Adhyaya 21

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु / प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਅਧੋਲੋਕ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਜਿੰਨਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਡਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਉੱਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 2

सप्तानां तु समुद्राणां द्वीपानां सतु विस्तरः / विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः

ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਬਾਹਰਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

पर्यासपरिमाणं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः / पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्

ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਿੰਨੀ ਪਰਿਧੀ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 4

अवति त्रीनिमांल्लोकान् यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् / अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः

ਸੂਰਜ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਧਾਤਾ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਅਵਨ’ (ਰੱਖਿਆ) ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰਵੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः / महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते

ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ‘ਮਹੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 6

अस्य भारतवर्षस्य विष्कंभात्तुल्यविस्तृतम् / मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत

ਇਸ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਮੰਡਲ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਯojan ਮਾਪ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।

Verse 7

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु / विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले

ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ।

Verse 8

विष्कंभमण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी / अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह

ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਭਾਸਕਰ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਯੋਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 9

सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् / इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः

ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

तद्वक्ष्यामि समाख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः / अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह

ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਰਤਮਾਨ ਅਭਿਮਾਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜੋ ਅਭਿਮਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

देवा ये वै व्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च / तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्

ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਸੁਧਾ-ਤਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 12

दिवास्तु सन्निवेशं वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः / शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता

ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਵਰਤਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵਿਸਤਾਰ ‘ਸ਼ਤਾਰਧਕੋਟੀ’ (ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

तस्या ऊर्द्ध्वप्रमाणेन मेरोर्यावत्तु संस्थितिः / पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः

ਉਸ (ਧਰਤੀ) ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੂ ਜਿੰਨੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵਿਸਤਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 14

मेरोर्मध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता / तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः

ਮੇਰੂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੋਟਿ (ਪਰਿਮਾਣ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੌ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਬੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੱਟ (ਅਰਥਾਤ 89) ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 15

पञ्चाशत्तु सहस्राणि पृथिव्यर्द्धस्य मण्डलम् / गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੱਧ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਯੋਜਨ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 16

तथा शतसहस्राणि सप्तत्रिंशाधिकानि तु / इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਂਤੀ ਵੱਧ ਇਕ ਲੱਖ (ਯੋਜਨ); ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

तारकासंनिवेशास्य दिवि याव च्च मण्डलम् / पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਮੰਡਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਧੀ-ਵਿਨਿਆਸ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਮੰਡਲ ਹੈ।

Verse 18

पर्यासपरिमाणेन भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् / सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्

ਪਰਿਧੀ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਤਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

पर्यायपरिमाणेन मण्डलानुगतेन च / उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्

ਪਰਿਆਯ-ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਛਤਰ ਵਾਂਗ ਪਰਿਮੰਡਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 20

संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः / एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਡ-ਕਪਾਲ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਆਵਰਨ) ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 21

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी / भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः

ਇਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਭੂਰਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੀਜਾ ਸਵਰਲੋਕ ਹੈ।

Verse 22

महर्ल्लोको जनश्चैव तपः सत्यं च सप्तमम् / एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः

ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ—ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਛਤਰੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਂਗ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 23

स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् / दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः

ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਖਮ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਆਵਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 24

पूर्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परात् / अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः

ਪਰਸਪਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਅੰਡ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਨ ਸਮੁੰਦਰ (ਘਨੋਦਧਿ) ਵੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 25

पृथिव्या मण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते / घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा

ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮੰਡਲ ਘਣੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਘਣਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਹੇ ਨਾਥ, ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਘਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

बाह्यतो घनतेजस्च तिर्य्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम् / संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्

ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਘਣਾ ਤੇਜ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਡਲ ਤਿਰਛੇ ਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਨਿਯਤ ਘਣੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 27

घनवातं तथाकाशमाकाशं च महात्मना / भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः

ਘਣਾ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਆਕਾਸ਼ ਵੀ—ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਭੂਤਾਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਵੀ ਮਹੱਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।

Verse 28

वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्य यात्मना / पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्

ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਅਨੰਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਅਵਿਆਯ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਂ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 29

ज्योतिर्गुणप्रचारस्य प्रमाणपरिसिद्धये / मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि

ਜ੍ਯੋਤੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ—ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ (ਇਹ ਸਥਿਤ ਹੈ)।

Verse 30

वस्वौकसारा माहेन्द्री पुरी हेमपरिष्कृता / दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

ਵਸ੍ਵੌਕਸਾਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਮਾਹੇਂਦਰੀ ਪੁਰੀ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਪੁਨਰਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਮਾਨਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 31

वैवस्वतो निव सति यमः संयमने पुरे / प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਯਮ ਸੰਯਮਨ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੁਨਰਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਮਾਨਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 32

सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः / वरुणो यादसां नाथस्सुखाख्ये वसते पुरे

ਧੀਮਾਨ ਵਰੁਣ ਦੀ ਰਮਣੀਕ ਪੁਰੀ ‘ਸੁਖਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਜਲਚਰਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਵਰੁਣ ਉਸੇ ‘ਸੁਖਾ’ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ।

Verse 33

दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि / तुल्या महेन्द्रपुर्य्यास्तु सोमस्यापि विभावरी

ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮਾਨਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਮਹੇਂਦਰਪੁਰੀ ਵਰਗੀ ਸੋਮ ਦੀ ‘ਵਿਭਾਵਰੀ’ ਪੁਰੀ ਹੈ।

Verse 34

मानसोत्तरवृष्टे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् / स्थिता धर्मव्यवस्थार्थ लोकमंरक्षणाय च

ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।

Verse 35

लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने / काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत

ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਦੱਖਣਾਯਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣੋ।

Verse 36

दक्षिणो ऽपक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਪਕ੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਸੂਰਜ ਛੱਡੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਸਰਕਦਾ ਹੈ; ਜੋਤਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः / वैवस्वते संयमते उदयस्तत्र दृश्यते

ਜਦੋਂ ਭਾਸਕਰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸੰਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਉਦਯ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 38

सुखायामर्द्धरात्रं स्याद्विभायामस्तमेति च / वैवस्वते संयमने मध्यगः स्याद्रविर्यदा / सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते

ਸੁਖਾ ਵਿੱਚ ਤਦ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਭਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸੰਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖਾ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 39

विभाया मर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्यामस्तमेति च / यदा दक्षिणपुर्वेषामपराह्णो विधीयते

ਵਿਭਾ ਵਿੱਚ ਤਦ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਹੇਂਦੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 40

दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वह्णः परिकी र्त्तितः / तेषामपररात्रश्च ये जना उत्तराः परे

ਦੱਖਣ–ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਮਾਂ ‘ਪੂਰਵਾਹਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ‘ਅਪਰਰਾਤ੍ਰੀ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

देशा उत्तरपूर्वा ये पूवरात्रस्तु तान्प्रति / एवमेवोत्तरेष्वर् के भुवनेषु विराजते

ਉੱਤਰ–ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਮਾਂ ‘ਪੂਰਵਰਾਤ੍ਰੀ’ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਵਿਹਾਜਦਾ ਹੈ।

Verse 42

सुखायासथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा / विभायां सोमपुर्यां वा उत्तिष्ठति विभावसुः

ਜਦੋਂ ਵਾਰੁਣੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖਾਯਾਸ ਅਤੇ ਆਰਯਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮੱਧਾਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਵਿਭਾ ਜਾਂ ਸੋਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਸੂਰਜ) ਉਗਦਾ ਹੈ।

Verse 43

रात्र्यर्द्ध चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च / सोमपुर्या विभायां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः

ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੋਮਪੁਰੀ ਅਤੇ ਵਿਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦਿਵਾਕਰ ਦਾ ਮੱਧਾਹਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

महेद्रस्यामरावत्यां सूर्य उत्तिष्ठते तदा / अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च

ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਤਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਯਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਵਾਰੁਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

स शीघ्रमेव पर्येति भास्करो ऽलातच त्रवत् / भ्रमन्वै भ्रममार्णानि ऋक्षाणि चरते रविः

ਭਾਸਕਰ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਰਵੀ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁਮਾਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणां तेन सर्पति / उदयास्तमने चासावृत्ति ष्ठति पुनः पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਦਯ ਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

पूवाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः / तपत्यर्कश्च मध्याह्ने तैरेव च स्वरश्मिभिः

ਪੂਰਵਾਹਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਦੋ ਦੇਵਾਲਯ (ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਾਹਨ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਰਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ।

Verse 48

उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन्रविः / अतः परं ह्रसंतीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति

ਉਦਯ ਹੋ ਕੇ ਵਧਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵੀ ਮੱਧਾਹਨ ਤੱਕ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਟਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 49

उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ / यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः

ਉਦਯ ਅਤੇ ਅਸਤ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ (ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ) ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੀ ਤਪਦਾ ਹੈ।

Verse 50

यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः समृतः / प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते

ਜਿੱਥੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਉਦਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਅਸਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

सर्वेषामुत्तरे मेरुलोङ्कालोकश्च दक्षिणे / विदूरभावादर्कस्य भूमिलेखावृतस्य च

ਸਭ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੇਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੋਙਕਾਲੋਕ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੂਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਆਵਰਨ ਕਾਰਨ (ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 52

लीयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते / ग्रहनक्षत्रसोमानां दर्शनं भास्करस्य च

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ (ਸੂਰਜ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਤਦ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

उच्ध्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमथोदयम् / शुक्लच्छायो ऽग्निरा पश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी

ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਅਸਤ ਅਤੇ ਉਦਯ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਜਲ ਸ਼ੁਕਲ-ਛਾਇਆ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਛਾਇਆ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 54

विदूरभावादर्कस्य ह्युद्यते ऽपि विरशिमता / रक्तभावो विरश्मत्वाद्रक्तत्वाच्जाप्यनुष्णता

ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੂਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਦਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਮੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਕਰਕੇ ਤਾਪ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 55

लेखायामास्थितः सूर्यो यत्र यत्र च दृश्यते / ऊर्द्ध्व शातसहस्र तु योजनानां स दृश्यते

ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੂਰਜ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 56

प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं गच्छति भास्करे / अग्निमाविशते राद्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते

ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸੌਰ ਪ੍ਰਭਾ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਨਾਲ ਅਸਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

Verse 57

उदिते हि पुनः सूर्ये ह्यौष्ण्यमाग्नेयमाविशेत् / संयुक्तो वह्निना सूर्यस्तपते तु ततो दिवा

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਅਗਨੀਜ ਉਸ਼ਣਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਵਹਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੂਰਜ ਤਦ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੈ।

Verse 58

प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये च तेजसी / परस्परानुप्रवेशाद्दीप्येते तु दिवानिशम्

ਸੌਰ ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣਤਾ ਹੈ; ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे / उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशतत्वपः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਤ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 60

तस्माच्छीता भक्त्यांपो दिवारात्रिप्रवेशनात् / अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनमाविशते त्वषः

ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਜਲ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् / एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे

ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਲ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 62

उदयास्तमनेर्ऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः / देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते

ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਦਯ ਅਤੇ ਅਸਤ ਨਾਲ ਜਲ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ‘ਦਿਨ’ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ ਭਾਗ ‘ਰਾਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् / एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः

ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਪੇਖਾ ਨਾਲ ‘ਅਹಃ’ ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਭਾਸਕਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੱਧੋਂ ਸਰਕਦਾ ਹੈ।

Verse 64

अंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्त्तेनैव गच्छति / योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इह संख्यां निबोधत

ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਸ਼-ਅੰਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।

Verse 65

पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिंशाधिकं स्मृतम् / पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च

ਪੂਰੇ ਸ਼ਤ-ਸਹਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤੀ ਵੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵੀ ਵਾਧੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 66

मौहूर्त्ति की गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते / एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्

ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ‘ਮੌਹੂਰਤਿਕ’ ਗਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਗਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੱਖਣ ਕਾਸ਼ਠਾ ਵੱਲ (ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 67

पर्यागच्छेत्पतङ्गो ऽसौ मध्ये काष्ठान्तमेव हि / मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने

ਉਹ ਪਤੰਗ (ਸੂਰਜ) ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕਾਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੱਖਣਾਯਨ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੱਧ ਰਾਹੀਂ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

मानसोत्तरशैले तु अन्तरे विषुवं च तत् / सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां वै निबोधत

ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ੁਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਕਾਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਸਰਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੋ।

Verse 69

नवकोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् / तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च

ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਮੰਡਲ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌ ਕਰੋੜ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕ ਲੱਖ ਚਾਲੀ ਤੇ ਪੰਜ ਵੀ (ਵਾਧੂ) ਹਨ।

Verse 70

अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते / दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः

ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇਹ ਗਤੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਵੀ ਦੱਖਣਾਯਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 71

क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतश्चाद्रितश्चरन् / मण्डलं विषुवत्तस्य योजनैस्तन्निबोधत

ਖੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਲਦਿਆਂ—ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੁਵ-ਮੰਡਲ ਕਿੰਨੇ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 72

तिस्रः कोट्यस्तु संख्याता विषुवस्यापि मण्डलम् / तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः

ਵਿਸ਼ੁਵ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਧ।

Verse 73

श्रवणे चोत्तरषाढे चित्रभानुर्यदा भवेत् / शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरातो दिशश्चरन्

ਜਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 74

उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च / योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः

ਉੱਤਰਾਯਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠਾ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਵੀ—ਯੋਜਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਹੈ।

Verse 75

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च / अष्टपञ्चाशतं चव योजनान्यधिकानि तु

ਇੱਥੇ ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਸੀ ਨਿਯੁਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਅਠਾਵਨ ਯੋਜਨ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹਨ।

Verse 76

नागवीथ्युत्तरावीथी ह्यज वीथी च दक्षिणा / मूलं चैव तथाषाढे त्वजवीथ्युदयास्त्रयः

ਨਾਗਵੀਥੀ ਉੱਤਰ ਦੀ ਵੀਥੀ ਹੈ, ਅਜਵੀਥੀ ਦੱਖਣ ਦੀ; ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੇ ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਅਜਵੀਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉਦਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 77

अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथ्युदयास्त्रयः / काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्येयजनैः पुनः

ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯ—ਇਹ ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉਦਯ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਯਜਨ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 78

एतच्छतसहस्राणामष्टाभिश्चोत्तरं शतम् / त्रयः शताधिकाश्चन्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ-ਸਹਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਤੀਹ ਯੋਜਨ ਵੀ ਹਨ।

Verse 79

काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रकीर्तितम् / काष्ठयोर्लेखयोश्चैव ह्यन्तरं दक्षिणोत्तरे

ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਅੰਤਰ ਯੋਜਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਵੀ ਦੱਖਣ-ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 80

तेन्ववक्ष्ये प्रसंख्याय चोजनैस्तन्निबोधत / एकैकमन्तरं तस्य वियुतान्येकसप्ततिः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਜਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਉਸ ਦਾ ਹਰ-ਹਰ ਅੰਤਰ ਇਕਹੱਤਰ ਵਿਯੁਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 81

सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततो ऽन्या पञ्चसप्ततिः / लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्

ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਪਚੱਤਰ ਵੀ ਹਨ—ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਠਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭੇਦ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 82

अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे / बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम्

ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 83

मण्डलानां शतं पूर्मं त्र्यशीत्यधिकमुत्तरम् / चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः

ਵਿਭਾਵਸੁ (ਸੂਰਜ) ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿਰਾਸੀ ਹੋਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਮੰਡਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 84

प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रं निबोधत / योजनानां सहस्राणि सप्तादश समासतः

ਹੁਣ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ-ਮਾਪ ਸੁਣੋ: ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹਨ।

Verse 85

शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनामां प्रकीर्त्तिते / एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते

ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਇਕੀ ਯੋਜਨ ਵਾਧੂ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 86

एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलस्य च / विष्कंभो मण्डलस्याथ तिर्यक् स तु विधीयते

ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪਰਮਾਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਕੰਭ (ਵਿਆਸ) ਵੀ ਤਿਰਛੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

प्रत्यहं चरते तानि सूर्या वै मण्डलक्रमात् / कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते

ਸੂਰਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੰਡਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ‘ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते / तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति

ਦੱਖਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਤਮ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

सूर्यो द्वादशभिः शैर्घ्यान्मुहूर्तैर्दक्षिणायने / त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः

ਦੱਖਣਾਯਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਾਰਾਂ ਲੰਮੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਤੱਕ ਸੰਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

मुहूर्तै स्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् / कुलालचक्रमध्ये तु यथा मन्दं प्रसर्पति

ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ, ਉਹ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਰਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰਕਦਾ ਹੈ।

Verse 91

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः / तस्मा द्दीर्घेन कालेन भूमिं स्वल्पानि गच्छति

ਉਦਗਯਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮੰਦ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਸਰਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 92

अष्टादश मुहूर्त तु उत्तरायणपश्चिमम् / अहो भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः

ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਮੰਦ ਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 93

त्रयोदशार्द्धं माद्येन त्वृक्षाणां चरते रविः / मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तं द्वादशभिश्चरन्

ਰਵੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ (ਮੁਹੂਰਤ) ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा / मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

ਫਿਰ ਨਾਭੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੱਕ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਧ੍ਰੁਵ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 95

त्रिंशन्मुहूर्तानेवाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् / उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु

ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਧ੍ਰੁਵ ਦੋਹਾਂ ਕਾਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੰਡਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 96

कुलालचक्रनाभिश्च यथा तत्रैव वर्त्तते / ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परीवर्त्तते

ਜਿਵੇਂ ਕੁਮ੍ਹਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਜਾਣੋ—ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः / दिवानक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गातिः

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਕਾਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਕਦੇ ਮੰਦ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 98

उत्तरप्रक्रमे चापि दिवा मन्दा गतिस्तथा / तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गातिः

ਉੱਤਰਾਇਣ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਨੂੰ ਗਤੀ ਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 99

दक्षिणप्रक्रमेणैव दिवा शीघ्रं विधीयते / गतिः सूर्यस्य नक्तं च मन्दा चैव गतिस्तथा

ਦੱਖਣਾਇਣ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਮੰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 100

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु / तजापि संचरन्मार्गं समेन विषमेण च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਹ ਸਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

लोकालोकस्थिता ह्येते लोकपालाश्चतुर्दिशम् / अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु

ਇਹ ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਪਾਲ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 102

भुञ्जन्नसापहोरा त्रमेवं गतिविशेषणम् / दक्षिणे नागवीथ्यास्तु लोकालोकस्य चोत्तरे

ਅਸਾਪਹੋਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਗਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ—ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ।

Verse 103

लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः / पृष्टे यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते

ਇਹ ਲੋਕ-ਸੰਤਾਨਕ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਪਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ; ਪਿੱਛੇ ਜਿੰਨੀ ਸੌਰ ਪ੍ਰਭਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 104

पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव लोकालोकस्य वर्त्तते / योजनानां सहस्राणि दशकं तुच्छ्रितो गिरिः

ਇਹ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਹਾੜ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।

Verse 105

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः / नक्षत्रचन्द्रसूर्यश्च ग्रहैस्तारागणैः सह

ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮੰਡਲ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਾਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨ।

Verse 106

अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः / एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्

ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ; ਇਤਨਾ ਹੀ ਲੋਕ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਾਲੋਕ ਖੇਤਰ ਹੈ।

Verse 107

लोकेनालोकवानेष निरालोकस्त्वलोकतः / लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सुर्यपरिग्रहम्

ਲੋਕ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਲੋਕਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੋਕ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਿਰਾਲੋਕ ਵੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 108

तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् / उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम्

ਇਸ ਲਈ ਉਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵ੍ਯੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਾਤ ਅਤੇ ਵ੍ਯੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

Verse 109

सूर्याग्निग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् / प्रजापतिनियोगेन शापस्त्वेषां दुरात्मनाम्

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਾਤਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਹੈ।

Verse 110

अक्षयत्वं तु देहस्य प्रापिताम्रणं तथा / तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ‘ਮੰਦੇਹ’ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

Verse 111

प्रार्थयन्ति सहस्रांशुभुदयन्तं दिनेदिने / तापयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम्

ਉਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਗਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 112

अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् / ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्ममाश्चैव सत्तमाः

ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ (ਉਥੇ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 113

संध्यां तु समुपासीनाः प्रक्षिपन्ति जलं सदा / ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्

ਉਹ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਦਾ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਓੰਕਾਰ-ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

स्फूर्जज्ज्योतिश्च चण्डांशुस्तथा दीप्यति भास्करः / ततः पुनर्महातेजा महाबलपराक्रमः

ਤਦ ਚੰਡ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸਫੁਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ (ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਇਆ)।

Verse 115

योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् / प्रयाति भगवानाशु ब्राह्मणैरभिरक्षितः / वालखिल्यैश्च मुनिभिर्धृतार्चिः समरीचिभिः

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਤੇ ਸਮਰੀਚਿ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਧ੍ਰਿਤਾਰਚਿ ਤੇਜਸਵੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਤੁਰੰਤ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਸੌ ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 116

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते

ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਇੱਕ ਕਲਾ; ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 117

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमात्

ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅਹਰ-ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਟਾਅ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 118

संध्या मुहूर्त्तमात्रा तु ह्रासवृद्धिस्तु सा स्मृता / लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते तु वै

ਸੰਧਿਆ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਘਟਾਅ-ਵਾਧਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਲੇਖਾ’ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਦੋਂ ਧਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ।

Verse 119

प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः / तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्र्रिमुहूर्त्तस्तु संगवः

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦਿਨ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ‘ਸੰਗਵ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालश्च संगवात् / तस्मान्मध्यन्दिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः

ਮੱਧਿਆਹਨ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਗਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੱਧਯੰਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੱਧਯੰਦਿਨ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਹਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 121

त्रय एव मुहूर्त्तास्तु कालागः स्मृतो बुधैः / अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते

ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਕਾਲਾਗ’ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਅਪਰਾਹਨ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸਾਯਾਹਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 122

दशपञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्त्तास्त्रय एव च / दशपञ्चमुहूर्त्त वै ह्यहर्वैषुवतं स्मृतम्

ਦਿਨ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ (ਰਾਤ ਦੇ) ਵੀ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪਹਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਹੀ ‘ਵਿਸ਼ੁਵਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 123

वर्द्धन्ते च ह्रसंते च ह्ययने दक्षिणोत्तरे / अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिश्च ग्रसते त्वहः

ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਅਯਨ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਘਟਦੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦੀ ਹੈ।

Verse 124

शरद्वसंतयोर्मध्यं विषुवत्परिभाव्यते / अहोरात्रे कलाश्चैव समं सोमः समश्नुते

ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਵਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ‘ਵਿਸ਼ੁਵਤ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਵੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 125

तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्यभिधीयते / द्वौच पक्षौभवेन्मासो द्वौमासावर्कजावृतुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੱਖ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਸ ਮਿਲ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧੀ ਰਿਤੂ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 126

ऋतुत्रितयमयने द्वे हि वर्षं तु सौरकम् / निमेषा विद्युतश्चैव काष्टास्ता दश पञ्च च

ਤਿੰਨ ਰਿਤੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਅਯਨ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਸੌਰ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨਿਮੇਸ਼, ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠ—ਇਹ ਵੀ ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।

Verse 127

कलास्तास्त्रिशतः काष्ठा मात्रा शीतिद्वयात्मिका / सप्तैका द्व्यधिका त्रिशन्मात्रा षटत्रिंशदुत्तरा

ਕਲਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਾਈਂ-ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤ, ਇੱਕ, ਦੋ ਵੱਧ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮਾਤਰਾਂ—ਛੱਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।

Verse 128

द्विषाष्टिना त्रयोविंशन्मात्रायाश्च कला भवेत् / चत्वारि शत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतः

ਤੇਈ ਮਾਤਰਾਂ ਤੋਂ (ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ) ਬਾਸਠ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ-ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 129

सप्ततिश्चैव तत्रापि नवतिं विद्धि निश्चये / चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युते द्वे च संयुते

ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤਰ ਹੈ—ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਨੱਬੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 130

वरांशो ह्येष विज्ञेयो नाडिका चात्र कारणम् / संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः

ਇਹ ‘ਵਰਾਂਸ਼’ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾਡਿਕਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸੰਵਤਸਰ ਆਦਿ ਪੰਜ, ਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਪਿਤ ਹਨ।

Verse 131

निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

ਸਾਰੇ ਕਾਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪ ‘ਯੁਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਵਤਸਰ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ।

Verse 132

इडावत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमोवत्सरस्तेषां कालस्तु युगसंहितः

ਤੀਜਾ ਇਡਾਵਤਸਰ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਅਨੁਵਤਸਰ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਕਾਲ ‘ਯੁਗ’ ਵਜੋਂ ਸੰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 133

त्रिंशच्छतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगे / शतान्यष्टादश त्रिंशदुदयाद्भास्करस्य च

ਰਵੀ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੀਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਉਦਯ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਸੌ ਤੀਹ ਉਦਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 134

ऋतवस्त्रिंशतः सौरादयनानि दशैव तु / पञ्च च त्रिशतं चापि षष्टिवर्षं च भास्करम्

ਸੌਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਿਤੂ ਤੀਹ ਅਤੇ ਅਯਨ ਦਸ ਹੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜ ਅਤੇ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ (ਚੱਕਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 135

त्रिशदेव त्वहोरात्रास्तैस्तु मासस्तु भास्करः / एकषष्टि त्वहोरात्रमृतुरेको विभाव्यते

ਤੀਹ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕਸਠ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਿਤੂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 136

अह्नां तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत् / मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयमयनस्य ह

ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤ੍ਰਿਅਧਿਕ ਅੱਸੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਅਯਨ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣੋ।

Verse 137

सौरं सौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा / मानान्येतानि चत्वारि यैःपुराणे हि निश्चयः

ਸੌਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਨਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਵਨ—ਇਹ ਚਾਰ ਮਾਨ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 138

यः श्वेतस्योत्तरश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्व्वतः / त्रीणितस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम्

ਸ਼ਵੇਤ ਪਰਬਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਜੋ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼-ਤਲ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 139

तैश्चापि शृङ्गैस्सनगः शृङ्गवा निति कथ्यते / एकश्च मार्गविष्कंभविस्तारश्चास्य कीर्तितः

ਉਹਨਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਪਰਬਤ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਵਿਸ਼ਕੰਭ-ਵਿਸਤਾਰ ਇਕੋ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 140

तस्य वै पूर्वतः शृङ्गं मध्यमं तद्धिरण्मयम् / दक्षिणं राजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम्

ਉਸ ਪਹਾੜ ਦਾ ਪੂਰਬਲਾ ਚੋਟਾ, ਵਿਚਲਾ ਚੋਟਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੱਖਣਲਾ ਚੋਟਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ, ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦਾ ਹੈ।

Verse 141

सर्वरत्नमयं चैव शृङ्गमुत्तरमुत्तमम् / एवं कूटैस्त्रिभिः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः

ਉੱਤਰੀ ਚੋਟਾ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕੂਟਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਹਾੜ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 142

यत्तद्वै पूर्वतः शृङ्गं तदर्कः प्रतिपद्यते / शरद्वसंतयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः

ਜੋ ਪੂਰਬਲਾ ਚੋਟਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਮੱਧਮ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 143

अतस्तुल्यमहोरात्रं करोति तिमिरा पहः / हरिताश्च हया दिव्यास्तस्य युक्ता महारथे / अनुलिप्ता इवाभान्ति पद्मरक्तैर्गभस्तिभिः

ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੰਧਕਾਰ-ਨਾਸਕ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਰਥ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹਰੇ ਘੋੜੇ ਕਮਲ-ਲਾਲ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

Verse 144

मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः / मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती

ਮੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤੁਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸੂਰਜੋਦਯ ਤੋਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 145

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमां शगतो भवेत् / विशाखानां तदा ज्ञेयश्चतुर्थांश निशाकरः

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਜਾਣੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 146

विशाखानां यदा सूर्यश्चरतेंशं तृतीयकम् / तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम्

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਜਾਣੋ।

Verse 147

विषुवं तं विजानीयादेवमाहुर्महर्षयः

ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁਵ ਜਾਣੋ—ਇਉਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।

Verse 148

सूर्येण विषुवं विद्या त्कालं सोमेन लक्षयेत् / समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवं भवेत्

ਵਿਸ਼ੁਵ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ, ਤਦ ਵਿਸ਼ੁਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 149

तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवेषु च / ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮੁਖ ਹੈ।

Verse 150

ऊनमासाधिमासौ च कला काष्ठा मुहूर्त्तकाः / पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च / सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा

ਊਨਮਾਸ ਤੇ ਅਧਿਮਾਸ, ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ—ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ; ਅਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਕੁਹੂ, ਰਾਕਾ, ਅਨੁਮਤੀ ਵੀ।

Verse 151

तपस्तपस्यौ मदुमाधवौ च शुक्रःशुचिश्चायनमुत्तरं स्यात् / नभोनभस्याविषऊर्जसंज्ञौ सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात्

ਤਪਸ-ਤਪਸਿਆ, ਮਧੁ-ਮਾਧਵ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਸ਼ੁਚਿ—ਇਹ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਭ-ਨਭਸਿਆ, ਇਸ਼-ਊਰਜ, ਸਹ-ਸਹਸਿਆ—ਇਹ ਦੱਖਣਾਯਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 152

आर्तवाश्च ततो ज्ञेया पञ्चाब्दा ब्रह्मणाः सुताः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਆਰਤਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।

Verse 153

तस्माच्च ऋतवो ज्ञेया ऋतुभ्यो ह्यार्त्तवाः स्मृताः / तस्मादृतुमुखी ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः

ਇਸ ਲਈ ਰਿਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਆਰਤਵ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਪਰਬ ਵਿੱਚ ‘ਰਿਤੁਮੁਖੀ’ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 154

तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदेवहितं सदा / पर्व ज्ञात्वा न मुह्येत पित्र्ये दैवे च मानवः

ਇਸ ਲਈ ਵਿਸੁਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਜਾਣੋ। ਪਰਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਯ ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।

Verse 155

तस्मात्स्मृतं प्रचानां वै विषुवत्सर्वगं सदा / आलोकात्तु स्मृतो लोको लोकालोकः स उच्यते

ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸਰਵਗਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੋ ਲੋਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 156

लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः / चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्टन्त्याभूतसंप्लवात्

ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 157

सुधामा चैव वैराजः कर्दमः शङ्खपास्तथा / हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च यः

ਸੁਧਾਮਾ, ਵੈਰਾਜ, ਕਰਦਮ, ਸ਼ੰਖਪ; ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਕੇਤੁਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸ—ਇਹ (ਨਾਂ) ਹਨ।

Verse 158

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निः सीमा निष्परिग्रहाः / लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम्

ਇਹ ਲੋਕਪਾਲ ਦਵੰਦ-ਰਹਿਤ, ਅਭਿਮਾਨ-ਰਹਿਤ, ਸੀਮਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ-ਰਹਿਤ ਹਨ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 159

उत्तरं यदपस्तस्य ह्यजवीथ्याश्च दक्षिणाम् / पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्वहिः

ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜੋ ‘ਅਪਸ’ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਜਵੀਥੀ’ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ—ਉਹੀ ਪਿਤ੍ਰਯਾਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ-ਪਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

Verse 160

तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ये ऽग्निहोत्रिणः / लोकस्य संतानकराः पितृयानपथे स्थिताः

ਉੱਥੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਪਿਤ੍ਰਿਯਾਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 161

भूतारंभकृतं कर्म आशिषो ऋत्विगुद्यताः / प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणाः

ਭੂਤਾਰੰਭ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਰਿਤਵਿਜ਼—ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਖਣ (ਦੱਖਣਾਯਨ) ਹੈ।

Verse 162

चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगेयुगे / संतप्तास्तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च

ਜੋ ਧਰਮ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 163

जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहे ष्विह / पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्वपि

ਇੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ—ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 164

एवमावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् / अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीमाङ्गृहमेधिनाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ-ਘੁੰਮਦੇ ਉਹ ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।

Verse 165

सवितुर्दक्षिणं मार्गश्रिता ह्याचन्द्रतारकम् / क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे

ਸਵਿਤਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ, ਚੰਦ੍ਰ-ਤਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।

Verse 166

लोकसंव्यवहाराश्च भूतारंभकृतेन च / इच्छाद्वेषप्रवृत्त्या च मैथुनोपगमेन वै

ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ, ਭੂਤ-ਆਰੰਭ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ-ਸੰਗਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ (ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 167

तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च / एतैस्तैः कारणैः सिद्धा ये श्मशानानि भेजिरे

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।

Verse 168

प्रचैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे / नागवीथ्युत्तरो यश्च सप्तर्षिगणदक्षिणः

ਉਹ ਪ੍ਰਚੈਸ਼ਿਣ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ; ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਗਣ ਦੇ ਦੱਖਣ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਥਾਂ ਹੈ)।

Verse 169

उत्तरः सवितुः पन्था देवयानश्च स स्मृतः / यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः

ਸਵਿਤਾ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਪੰਥ ‘ਦੇਵਯਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਿੱਧ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ।

Verse 170

संततिं ते जुगुप्संते तस्मान्मृत्युस्तु तैर्जितः / अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्

ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਊਰਧਵਰੇਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ।

Verse 171

उदक्पन्थानमत्यर्थं श्रिता ह्याश्रितसंप्लवात् / ते संप्रयोगाल्लोकस्य मैथुनस्य च वर्जनात्

ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਰ ਮਾਰਗ ਧਾਰਿਆ। ਲੋਕ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ ਦੇ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ (ਇਹ ਹੋਇਆ)।

Verse 172

इच्छाद्वेषनिवृत्त्या च भूतारंभविवर्जनात् / पुनश्चाकामसंयोगाच्छब्दादेर्देषदर् शनात्

ਇੱਛਾ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਰੰਭ (ਨਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ (ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੋਏ)।

Verse 173

इत्येतैः कारणैः सिद्धास्ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे / आभूतसंप्लवस्थानाममृतत्वं विभाव्यते

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 174

त्रैलोक्यस्थिति कालाय पुनर्दाराभिगमिनाम् / ब्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यपापकृतो ऽपरे

ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਜੋ ਮੁੜ ਦਾਰਾਭਿਗਮਨ (ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬ੍ਰੂਣਹਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਰਾਹੀਂ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ) ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 175

आभूतसंप्लवान्ते तु क्षीयं ते ह्यूर्ध्वरेतसः / उर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र स वै स्मृतः

ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ-ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਧ੍ਰੁਵ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 176

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् / यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् / धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः

ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਧ੍ਰੁਵ ਆਦਿ ਲੋਕ-ਸਾਧਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।