹੋਏ—ਪਾਂਡੁ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ।
Verse 18
शस्त्राग्रेष्वभवज्ज्वाला नेत्राण्याहत्य वर्षती | शिर:स्वलीयन्त भृशं काकोलूकाश्व केतुषु
ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਲਾ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ; ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਕੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਸੀ। ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਂ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਘਿਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 19
ततस्तद् युद्धमत्युग्रमभवत् सहचारिणाम् | तथा सर्वाण्यनीकानि संनिपत्य जनाधिप
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸਹਚਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤਿ ਉਗਰ ਹੋ ਗਈ। ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਿੜ ਪਏ।
Verse 20
शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदूक्
ਪਰ ਸ਼ਲ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 21
अभ्यवर्षत धर्मात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । धर्मात्मा राजा शल्यने वर्षा करनेवाले इन्द्रकी भाँति कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ।
Verse 22
द्रौपदेयांस्तथा सर्वान् माद्रीपुत्रौी च पाण्डवौ । धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਦੋ ਪਾਂਡਵ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ, ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ।
Verse 23
एकैकं दशभिर्बाणैविव्याध स महाबल: । ततो5सृजद् बाणवर्ष घर्मान्ति मघवानिव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਘਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਘਵਾਨ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 24
ततः प्रभद्रका राजन् सोमकाश्न सहस्रश: । पतिता: पात्यमानाश्च दृश्यने शल्यसायकै:,राजन! तत्पश्चात् सहस्रों प्रभ)द्रक और सोमक योद्धा शल्यके बाणोंसे घायल होकर गिरे और गिरते हुए दिखायी देने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕ ਅਤੇ ਸੋਮਕ ਯੋਧੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ—ਕੁਝ ਡਿੱਗੇ ਪਏ, ਕੁਝ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ—ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ।
Verse 25
भ्रमराणामिव व्राता: शलभानामिव व्रजा: । ह्वादिन्य इव मेघेभ्य: शल्यस्य न्यपतन् शरा:,शल्यके बाण भ्रमरोंके समूह, टिड्डियोंके दल और मेघोंकी घटासे प्रकट होनेवाली बिजलियोंके समान पृथ्वीपर गिर रहे थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਤੀਰ ਘਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ—ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਟਿੱਡੀਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਮੀਂਹਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ।
Verse 26
द्विरदास्तुरगाश्चार्ता: पत्तयो रथिनस्तथा । शल्यस्य बाणैरपतन् बश्रमुर्व्यनदंस्तथा,शल्यके बाणोंकी मार खाकर पीड़ित हुए हाथी, घोड़े, रथी और पैदल-सैनिक गिरने, चक्कर काटने और आर्तनाद करने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ; ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਕਰਾਹ ਉਠੇ।
Verse 27
आविष्ट इव मद्रेशो मन््युना पौरुषेण च | प्राच्छादयदरीन् संख्ये कालसृष्ट इवान्तक:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਦ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਥ ਸ਼ਲ੍ਯ ਜਿਵੇਂ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਕਾਲ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਅੰਤਕ, ਆਪ ਮੌਤ।
Verse 28
प्रलयकालमें प्रकट हुए यमराजके समान मद्रराज शल्य क्रोधसे आविष्ट हुए पुरुषकी भाँति अपने पुरुषार्थसे युद्धस्थलमें शत्रुओंको बाणोंद्वारा आच्छादित करने लगे ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ, ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਯਮਰਾਜ ਸਮਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਕੱਟੀ-ਵੱਢੀ ਜਾ ਕੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈ।
Verse 29
अजातशत्रुं कौन्तेयम भ्यधावद् युधिष्ठिरम् । महाबली मद्रराज मेघोंकी गर्जनाके समान सिंहनाद कर रहे थे। उनके द्वारा मारी जाती हुई पाण्डव-सेना भागकर अजातशत्रु कुन्तीकुमार युधिष्ठिरके पास चली गयी ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਮਹਾਬਲੀ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਕੌਂਤੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਵਰਗਾ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭੱਜੀ ਅਤੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਫਿਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਕੇ, ਉਸ ਤੇਜ਼-ਹੱਥ ਯੋਧੇ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
तमापततन्तं पत्त्यश्वै: क्रुद्धो राजा युधिछिर:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 31
तस्य शल्य: शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਤਦ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਘੋਰ ਬਾਣ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ।
Verse 32
स निर्भिद्य महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम् । उस समय शल्यने युधिष्ठिरपर विषैले सर्पके समान एक भयंकर बाणका प्रहार किया। वह बाण बड़े वेगसे महात्मा युधिष्ठिरको घायल करके पृथ्वीपर गिर पड़ा ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਉਹ ਬਾਣ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਸੱਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਪੰਜ, ਨਕੁਲ ਨੇ ਦਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂਸੂਦਨ ਵੀਰ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
पजञ्चभि: सहदेवस्तु नकुलो दशभि: शरै: । द्रौपदेयाश्न शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਨੇ ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਆਰਤਾਯਨੀ ਸ਼ਲ੍ਯ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣ ਦੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੇਯਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਆਹਤ ਕੀਤਾ।
Verse 34
अभ्यवर्षन् महाराज मेघा इव महीधरम् | ततो दृष्ट्वा वार्यमाणं शल्यं पार्थ: समनन््ततः
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਲ੍ਯ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਰਥ ਨੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
कृतवर्मा कृपश्चैव संक्रुद्धाव भ्यधावताम् । उलूकश्च महावीर्य: शकुनिश्चापि सौबल:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਦੌੜ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਵੀਰਯ ਉਲੂਕ ਅਤੇ ਸੁਬਲਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਵੀ ਆਏ। ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰੇ ਗਏ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 36
समागम्याथ शनकैर श्वत्थामा महाबल: । तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपु: शल्यमाहवे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 37
भीमसेन त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्मा शिलीमुखै: । बाणवर्षेण महता क्रुद्धस-पमवारयत्,कृतवमनि क्रोधमें भरे हुए भीमसेनको तीन बाणोंसे घायल करके भारी बाण-वर्षकि द्वारा आगे बढ़नेसे रोक दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧੀ ਯੋਧੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਤ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ।
Verse 38
धृष्टद्युम्न॑ कृप: क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत् । द्रौपदेयांश्व शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕ੍ਰਿਪ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਕੁਨੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਜੁੜਵਾਂ ਨਕੁਲ ਤੇ ਸਹਦੇਵ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 39
दुर्योधनो युधां श्रेष्ठ आहवे केशवार्जुनौ । समभ्ययादुग्रतेजा: शरैश्लाप्पहनद् बली
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਗਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦੁਰਯੋਧਨ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 40
एवं द्वन्द्शशतान्यासंस्त्वदीयानां परै:ः सह । घोररूपाणि चित्राणि तत्र तत्र विशाम्पते,प्रजानाथ! इस प्रकार जहाँ-तहाँ आपके सैनिकोंके शत्रुओंके साथ सैकड़ों भयानक एवं विचित्र द्वन्द्ययुद्ध होने लगे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਇਕੱਲੇ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਏ।
Verse 41
ऋक्षवर्णाञ्जघानाश्वान् भोजो भीमस्य संयुगे । सो<वतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वात् पाण्डुनन्दन:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੋਜ ਯੋਧੇ ਨੇ ਭੀਮ ਦੇ ਰਿੱਛ-ਰੰਗੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਾਏ। ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਭੀਮ ਰਥ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 42
प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वान् स मद्रराट्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਨੇ ਸਹਦੇਵ ਦੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਾਏ।
Verse 43
गौतम: पुनराचार्यों धृष्टद्युम्मनमयोधयत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਪੂਜਣਯ ਆਚਾਰਯ ਗੌਤਮ ਨੇ ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਿਆ।
Verse 44
असम्भ्रान्तमसमश्रान्तो यत्नवान् यत्नवत्तरम् | कृपाचार्य बिना किसी घबराहटके विजयके लिये यत्नशील हो सम्भ्रमरहित और अधिक प्रयत्नशील धृष्टद्युम्नके साथ युद्ध करने लगे ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ, ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ, ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
अविद्धयदाचार्यसुतो नातिक्ुद्धों हसन्निव | आचार्य द्रोणके पुत्र अश्वत्थामाने अधिक क़्ुद्ध न होकर हँसते हुए-से दस-दस बाणोंद्वारा द्रौपदीके वीर पुत्रोंमेंसे प्रयेकको घायल कर दिया ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਭੀਮ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਪਿਆ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਦੰਡ ਉਠਾਏ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਉਸ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ।
Verse 46
सो<वतीर्य रथात्तूर्ण हताश्वः पाण्डुनन्दन: । कालो दण्डमिवोद्यम्य गदां क्रुद्धो महाबल:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਦੰਡ ਉਠਾਏ ਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਨੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕੀ।
Verse 47
पोथयामास तुरगान् रथं च कृतवर्मण: । कृतवर्मा त्ववप्लुत्य रथात् तस्मादपाक्रमत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਉਸ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
Verse 48
शल्यो<पि राजन संक्रुद्धो निध्नन् सोमकपाण्डवान् । पुनरेव शितैर्बाणैर्युधेष्टिमपीडयत्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼ਲ੍ਯ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਸੋਮਕਾਂ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਠੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਇਆ।
Verse 49
राजन! इधर शल्य भी अत्यन्त क्रोधमें भरकर सोमकों और पाण्डवयोद्धाओंका संहार करने लगे। उन्होंने पुनः पैने बाणोंद्वारा युधिष्ठिरको पीड़ा देना प्रारम्भ किया ।।
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀਮ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੰਦ ਭੀੰਚ ਬੈਠਾ। ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਨੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 50
यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम् | गजवाजिमनुष्याणां देहान्तकरणीमपि
ਉਹ ਗਦਾ ਯਮਦੰਡ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 51
यह देख पराक्रमी भीमसेन कुपित हो ओठ चबाते हुए रणभूमिमें शल्यके विनाशका संकल्प लेकर यमदण्डके समान भयंकर गदा लिये उनपर टूट पड़े। हाथी
ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਗਦਾ ਜਲਦੀ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਸਾਣ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰ ਬੈਠੀ ਸੱਪਣੀ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਉਗਰ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ।
Verse 52
चन्दनागुरुपड्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव । वसामेदोपदिग्धाज़ीं जिह्दां वैवस्चतीमिव
ਉਹ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜੀ ਮਨਚਾਹੀ ਪ੍ਰੇਯਸੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਚਰਬੀ ਤੇ ਮੱਜੇ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 53
पटुघण्टाशतरवां वासवीमशनीमिव । निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੈਂਕੜੇ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਉਹ ਗਦਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਕੈਂਚੁਲ ਛੱਡੇ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮਦ-ਰਸ ਦਾ ਲੇਪ ਵੀ ਸੀ।
Verse 54
त्रासनीं सर्वभूतानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम् । मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृज्भविदारणीम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਗਦਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲਈ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ। ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੱਕ ਚੀਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 55
यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली । आह्वयामास युद्धाय भीमसेनो महाबल:,यह वही गदा है, जिसके द्वारा महाबली भीमसेनने कैलासशिखरपर भगवान् शंकरके सखा कुबेरको युद्धके लिये ललकारा था
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਸੀ।
Verse 56
यया मायामयान् दृप्तान् सुबहून् धनदालये । जघान गुह्ुकान क्रुद्धो नदन् पार्थो महाबल:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ ਪਾਰਥ ਨੇ ਧਨਦ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਇਆ-ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਅਹੰਕਾਰੀ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 57
तां वज़्मणिरत्नौचकल्मषां वज्रगौरवाम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੀਰੇ-ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਦਿਪਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 58
गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਉਹ ਵੀਰ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਦਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਗਰਜਣਾ ਸਮਰ ਦੀ ਘੋਰਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਕਲਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨਰਮ ਪੁਕਾਰ ਅਕਸਰ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 59
ततः शल्यो रणे क्रुद्ध: पीने वक्षसि तोमरम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਚੌੜੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀਨੇ ਵੱਲ ਇਕ ਤੋਮਰ ਸੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਿਆ।
Verse 60
निचखान नदन् वीरो वर्म भित्त्वा च सो5भ्ययात् | तब रणभूमिमें कुपित हो गर्जना करते हुए वीर शल्यने भीमसेनके विशाल वक्ष:स्थलमें एक तोमर धँसा दिया। वह उनके कवचको छेदकर छातीमें गड़ गया ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵੀਰ ਬਰਮ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਤੋਮਰ ਗਾੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਾੜਦਾ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੋਮਰ ਧੰਸਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਵਚ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਫਸ ਗਿਆ। ਪਰ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਏ, ਉਸੇ ਤੋਮਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
Verse 61
स भिजन्नमर्मा रुधिरं वमन् वित्रस्तमानस:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਟੁੱਟ ਗਏ; ਉਹ ਖੂਨ ਉਗਲਦਾ, ਡਰ ਨਾਲ ਮਨੋਂ ਕੰਬਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਣ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਕਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਬਸ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 62
पपाताभिमुखो दीनो मद्रराजस्त्वपाक्रमत् | इससे सारथिका मर्मस्थल विदीर्ण हो गया और वह मुहसे रक्त वमन करता हुआ दीन एवं भयभीतचित्त होकर शल्यके सामने ही रथसे नीचे गिर पड़ा। फिर तो मद्रराज शल्य वहाँसे पीछे हट गये ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦीन ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਲ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਕੀਤੇ ਵਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 63
ततः सुमनस: पार्था भीमसेनमपूजयन् । ते दृष्टवा कर्म संग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मण:
ਤਦੋਂ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਅਕਲਿਸ਼ਟਕਰਮਾ ਭੀਮ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਦੀ ਭੂਰੀ-ਭੂਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 193
अभ्ययु: कौरवा राजन् पाण्डवानामनीकिनीम् । नरेश्वर! तत्पश्चात् एक साथ संगठित होकर जूझनेवाले दोनों पक्षोंके वीरोंका वह युद्ध बड़ा भयंकर हो गया। राजन! कौरव-योद्धाओंने अपनी सारी सेनाओंको एकत्र करके पाण्डव-सेनापर धावा बोल दिया
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੌਰਵ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ! ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਵੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਘਣੇ ਜਥੇ ਵਾਂਗ ਲੜ ਪਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੌਰਵ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 293
बाणवर्षेण महता युधिष्ठिरमताडयत् । शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले शल्यने युद्धस्थलमें पैने बाणोंद्वारा पाण्डव-सेनाका मर्दन करके बड़ी भारी बाण-वर्षके द्वारा युधिष्ठिरको भी गहरी चोट पहुँचायी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵੱਡੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਆਹਤ ਕੀਤਾ। ਹੱਥ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ।
Verse 303
अवारयच्छरैस्ती4॥णैर्महाद्विपमिवाड्कुशै: । तब क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिरने पैदलों और घुड़सवारोंके साथ आते हुए शल्यको अपने तीखे बाणोंसे उसी प्रकार रोक दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੈਦਲਾਂ ਅਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਵਤ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 416
कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत । कृतवमनि युद्धस्थलमें भीमसेनके रीछके समान रंगवाले घोड़ोंको मार डाला। घोड़ोंके मारे जानेपर पाण्डुनन्दन भीमसेन रथकी बैठकसे नीचे उतरकर हाथमें गदा ले युद्ध करने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਯੋਧਾ ਲੜਿਆ। ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਰਿੱਛ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਾਲੇ। ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਂਡੂਨੰਦਨ ਭੀਮ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਲੈ ਜੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਮਾਨੋ ਯਮਰਾਜ ਆਪਣਾ ਦੰਡ ਉਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 426
ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोडसिनावधीत् । मद्रराज शल्यने अपने सामने आये हुए सहदेवके घोड़ोंको मार डाला। तब सहदेवने भी शल्यके पुत्रको तलवारसे मार गिराया
ਤਦੋਂ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਹਦੇਵ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਲ੍ਯਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਘਾਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 563
निवार्यमाणो बहुभिद्रौपद्या: प्रियमास्थित: । तथा जिसके द्वारा क्रोधमें भरे हुए महाबलवान् कुन्तीकुमार भीमने बहुतोंके मना करनेपर भी द्रौपदीका प्रिय करनेके लिये उद्यत हो गर्जना करते हुए कुबेरभवनमें रहनेवाले बहुत-से मायामय अभिमानी गुह्य॒कोंका वध किया था
ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਅਡਿੱਗ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਾਬਲੀ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਭੀਮ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਰਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 573
समुद्यम्य महाबाहु: शल्यमभ्यपतद् रणे । जिसमें वज्जकी गुरुता भरी है और जो हीरे
ਮਹਾਬਾਹੁ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਭਾਰੀ ਭਾਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਝਪਟਾ ਮਾਰਿਆ। ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਗੁਰੂਤਾ ਵਾਲੀ, ਹੀਰੇ-ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੋਭਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 583
पोथयामास शल्यस्य चतुरो<श्चवान् महाजवान् | युद्धकुशल भीमसेनने भयंकर शब्द करनेवाली उस गदाके द्वारा शल्यके महान् वेगशाली चारों घोड़ोंको मार गिराया
ਯੁੱਧਕੁਸ਼ਲ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਮਹਾਵੇਗਸ਼ਾਲੀ ਚਾਰੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 603
यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद ततो हृदि । इससे भीमसेनको तनिक भी घबराहट नहीं हुई। उन्होंने उसी तोमरको निकालकर उसके द्वारा मद्रराज शल्यके सारथिकी छाती छेद डाली
ਫਿਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਯੰਤਾਰ (ਸਾਰਥੀ) ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਰਤਾ ਭਰ ਨਾ ਡੋਲਿਆ; ਉਸੇ ਤੋਮਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੀਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 623
गदाम॒श्रित्य धर्मात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत । अपने प्रहारका भरपूर उत्तर प्राप्त हुआ देख धर्मात्मा शल्यका चित्त आश्वर्यसे चकित हो उठा। वे गदा हाथमें लेकर अपने शत्रुकी ओर देखने लगे
ਗਦਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਲ੍ਯ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਤਰੂ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦਾ ਚਿੱਤ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਠਠੰਭ ਗਿਆ। ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਤਰੂ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਏ ਰਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the tension between personal heroics and command responsibility: whether to pursue decisive single combat or shift to broader tactical measures that protect one’s side while increasing collective harm.
It illustrates that technique and endurance alone do not conclude conflicts; battlefield outcomes depend on timely transitions—regrouping, extraction, and ranged suppression—integrated with disciplined conduct.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as embedded war-chronicle, where meaning is conveyed through narrative sequencing, similes, and tactical causality rather than overt doctrinal closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.