Adhyaya 15

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा / ससर्ज देवान् गन्धर्वान् ऋषींश्चैवासुरोरगान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ “ਪ੍ਰਜਾ ਸ੍ਰਿਜੋ” ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 2

यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः / तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव धर्मतः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਦ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਹੀਂ ਵਧੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਥੁਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਾਈ।

Verse 3

असिक्न्यां जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः / सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणां तु सहस्त्रकम्

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀਰਣ ਦੀ ਧਰਮਯੁਕਤ ਧੀ ਅਸਿਕਨੀ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।

Verse 4

तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य सः / षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरण्यां वै प्रजापतिः

ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵੈਰਣਿਆ ਤੋਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 5

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश / विंशत् सप्त च सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने

ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ, ਸਤਾਈਂ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 6

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते / द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां वक्ष्ये ऽथ निस्तरम्

ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੋ (ਧੀਆਂ), ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੋ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 7

अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती / संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी

ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਸੂ, ਜਾਮੀ, ਲੰਬਾ, ਭਾਨੂ, ਮਰੁਤਵਤੀ, ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਭਾਮਿਨੀ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 8

धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तासां पुत्रान् निबोधत / विश्वाया विश्वदेवास्तु साध्या साध्यानजीजनत्

ਇਹ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਸਾਧ੍ਯ ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 9

मरुत्वन्तो मरुत्वत्यां वसवो ऽष्टौ वसोः सुताः / भानोस्तु भानवश्चैव मुहूर्ता वै मुहूर्तजाः

ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤਵੰਤ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਵਸੂ ਤੋਂ ਅੱਠ ਵਸੂ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। ਭਾਨੂ ਤੋਂ ਭਾਨਵ, ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ-ਗਣ ਜਨਮੇ।

Verse 10

लम्बायाश्चाथ घोषो वै नागवीथी तु जामिजा / पृथिवीविषयं सर्वमरुन्दत्यामजायत / संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः

ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਜਾਮੀਜਾ ਤੋਂ ਨਾਗਵੀਥੀ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵਿਸਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਜਨਮਿਆ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

ਆਪ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਧਰ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਹਨ।

Verse 12

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो धुनिस्तथा / ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः

ਆਪ ਤੋਂ ਵੈਤੰਡ੍ਯ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਮ, ਸ਼੍ਰਾਂਤ ਤੇ ਧੁਨੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 13

सोमस्य भगवान् वर्चा धरस्य द्रविणः सुतः / पुरोजवो ऽनिलस्य स्यादविज्ञातगतिस्तथा

ਸੋਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ‘ਵਰਚਾ’ (ਤੇਜ) ਹੈ। ਧਰ ਦਾ ‘ਦ੍ਰਵਿਣ-ਸੁਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨਿਲ ਦਾ ‘ਪੁਰੋਜਵ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਜ੍ਞਾਤ-ਗਤਿ’ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 14

कुमारो ह्यनलस्यासीत् सेनापतिरिति स्मृतः / देवलो भगवान् योगी प्रत्यूषस्याभवत् सुतः / विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकर्ता प्रजापतिः

ਅਨਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਮਾਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਯੋਗੀ ਦੇਵਲ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ—ਸ਼ਿਲਪਕਰਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰੀਗਰ ਹੈ।

Verse 15

अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसा तथा / सुरभिर्विनता चैव ताम्र क्रोधवशा इरा / कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञा तत्पुत्रान् वै निबोधत

ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੁ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ; ਸੁਰਭੀ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ; ਤਾਮ੍ਰਾ, ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ, ਇਰਾ ਅਤੇ ਕਦ੍ਰੂ—ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਮੁਨੀ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ।

Verse 16

अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा / विवस्वान् सविता पूषा ह्यंशुमान् विष्णुरेव च

ਅੰਸ਼, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾ; ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ, ਸਵਿਤਾ, ਪੂਸ਼ਾ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ—ਇਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

Verse 17

तुषिता नाम ते पूर्वं चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / वैवस्वते ऽन्तरे प्रोक्ता आदित्याश्चादितेः सुताः

ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵ ‘ਤੁਸ਼ਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 18

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद् बलसंयुतम् / हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं तथापरम्

ਦਿਤੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਵੱਡਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼।

Verse 19

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो महाबलपराक्रमः / आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / दृष्ट्वालेभेवरान् दिव्यान् स्तुत्वासौ विविधैः स्तवै

ਮਹਾਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੈਤ੍ਯ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤਵਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰ, ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।

Verse 20

अथ तस्य बलाद् देवाः सर्व एव सुरर्षयः / बाधितास्ताडिता जग्मुर्देवदेवं पितामहम्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਹੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਗਏ।

Verse 21

शरण्यं शरणं देवं शंभुं सर्वजगन्मयम् / ब्रह्माणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुषं परम् / कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम्

ਮੈਂ ਸਭ ਦੇ ਸ਼ਰਨਯੋਗ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਤ੍ਰਾਤਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਕੂਟਸਥ, ਸਭ ਦਾ ਇਕ ਆਧਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ।

Verse 22

स याचितो देववरैर्मुनिभिश्च मुनीश्वराः / सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः

ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ—ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 23

संस्तूयमानः प्रणतैर्मुनीन्द्रैरमरैरपि / क्षीरोदस्योत्तरं कूलं यत्रास्ते हरिरीश्वरः

ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਮੁਨੀ-ਇੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਸਤੁਤ ਹੋਂਦਿਆਂ, ਉਹ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 24

दृष्ट्वा देवं जगद्योनिं विष्णुं विश्वगुरुं शिवम् / ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिरभाषत

ਜਗਤ-ਯੋਨੀ ਦੇਵ—ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਚਰਨ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 25

ब्रह्मोवाच त्वं गतिः सर्वभूतानामनन्तो ऽस्यखिलात्मकः / व्यापी सर्वामरवपुर्महायोगी सनातनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈਂ—ਅਨੰਤ, ਇਸ ਅਖਿਲ ਜਗਤ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ। ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੂੰ ਸਨਾਤਨ ਮਹਾਯੋਗੀ ਹੈਂ।

Verse 26

त्वमात्मा सर्वभूतानां प्रधानं प्रकृतिः परा / वैराग्यैश्वर्यनिरतो रागातीतो निरञ्जनः

ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ। ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤੂੰ ਰਾਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈਂ।

Verse 27

त्वं कर्ता चैव भर्ता च निहन्ता सुरविद्विषाम् / त्रातुमर्हस्यनन्तेश त्राता हि परमेश्वरः

ਤੂੰ ਹੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਭਰਤਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਵੀ। ਹੇ ਅਨੰਤేశ! ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਹੈ।

Verse 28

इत्थं स विष्णुर्भगवान् ब्रह्मणा संप्रबोधितः / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षः पीतवासासुरद्विषः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਜਗਾਏ ਗਏ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ।

Verse 29

किमर्थं सुमहावीर्याः सप्रजापतिकाः सुराः / इमं देशमनुप्राप्ताः किं वा कार्यं करोमि वः

ਹੇ ਮਹਾਂਵੀਰ੍ਯ ਵਾਲੇ ਦੇਵੋ! ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਾਂ?

Verse 30

देवा ऊचुः हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः / बाधते भगवन् दैत्यो देवान् सर्वान् सहर्षिभिः

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰਿਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 31

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते पुरुषोत्तम / हन्तुमर्हसि सर्वेषां त्वं त्रातासि जगन्मय

ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਵਧ੍ਯ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈਂ।

Verse 32

श्रुत्वा तद्दैवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः / वधाय दैत्यमुख्यस्य सो ऽसृजत् पुरुषं स्वयम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 33

मेरुपर्वतवर्ष्माणं घोररूपं भयानकम् / शङ्खचक्रगदापाणिं तं प्राह गरुडध्वजः

ਤਦ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਨੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਘੋਰ ਤੇ ਭਯਾਨਕ ਸੀ।

Verse 34

हत्वा तं दैत्यराजं त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः / इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमर्हसि पौरुषात्

ਉਸ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੌਰੁਸ਼-ਬਲ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 35

निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् / महापुरुषमव्यक्तं ययौ दैत्यमहापुरम्

ਵੈਸ਼ਨਵ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ—ਮਹਾਪੁਰਖ, ਅਵ੍ਯਕਤ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 36

विमुञ्चन् भैरवं नादं शङ्खचक्रगदाधरः / आरुह्य गरुडं देवो महामेरुरिवापरः

ਭਿਆਨਕ ਗর্জਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਹਾਮੇਰੂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖੇ।

Verse 37

आकर्ण्य दैत्यप्रवरा महामेघरवोपमम् / समाचचक्षिरे नादं तदा दैत्यपतेर्भयात्

ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗਾ ਉਹ ਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੈਤ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਤ੍ਯਪਤੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਧੁਨੀ ਵੱਲ ਸਚੇਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 38

असुरा ऊचुः कश्चिदागच्छति महान् पुरुषो देवचोदितः / विमुञ्चन् भैरवं नादं तं जानीमो ऽमरार्दन

ਅਸੁਰ ਬੋਲੇ—ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਛੱਡਦਾ; ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ—ਉਹ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ।

Verse 39

ततः सहासुरवरैर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् / संनद्धैः सायुधैः पुत्रैः प्रह्रादाद्यैस्तदा ययौ

ਤਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਆਪ ਅਸੁਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ।

Verse 40

दृष्ट्वा तं गरुडासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम् / पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम्

ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜਾ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸਮਝਿਆ।

Verse 41

दुद्रुवुः केचिदन्योन्ममूचुः संभ्रान्तलोचनाः / अयं स देवो देवानां गोप्ता नारायणो रिपुः

ਕੁਝ ਭੱਜ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਘਬਰਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਡਰ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਪਏ—“ਇਹੀ ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ—ਨਾਰਾਇਣ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ।”

Verse 42

अस्माकमव्ययो नूनं तत्सुतो वा समागतः / इत्युक्त्वा शस्त्रवर्षाणि ससृजुः पुरुषाय ते / तानि चाशेषतो देवो नाशयामास लीलया

“ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਡਾ ਅਵ੍ਯਯ—ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੀਲਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 43

तदा हिरण्यकशिपोश्चत्वारः प्रथितौजसः / पुत्रा नारायणोद्भूतं युयुधुर्मेघनिः स्वनाः / प्रह्रादश्चाप्यनुह्रादः संह्रादो ह्राद एव च

ਤਦ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਲਵਾਨ—ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਨਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਅਨੁਹਲਾਦ, ਸੰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਹਲਾਦ।

Verse 44

प्रह्रादः प्राहिणोद् ब्राह्ममनुह्रादो ऽथ वैष्णवम् / संह्रादश्चापि कौमारमाग्नेयं ह्राद एव च

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮ (ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ) ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਇਆ; ਫਿਰ ਅਨੁਹਲਾਦ ਨੇ ਵੈਸ਼ਣਵ। ਸੰਹਲਾਦ ਨੇ ਕੌਮਾਰ, ਅਤੇ ਹਲਾਦ ਨੇ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 45

तानि तं पुरुषं प्राप्य चत्वार्यस्त्राणि वैष्णवम् / न शेकुर्बाधितुं विष्णुं वासुदेवं यथा तथा

ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਚਾਰੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਸਤ੍ਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਵਾਸੁਦੇਵ—ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ।

Verse 46

अथासौ चतुरः पुत्रान् महाबाहुर्महाबलः / प्रगृह्य पादेषु करैः संचिक्षेप ननाद च

ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮਹਾਬਲੀ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਮਾਰੀ।

Verse 47

विमुक्तेष्वथ पुत्रेषु हिरण्यकशिपुः स्वयम् / पादेन ताडयामास वेगेनोरसि तं बली

ਪੁੱਤਰ ਛੁੱਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਬਲੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 48

स तेन पीडितो ऽत्यर्थं गरुडेन तथाऽशुगः / अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः / गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तमखिलं तथा

ਗਰੁੜ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਉਹ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਸਨ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 49

संचिन्त्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयो ऽमलः / नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा

ਫਿਰ ਸਰਵਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਨਿਰਮਲ ਦੇਵ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ।

Verse 50

नृसिंहवपुरव्यक्तो हिरण्यकशिपोः पुरे / आविर्बभूव सहसा मोहयन् दैत्यपुङ्गवान्

ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਪੁ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 51

दंष्ट्राकरालो योगात्मा युगान्तदहनोपमः / समारुह्यात्मनः शक्तिं सर्वसंहारकारिकाम् / भाति नारायणो ऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः

ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ, ਯੋਗਾਤਮ-ਸਰੂਪ, ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ—ਆਪਣੀ ਸਰਵ-ਸੰਹਾਰਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਅਨੰਤ ਨਾਰਾਇਣ ਮੱਧਾਹਨ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 52

दृष्ट्वा नृसिंहवपुषं प्रह्रादं ज्येष्ठपुत्रकम् / वधाय प्रेरयामास नरसिहस्य सो ऽसुरः

ਨਰਸਿੰਹ-ਭਾਵ ਤੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਰਸਿੰਹ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ।

Verse 53

इमं नृसिंहवपुषं पूर्वस्माद् बहुशक्तिकम् / सहैव त्वनुजैः सर्वैर्नाशयाशु मयेरितः

“ਇਸ ਨਰਸਿੰਹ-ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ—ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰੋ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ।”

Verse 54

तत्संनियोगादसुरः प्रह्रादो विष्णुमव्ययम् / युयुधे सर्वयत्नेन नरसिंहेन निर्जितः

ਉਸ ਭਾਗ੍ਯ-ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਅਵ੍ਯਯ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਨਰਸਿੰਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

ततः संचोदितो दैत्यो हिरण्याक्षस्तदानुजः / ध्यात्वा पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च

ਫਿਰ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ ਦੈਤ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼—ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ।

Verse 56

तस्य देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्य शूलिनः

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 57

दृष्ट्वा पराहतं त्वस्त्रं प्रह्रादो भाग्यगौरवात् / मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम्

ਤਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਅਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਦੇਵ ਮੰਨਿਆ।

Verse 58

संत्यज्य सर्वशस्त्राणि सत्त्वयुक्तेन चेतसा / ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम्

ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 59

स्तुत्वा नारायणैः स्तोत्रैः ऋग्यजुः सामसंभवैः / निवार्य पितरं भ्रातृन् हिरण्याक्षं तदाब्रवीत्

ਰਿਗ-ਯਜੁਰ-ਸਾਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤਦੋਂ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 60

अयं नारायणो ऽनन्तः शाश्वतो भगवानजः / पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगन्मयः

ਇਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਭਗਵਾਨ, ਅਜ। ਇਹੀ ਪੁਰਾਣ-ਪੁਰਖ ਦੇਵ ਹੈ, ਮਹਾਯੋਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਮਯ ਹੈ।

Verse 61

अयं धाता विधाता च स्वयञ्ज्योतिर्निरञ्जनः / प्रधानपुरुषस्तत्त्वं मूलप्रकृतिरव्ययः

ਇਹ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ; ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ, ਅਵ੍ਯਯ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।

Verse 62

ईश्वरः सर्वभूतानामन्तर्यामी गुणातिगः / गच्छध्वमेनं शरणं विष्णुमव्यक्तमव्ययम्

ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਓ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ।

Verse 63

एवमुक्ते सुदुर्बुद्धिर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् / प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਆਪ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਬੋਲਿਆ।

Verse 64

अयं सर्वात्मना वध्यो नृसिंहो ऽल्पपराक्रमः / समागतो ऽस्मद्भवनमिदानीं कालचोदितः

‘ਇਸ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਘਰ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।’

Verse 65

विहस्य पितरं पुत्रो वचः प्राह महामतिः / मा निन्दस्वैनमीशानं भूतानामेकमव्ययम्

ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਹੱਸ ਕੇ, ਮਹਾਮਤੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਅਵ੍ਯਯ ਪ੍ਰਭੂ।’

Verse 66

कथं देवो महादेवः शाश्वतः कालवर्जितः / कालेन हन्यते विष्णुः कालात्मा कालरूपधृक्

ਕਿਵੇਂ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਲਾਤਮਾ ਤੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਾਲ ਨਾਲ ਹਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 67

ततः सुवर्णकशिपुर्दुरात्मा विधिचोदितः / निवारितो ऽपि पुत्रेण युयोध हरिमव्ययम्

ਤਦੋਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਸੁਵਰਨਕਸ਼ਿਪੁ ਵਿਧੀ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੋਕਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰਿ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 68

संरक्तनयनो ऽन्तो हिरण्यनयनाग्रजम् / नखैर्विदारयामास प्रह्रादस्यैव पश्यतः

ਧਰਮਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਖੰਭੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਹਿਰਣ੍ਯਨਯਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 69

हते हिरण्यकशिपौ हिरण्याक्षो महाबलः / विसृज्य पुत्रं प्रह्रादं दुद्रुवे भयविह्वलः

ਜਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ।

Verse 70

अनुह्रादादयः पुत्रा अन्ये च शतशो ऽसुराः / नृसिंहदेहसंभूतैः सिंहैर्नोता यमालयम्

ਅਨੁਹ੍ਰਾਦ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਅਸੁਰ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਿੰਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੰਕਾਏ ਜਾ ਕੇ ਯਮਾਲਯ (ਮੌਤ ਦੇ ਲੋਕ) ਵੱਲ ਧਕੇਲੇ ਗਏ।

Verse 71

ततः संहृत्य तद्रूपं हरिर्नारायणः प्रभुः / स्वमेव परमं रूपं ययौ नारायणाह्वयम्

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ—ਨਾਰਾਇਣ—ਨੇ ਉਹ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਸਮੇਟ ਕੇ, ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 72

गते नारायणे दैत्यः प्रह्रादो ऽसुरसत्तमः / अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षमयोजयत्

ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।

Verse 73

स बाधयामास सुरान् रणे जित्वा मुनीनपि / लब्ध्वान्धकं महापुत्रं तपसाराध्य शङ्करम्

ਉਸ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅੰਧਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 74

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान् बध्वाच धरणीमिमाम् / नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीमिन्दीवरप्रभाम्

ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਕਮਲ-ਵਰਨੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 75

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः / गत्वा विज्ञापयामासुर्विष्णवे हरिमन्दिरम्

ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਮੁਰਝਾਏ ਅਤੇ ਤੇਜ ਘਟ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਰਿ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 76

स चिन्तयित्वा विश्वात्मा तद्वधोपायमव्ययः / सर्वेदेवमयं शुभ्रं वाराहं वपुरादधे

ਤਦੋਂ ਅਵ੍ਯਯ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਯ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਜਲਾ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 77

गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः / दंष्ट्रयोद्धारयामास कल्पादौ धरणीमिमाम्

ਹਿਰਣ੍ਯਨਯਨ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਨੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 78

त्यक्त्वा वराहसंस्थानं संस्थाप्य च सुरद्विजान् स्वामेव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम्

ਵਰਾਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੌਟ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 79

तस्मिन् हते ऽमररिपौ प्रह्रादौ विष्णुतत्परः / अपालयत् स्वकंराज्यं भावं त्यक्त्वा तदाऽसुरम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਿਸ਼੍ਣੂ-ਪਰਾਯਣ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਤਦੋਂ ਆਸੁਰੀ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 80

इयाज विधिवद् देवान् विष्णोराराधने रतः / निः सपत्नं तदा राज्यं तस्यासीद् विष्णुवैभवात्

ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ; ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਦੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਨਿਰਵੈਰੀ ਤੇ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 81

ततः कदाचिदसुरो ब्राह्मणं गृहमागतम् / तापसं नार्चयामास देवानां चैव मायया

ਤਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਅਸੁਰ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਅਵਹੇਲਨਾ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 82

स तेन तापसो ऽत्यर्थं मोहितेनावमानितः / शशापासुरराजानं क्रोधसंरक्तलोचनः

ਉਸ ਅਤਿ ਮੋਹਿਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਘੋਰ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 83

यत्तद्वलं समाश्रित्य ब्राह्मणानवमन्यसे / सा भक्तिर्वैष्णवी दिव्या विनाशं ते गमिष्यति

ਜਿਸ (ਮਾਤਰ) ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਭਗਤੀ ਤੈਨੂੰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 84

इत्युक्त्वा प्रययौ तूर्णं प्रह्रादस्य गृहाद् द्विजः / मुमोह राज्यसंसक्तः सो ऽपि शापबलात् ततः

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਆਸਕਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 85

बाधयामास विप्रेन्द्रान् न विवेद जनार्दनम् / पितुर्वधमनुस्मृत्य क्रोधं चक्रे हरिं प्रति

ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਪ੍ਰਭੂ) ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਨਾਹ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਪਿਤਾ-ਵਧ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕ੍ਰੋਧ ਧਾਰਿਆ।

Verse 86

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् / नारायणस्य देवस्य प्रह्रादस्यामरद्विषः

ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੋਰ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ—ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।

Verse 87

कृत्वा तु सुमहद् युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः / पुर्वसंस्कारमाहात्म्यात् परस्मिन् पुरुषे हरौ / संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ

ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਪਰ ਪੂਰਵ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਰੀ ਬਾਰੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਣਯ—ਉਸ ਸ਼ਰਣ—ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।

Verse 88

ततः प्रभृति दैत्येन्द्रो ह्यनन्यां भक्तिमुद्वहन् / नारायणे महायोगमवाप पुरुषोत्तमे

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 89

हिरण्यकशिपोः पुत्रे योगसंसक्तचेतसि / अवाप तन्महद् राज्यमन्धको ऽसुरपुङ्गवः

ਜਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚਿੱਤ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੰਧਕ ਨੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 90

हिरण्यनेत्रतनयः शंभोर्देहसमुद्भवः / मन्दरस्थामुमां देवीं चकमे पर्वतात्मजाम्

ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਪਰਬਤ-ਕਨਿਆ ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਲੱਗਾ।

Verse 91

पुरा दारुवने पुण्ये मुनयो गृहमेधिनः / ईश्वराराधनार्थाय तपश्चेरुः सहस्त्रशः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਰੁਵਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਮੁਨੀ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ—ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 92

ततः कदाचिन्महति कालयोगेन दुस्तरा / अनावृष्टिरतीवोग्रा ह्यासीद् भूतविनाशिनी

ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਕਾਲਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਤਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 93

समेत्य सर्वे मुनयो गौतमं तपसां निधिम् / अयाचन्त क्षुधाविष्टा आहारं प्राणधारणम्

ਤਦ ਸਭ ਮੁਨੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਗੌਤਮ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਣ ਲਈ ਆਹਾਰ ਮੰਗਿਆ।

Verse 94

स तेभ्यः प्रददावन्नं मृष्टं बहुतरं बुधः / सर्वे बुबुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा

ਤਦ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਦਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਅੰਨ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਨੀ ਨਿਸ਼ੰਕ ਮਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰ ਗਏ।

Verse 95

गते तु द्वादशे वर्षे कल्पान्त इव शङ्करी / बभूव वृष्टिर्महती यथापूर्वमभूज्जगत्

ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਦ ਸ਼ੰਕਰੀ ਨੇ—ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ—ਮਹਾਨ ਵਰਖਾ ਕਰਾਈ; ਅਤੇ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 96

ततः सर्वे मुनिवराः समामन्त्र्य परस्परम् / महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਵਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਬੋਲੇ— “ਚਲੋ, ਚੱਲੀਏ”; ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

Verse 97

निवारयामास च तान् कञ्चित् कालं यथासुखम् / उषित्वा मद्गृहे ऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिताः

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿਣ। “ਮੇਰੇ ਘਰ ਜ਼ਰੂਰ ਠਹਿਰ ਕੇ ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੋ,” ਇਹ ਬਾਤ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਕਹੀ।

Verse 98

ततो मायामयीं सृष्ट्वा कृशां गां सर्व एव ते / समीपं प्रापयामासुगौतमस्य महात्मनः

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗਾਂ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗੌਤਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਆਇਆ।

Verse 99

सो ऽनुवीक्ष्य कृपाविष्टस्तस्याः संरक्षणोत्सुकः / गोष्ठे तां बन्धयामास स्पृष्टमात्रा ममार सा

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਛੂਹਦੇ ਹੀ ਉਹ ਮਰ ਗਈ।

Verse 100

स शोकेनाभिसंतप्तः कार्याकार्यं महामुनिः / न पश्यति स्म सहसा तादृशं मुनयो ऽब्रुवन्

ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪੇ ਉਸ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੁਝਿਆ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਬੋਲੇ।

Verse 101

गोवध्येयं द्विजश्रेष्ठ यावत् तव शरीरगा / तावत् ते ऽन्नं न भोक्तव्यं गच्छामो वयमेव हि

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੋਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

Verse 102

तेन ते मुदिताः सन्तो देवदारुवनं शुभम् / जग्मुः पापवशं नीतास्तपश्चर्तुं यथा पुरा

ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਧੂ ਜਨ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਨੂੰ ਗਏ; ਪਾਪ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 103

स तेषां मायया जातां गोवध्यां गौतमो मुनिः / केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापातीवकोपनः

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਗੋਵਧ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 104

भविष्यन्ति त्रयीबाह्या महापातकिभिः समाः / बभूवुस्ते तथा शापाज्जायमानाः पुनः पुनः

ਉਹ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਵਰਗੇ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 105

सर्वे संप्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुमव्ययम् / अस्तुवन् लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ

ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ—ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਿਕ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਰਪਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣ।

Verse 106

देवदेवौ महादेवौ भक्तानामार्तिनाशनौ / कामवृत्त्या महायोगौ पापान्नस्त्रातुमर्हथः

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਦੋ ਮਹਾਦੇਵ—ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਸਾਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।

Verse 107

तदा पार्श्वस्थितं विष्णुं संप्रेक्ष्य वृषभध्वजः / किमेतेषां भवेत् कार्यं प्राह पुण्यैषिणामिति

ਤਦ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਖੜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?”

Verse 108

ततः स भगवान् विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः / गोपतिं प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान् हरिः

ਫਿਰ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਹਰੀ—ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 109

न वेदबाह्ये पुरुषे पुण्यलेशो ऽपि शङ्कर / संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद् विनिर्बभौ

ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਆਪ ਵੇਦ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 110

तथापि भक्तवात्सल्याद् रक्षितव्या महेश्वर / अस्माभिः सर्व एवेमे गन्तारो नरकानपि

ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਭਗਤ-ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।

Verse 111

तस्माद् वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम् / विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामो वृषध्वज

ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਹਟਾਉਣ ਲਈ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ)! ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚਾਂਗੇ।

Verse 112

एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा / चकार मोहशास्त्राणि केशवो ऽपि शिवेरितः

ਮਾਧਵ ਮੁਰਾਰਿ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਮੋਹ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ) ਚਲਾਇਆ।

Verse 113

कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम् / पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्त्रशः

ਕਾਪਾਲ, ਨਾਕੁਲ, ਵਾਮ, ਭੈਰਵ, ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ; ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਤ ਵੀ।

Verse 114

सृष्ट्वा तानूचतुर्देवौ कुर्वाणाः शास्त्रचोदितम् / पतन्तो निरये घोरे बहून् कल्पान् पुनः पुनः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਚਾਰੇ ਦੇਵ ਬੋਲੇ—“ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜੋ ਕੁਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਨੇਕ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।”

Verse 115

जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः / ईश्वराराधनबलाद् गच्छध्वं सुकृतां गतिम् / वर्तध्वं मत्प्रसादेन नान्यथा निष्कृतिर्हि वः

ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ।

Verse 116

एवमीश्वरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः / आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसासुरविद्विषोः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 117

चक्रुस्ते ऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः / शिष्यानध्यापयामासुर्दर्शयित्वा फलानि तु

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਫਲ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 118

मोहयन्त इमं लोकमवतीर्य महीतले / चकार शङ्करो भिक्षां हितायैषां द्विजैः सह

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾਈ।

Verse 119

कपालमालाभरणः प्रेतभस्मावगुण्ठितः / विमोहयंल्लोकमिमं जटामण्डलमण्डितः

ਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਪ੍ਰੇਤ-ਭਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 120

निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णावमिततेजसि / नियोज्याङ्गभवं रुद्रं भैरवं दुष्टनिग्रहे

ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਕੇ, (ਸ਼ਿਵ ਨੇ) ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੁਦ੍ਰ—ਭੈਰਵ ਨੂੰ—ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 121

दत्त्वा नारायणे देवीं नन्दिनं कुलनन्दिनम् / संस्थाप्य तत्र गणपान् देवानिन्द्रपुरोगमान्

ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਆਨੰਦ ਨੰਦਿਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਗਣਪ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 122

प्रस्थिते ऽथ महादेवे विष्णुर्विश्वतनुः स्वयम् / स्त्रीरूपधारी नियतं सेवते स्म महेश्वरीम्

ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਮਗਰੋਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਤਨੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 123

ब्रह्मा हुताशनः शक्रो यमो ऽन्ये सुरपुङ्गवाः / सिषेविरे महादेवीं स्त्रीवेशं शोभनं गताः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ), ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਯਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 124

नन्दीश्वरश्च भगवान् शंभोरत्यन्तवल्लभः / द्वारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत

ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਵਾਨ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 125

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो ह्यन्धको नाम दुर्मतिः / आहर्तुकामो गिरिजामाजगामाथ मन्दरम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਦੈਤ ਅੰਧਕ—ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 126

संप्राप्तमन्धकं दृष्ट्वा शङ्करः कालभैरवः / न्यषेधयदमेयात्मा कालरूपधरो हरः

ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ—ਕਾਲਭੈਰਵ—ਅਮੇਯ ਸਰੂਪ, ਕਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 127

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् / शूलेनोरसि तं दैत्यमाजघान वृषध्वजः

ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਤਦ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 128

ततः सहस्त्रशो दैत्यः ससर्जान्धकसंज्ञितान् / नन्दिषेणादयो दैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः

ਫਿਰ ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਧਕ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਰਚੇ। ਨੰਦਿਸੇਣ ਆਦਿ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤ-ਅੰਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

Verse 129

घण्टाकर्णो मेघनादश्चण्डेशश्चण्डतापनः / विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः

ਘੰਟਾਕਰਨ, ਮੇਘਨਾਦ, ਚੰਡੇਸ਼, ਚੰਡਤਾਪਨ, ਵਿਨਾਇਕ, ਮੇਘਵਾਹ, ਸੋਮਨੰਦੀ ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯੁਤ—ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਹਨ।

Verse 130

सर्वे ऽन्धकं दैत्यवरं संप्राप्यातिबलान्विताः / युयुधुः शूलशक्त्यृष्टिगिरिकूटपरश्वधैः

ਉਹ ਸਭ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੰਧਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਸ਼ਕਤੀ, ਭਾਲੇ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ (ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ) ਅਤੇ ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 131

भ्रामयित्वाथ हस्ताभ्यां गृहीतचरणद्वयाः / दैत्येन्द्रेणातिबलिना क्षिप्तास्ते शतयोजनम्

ਤਦੋਂ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 132

ततो ऽन्धकनिसृष्टास्ते शतशो ऽथ सहस्त्रशः / कालसूर्यप्रतीकाशा भैरवं त्वभिदुद्रुवुः

ਫਿਰ ਅੰਧਕ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਉਹ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਾਲਾਂਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਭੈਰਵ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 133

हा हेति शब्दः सुमहान् बभूवातिभयङ्करः / युयोध भैरवो रुद्रः शूलमादाय भीषणम्

‘ਹਾ! ਹਾ!’ ਦੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਉਠੀ। ਤਦ ਭੈਰਵ-ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 134

दृष्ट्वान्धकानां सुबलं दुर्जयं तर्जितो हरः / जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम्

ਅੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਚੁਣੌਤੀ ਪਾਏ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅਜ ਅਤੇ ਵਿਭੂ ਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।

Verse 135

सो ऽसृजद् भगवान् विष्णुर्देवीनां शतमुत्तमम् / देवीपार्श्वस्थितो देवो विनाशायामरद्विषाम्

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੌ ਦੇਵੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜਾ ਦੇਵ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ (ਅਸੁਰਾਂ) ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ।

Verse 136

तथान्धकसहस्त्रं तु देवीभिर्यमसादनम् / नीतं केशवमाहात्म्याल्लीलयैव रणाजिरे

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਮਾਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਅੰਧਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਯਮਸਦਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 137

दृष्ट्वा पराहतं सैन्यमन्धको ऽपि महासुरः / पराङ्मुखोरणात् तस्मात् पलायत महाजवः

ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਸੁਰ ਅੰਧਕ ਵੀ ਉਸ ਜੰਗ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਗਿਆ।

Verse 138

ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादशवार्षिकीम् / हिताय लोके भक्तानामाजगामाथ मन्दरम्

ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕਰ ਕੇ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਲਈ, ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਆਗਮਨ ਕੀਤਾ।

Verse 139

संप्राप्तमीश्वरं ज्ञात्वा सर्व एव गणेश्वराः / समागम्योपतस्थुस्तं भानुमन्तमिव द्विजाः

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਦਵਿਜ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 140

प्रविश्य भवनं पुण्यमयुक्तानां दुरासदम् / ददर्श नन्दिनं देवं भैरवं केशवं शिवः

ਅਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦੇਵ ਨੰਦੀ, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 141

प्रणामप्रवणं देवं सो ऽनुगृह्याथ नन्दिनम् / आघ्राय मूर्धनीशानः केशवं परिषस्वजे

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਮਰ ਉਸ ਦੇਵ (ਕੇਸ਼ਵ) ਉੱਤੇ ਨੰਦਿਨ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਚੁੰਮ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।

Verse 142

दृष्ट्वा देवी महादेवं प्रीतिविस्फारितेक्षणा / ननाम शिरसा तस्य पादयोरीश्वरस्य सा

ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈਆਂ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 143

निवेद्य विजयं तस्मै शङ्करायाथ शङ्करी / भैरवो विष्णुमाहात्म्यं प्रणतः पार्श्वगो ऽवदत्

ਉਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 144

श्रुत्वा तद्विजयं शंभुर्विक्रमं केशवस्य च / समास्ते भगवानीशो देव्या सह वरासने

ਉਹ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ (ਸ਼ੰਭੂ) ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਰਹੇ।

Verse 145

ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः / आजग्मुर्मन्दरं द्रुष्टं देवदेवं त्रिलोचनम्

ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 146

येन तद् विजितं पूर्वं देवीनां शतमुत्तमम् / समागतं दैत्यसैन्यमीश्दर्शनवाञ्छया

ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਸੌ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 147

दृष्ट्वा वरासनासीनं देव्या चन्द्रविभूषणम् / प्रणेमुरादराद् देव्यो गायन्ति स्मातिलालसाः

ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਭੂਸ਼ਣ ਵਾਂਗ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 148

प्रणेमुर्गिरिजां देवीं वामपार्श्वे पिनाकिनः / देवासनगतं देवं नारायणमनामयम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਨਿਰਾਮਯ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 149

दृष्ट्वा सिंहासनासीनं देव्या नारायणेन च / प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः

ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ।

Verse 150

कन्या ऊचुः कस्त्वं विभ्राजसे कान्त्या केयं बालरविप्रभा / को ऽन्वयं भ्ति वपुषा पङ्कजायतलोचनः

ਕੁੜੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ—ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਜੋ ਐਨੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋ?

Verse 151

निशम्य तासां वचनं वृषेन्द्रवरवाहनः / व्याजहार महायोगी भूताधिपतिरव्ययः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਨ, ਮਹਾਯੋਗੀ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 152

अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी / विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः

ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਗੌਰੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਮਾਤਾ ਹਾਂ। ਇਕੋ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 153

न मे विदुः परं तत्त्वं देवाद्या न महर्षयः / एको ऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च

ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇਵ ਆਦਿ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ। ਕੇਵਲ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਭਵਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ।

Verse 154

अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः / मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमथाम्बिकाम्

ਮੈਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕੋ (ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ) ਅਤੇ ਨਿਰਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਵੀ।

Verse 155

एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च / कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

ਉਹੀ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 156

भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक् / स्त्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः

ਉਹ ਭੋਗਤਾ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਕਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ—ਵਾਸੁਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਹਨ।

Verse 157

कृटस्थो ह्यक्षरो व्यापी योगी नारायणः स्वयम् / तारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम्

ਉਹ ਕੂਟਸਥ, ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਯੋਗੀ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਉਹੀ ਤਾਰਕ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਆਤਮਾ—ਅਦੁਤੀਯ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।

Verse 158

सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिर्निरञ्जना / सान्ता सत्या सदानन्दा परं पदमिति श्रुतिः

ਉਹੀ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਗੌਰੀ—ਮੇਰੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੱਚੀ, ਸਦਾ-ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਆਖਦੀ ਹੈ।

Verse 159

अस्याः सर्वमिदं जातमत्रैव लयमेष्यति / एषैव सर्वभूतानां गतीनामुत्तमा गतिः

ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 160

तयाहं संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः / पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तद् वेद स मुच्यते

ਉਸ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਪਰਾਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 161

तस्मादनादिमद्वैतं विष्णुमात्मानमीश्वरम् / एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम्

ਇਸ ਲਈ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ, ਅਦ੍ਵੈਤ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

Verse 162

मन्यन्ते विष्णुमव्यक्तमात्मानं श्रद्धयान्विताः / ये भिन्नदृष्ट्यापीशानं पूजयन्तो न मे प्रियाः

ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ।

Verse 163

द्विषन्ति ये जगत्सूतिं मोहिता रौरवादिषु / पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि

ਜੋ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਜਨਨੀ/ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 164

तसमादशेषभूतानां रक्षको विष्णुरव्ययः / यथावदिह विज्ञाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः

ਇਸ ਲਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਰ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 165

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्वगणेश्वराः / नेमुर्नारायणं देवं देवीं च हिमशैलजाम्

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼—ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਿਮਸ਼ੈਲਜਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 166

प्रार्थयामासुरीशाने भक्तिं भक्तजनप्रिये / भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे

ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ-ਜਨ ਪ੍ਰਿਯ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”

Verse 167

ततो नारायणं देवं गणेशा मातरो ऽपि च / न पश्यन्ति जगत्सूतिं तद्भुतमिवाभवत्

ਫਿਰ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ, ਗਣੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਜਗਤਸੂਤੀ (ਜਗਤ ਦੀ ਜਨਨੀ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ; ਇਹ ਬੜਾ ਅਦਭੁਤ ਲੱਗਿਆ।

Verse 168

तदन्तरे महादैत्यो ह्यन्धको मन्मथार्दितः / मोहितो गिरिजां देवीमाहर्तुं गिरिमाययौ

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਦੈਤ ਅੰਧਕ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 169

अथानन्तवपुः श्रीमान् योगी नारायणो ऽमलः / तत्रैवाविरभूद् दैत्यैर्युद्धाय पुरुषोत्तमः

ਤਦ ਅਨੰਤ-ਰੂਪ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਨਿਰਮਲ ਯੋਗੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ—ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 170

कृत्वाथ पार्श्वे भगवन्तमीशो युद्धाय विष्णुं गणदेवमुख्यैः / शिलादपुत्रेण च मातृकाभिः स कालरुद्रो ऽभिजगाम देवः

ਤਦ ਈਸ਼ ਨੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਖੜਾ ਕਰਕੇ, ਗਣਦੇਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ, ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਦੇਵ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 171

त्रिशूलमादाय कृशानुकल्पं स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात् / तमन्वयुस्ते गणराजवर्या जगाम देवो ऽपि सहस्त्रबाहुः

ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਇਕ ਚਲੇ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਦੇਵ ਵੀ ਨਾਲ ਗਿਆ।

Verse 172

रराज मध्ये भगवान् सुराणां विवाहनो वारिदवर्णवर्णः / तदा सुमेरोः शिखराधिरूढ- स्त्रिलोकदृष्टिर्भगवानिवार्कः

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਰੁੜਵਾਹਨ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਚਮਕੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਉਠੇ।

Verse 173

जगत्यनादिर्भगवानमेयो हरः सहस्त्राकृतिराविरासीत् / त्रिशूलपाणिर्गगने सुघोषः पपात देवोपरि पुष्पवृष्टिः

ਤਦ ਜਗਤ ਦੇ ਅਨਾਦਿ, ਅਪਾਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀ ਕਰਦੇ ਦਿਸੇ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।

Verse 174

समागतं वीक्ष्य गणेशराजं समावृतं देवरिपुर्गणेशैः / युयोध शक्रेण समातृकाभि- र् गणैरशेषैरमपप्रधानैः

ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਗਣੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਗਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 175

विजित्य सर्वानपि बाहुवीर्यात् स संयुगे शंभुमनन्तधाम / समाययौ यत्र स कालरुद्रो विमानमारुह्य विहीनसत्त्वः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਧਾਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰਿਆ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 176

दृष्ट्वान्धकं समयान्तं भगवान् गरुडध्वजः / व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम्

ਅੰਧਕ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਵੇਖ ਕੇ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਭੈਰਵ, ਭਸਮ-ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ—ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 177

हन्तुमर्हसि दैत्येशमन्धकं लोककण्टकम् / त्वामृते भगवान् शक्तो हन्ता नान्यो ऽस्य विद्यते

ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟਾ ਬਣੇ ਦੈਤ੍ਯੇਸ਼ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਯੋਗ ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 178

त्वं हर्ता सर्वलोकानां कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रर्वेदविद्भिर्विचक्षणैः

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਾਲ-ਆਤਮਾ, ਐਸ਼ਵਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤਨੂ ਹੋ। ਵਿਵੇਕੀ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 179

स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हरः / निरीक्ष्य विष्णुं हनने दैत्यन्द्रस्य मतिं दधौ

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 180

जगाम देवतानीकं गणानां हर्षमुत्तमम् / स्तुवन्ति भैरवं देवमन्तरिक्षचरा जनाः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਮ ਹਰਖ ਛਾ ਗਿਆ। ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਭੈਰਵ ਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 181

जयानन्त महादेव कालमूर्ते सनातन / त्वमग्निः सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यशः

ਜੈ ਹੋ ਅਨੰਤ ਮਹਾਦੇਵ, ਕਾਲ-ਮੂਰਤਿ ਸਨਾਤਨ! ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਹੈਂ; ਨਿੱਤ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 182

त्वं यत्रज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं धाता हरिरव्ययः / त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्

ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਧਾਤਾ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰਿ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਪਰਮ ਪਦ ਹੈਂ।

Verse 183

ओङ्कारमूर्तिर्योगात्मा त्रयीनेत्रस्त्रिलोचनः / महाविभूतिर्देवेशो जयाशेषजगत्पते

ਓੰਕਾਰ-ਮੂਰਤਿ, ਯੋਗ-ਆਤਮਾ, ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯ ਨੂੰ ਨੇਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ! ਮਹਾਵਿਭੂਤੀਧਾਰੀ ਦੇਵੇਸ਼, ਅਸ਼ੇਸ਼ ਜਗਤਪਤੇ—ਤੈਨੂੰ ਜੈ।

Verse 184

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ गृहीत्वान्धकमीश्वरः / त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्य प्रननर्त सतां गतिः

ਤਦੋਂ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ—ਸਵੈੰ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ—ਨੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਅਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਾਚ ਕੀਤਾ; ਉਹੀ ਸਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 185

दृष्ट्वान्धकं देवगणाः शूलप्रोतं पितामहः / प्रणेमुरीश्वरं देवं भैरवं भवमोचकम्

ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵਿੱਚ ਵਿੱਧਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭੈਰਵ-ਸਰੂਪ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 186

अस्तुवन् मुनयः सिद्धा जगुर्गन्धर्विकिंनराः / अन्तरिक्षे ऽप्सरः सङ्घा नृत्यन्तिस्म मनोरमाः

ਸਿੱਧ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਨਾਚ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 187

संस्थापितो ऽथशूलाग्रे सो ऽन्धको दग्धकिल्बिषः / उत्पन्नाखिलविज्ञानस्तुष्टाव परमेश्वरम्

ਫਿਰ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਜਾਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 188

अन्धक उवाच नमामि मूर्ध्ना भगवन्तमेकं समाहिता यं विदुरीशतत्त्वम् / पुरातनं पुण्यमनन्तरूपं कालं कविं योगवियोगहेतुम्

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਇਕ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧਿਸਥ ਜਨ ਈਸ਼ਵਰ-ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ; ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 189

दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमानं हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम् / सहस्त्रपादाक्षिशिरोभियुक्तं भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम्

ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ-ਮੁਖ, ਜਲਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੂਪ; ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਉਸ ਇਕ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 190

जयादिदेवामरपूजिताङ्घ्रे विभागहीनामलतत्त्वरूप / त्वमग्निरेको बहुधाभिपूज्यसे वाय्वादिभेदैरखिलात्मरूप

ਜੈ ਹੋ, ਆਦਿ ਦੇਵ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਮਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ! ਤੁਸੀਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਤੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਕੋ ਅੱਗ ਹੋ, ਪਰ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰਵਾਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।

Verse 191

त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराणम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् / त्वं पश्यसीदं परिपास्यजस्त्रं त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः

ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਜ-ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਤੂੰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਅੰਤਕ ਹੈਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਤੇ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ।

Verse 192

एको ऽन्तरात्मा बहुधा निविष्टो देहेषु देहादिविशेषहीनः / त्वमात्मशब्दं परमात्मतत्त्वं भवन्तमाहुः शिवमेव केचित्

ਇੱਕੋ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਹ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ‘ਆਤਮਾ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਤੱਤ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 193

त्वमक्षरं ब्रह्म परं पवित्र- मानन्दरूपं प्रणवाभिधानम् / त्वमीश्वरो वेदपदेषु सिद्धः स्वयं प्रभो ऽशेषविशेषहीनः

ਤੂੰ ਅਕਸ਼ਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ—ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਅਭਿਹਿਤ। ਤੂੰ ਹੀ ਵੇਦ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ; ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਉਪਾਧੀ-ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 194

त्वमिन्द्ररूपो वरुणाग्निरूपो हंसः प्राणो मृत्युरन्तासि यज्ञः / प्रजापतिर्भगवानेकरुद्रो नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविद्भिः

ਤੂੰ ਇੰਦਰ-ਰੂਪ ਹੈਂ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ ਵੀ। ਤੂੰ ਹੰਸ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੈਂ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ; ਤੂੰ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਭਗਵਾਨ ਏਕਰੁਦ੍ਰ—ਨੀਲਗ੍ਰੀਵ—ਹੈਂ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੈਂ।

Verse 195

नारायणस्त्वं जगतामथादिः पितामहस्त्वं प्रपितामहश्च / वेदान्तगुह्योपनिषत्सु गीतः सदाशिवस्त्वं परमेश्वरो ऽसि

ਤੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈਂ, ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ। ਤੂੰ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਵੀ ਹੈਂ। ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਗੁਪਤ ਹਿਰਦੇ—ਰਹੱਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ—ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਗਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ।

Verse 196

नमः परस्तात् तमसः परस्मै परात्मने पञ्चपदान्तराय / त्रिशक्त्यतीताय निरञ्जनाय सहस्त्रशक्त्यासनसंस्थिताय

ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ—ਜੋ ਪੰਜ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਕਤੀ (ਗੁਣ) ਤੋਂ ਅਤੀਤ, ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੈ।

Verse 197

त्रिमूर्तये ऽनन्दपदात्ममूर्ते जगन्निवासाय जगन्मयाय / नमो ललाटार्पितलोचनाय नमो जनानां हृदि संस्थिताय

ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ, ਆਨੰਦ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ, ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਮਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦਾ ਨੇਤਰ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 198

फणीन्द्रहाराय नमो ऽस्तु तुभ्यं मुनीन्द्रसिद्धार्चितपादयुग्म / ऐश्वर्यधर्मासनसंस्थिताय नमः परान्ताय भवोद्भवाय

ਫਣੀੰਦਰ ਨੂੰ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਜਨ ਅਰਚਦੇ ਹਨ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਰਾਤਪਰ, ਹੇ ਭਵੋਦਭਵ—ਤੈਨੂੰ ਨਮः।

Verse 199

सहस्त्रचन्द्रार्कविलोचनाय नमो ऽस्तु ते सोम सुमध्यमाय / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यबाहो नमो ऽम्बिकायाः पतये मृडाय

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਸੁਮਧ੍ਯਮ ਹੇ ਸੋਮ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵ, ਹਿਰਣ੍ਯਬਾਹੋ (ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ)—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਮ੍ਰਿਡ (ਮੰਗਲਮਯ ਰੁਦ੍ਰ)—ਤੈਨੂੰ ਨਮः।

Verse 200

नमो ऽतिगुह्याय गुहान्तराय वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताय / त्रिकालहीनामलधामधाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय

ਅਤਿਗੁਹ੍ਯ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਵੇਦਾਂਤ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਜੋਤ ਦੇ ਧਾਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮः, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮः।