Adhyaya 13
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into auditable administration. Chapter 2.13 locates precious metals within the state’s “circulatory system” of value: bullion quality is not artisanal trivia but a fiscal-security matter. By prescribing a controlled workshop (single entry, compartmentalized rooms) and installing a skilled, reputable, and trustworthy goldsmith at a central urban node, Kauṭilya creates an inspection-and-processing chokepoint. He then supplies a taxonomy of gold and silver types (by origin and appearance) and a set of corrective metallurgical procedures (lead-based purification, controlled heating, quenching/soaking) that function as compliance standards. The pragmatic objective is to ensure that state receipts, payments, ornaments, and coinage inputs remain pure and uniform—thereby stabilizing prices, preventing private clipping/adulteration, and protecting the Kośa from hidden debasement. In the Vijigīṣu’s grand strategy, a reliable treasury underwrites forts, army pay, diplomacy, and emergency resilience.
Sutras
Sutra 1
सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानामसम्बन्धावेशनचतुःशालामेकद्वारामक्षशालां कारयेत् ॥ कZ_०२.१३.०१ ॥
ਸੁਵਰਨਾਧ੍ਯਕਸ਼ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਟਕਸਾਲ/ਪਰਖ-ਸ਼ਾਲਾ ਕਾਇਮ ਕਰੇ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਸੰਬੰਧਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਕੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਚਾਰ-ਸ਼ਾਲਾ ਬਣਤਰ, ਅਤੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਲਈ ਇਕੋ ਦਰਵਾਜ਼ਾ।
Sutra 2
विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तमभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१३.०२ ॥
ਕੇਂਦਰੀ ਕੰਮ-ਥਾਂ ‘ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੁਨਿਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ ਜੋ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ/ਉੱਚ ਹੈਸियत ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ (ਜ਼ਮਾਨਤੀ/ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ) ਹੋਵੇ।
Sutra 3
जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धमाकरोद्गतं च सुवर्णम् ॥ कZ_०२.१३.०३ ॥
ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਜਾਂਬੂਨਦ, ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ, ਹਾਟਕ, ਵੈਣਵ, ਸ਼੍ਰਿੰਗ-ਸ਼ੁਕਤਿਜ (ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ/ਸੀਪੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ), ਜਾਤਰੂਪ (ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਣਿਆ), ਰਸਵਿੱਧ (ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ/ਉਪਚਾਰਿਤ), ਅਤੇ ਆਕਰੋਦਗਤ (ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ) ਸੋਨਾ।
Sutra 4
किञ्जल्कवर्णं मृदु स्निग्धमनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम् रक्तपीतकं मध्यमम् रक्तमवरम् ॥ कZ_०२.१३.०४ ॥
ਜੋ ਸੋਨਾ ਪਰਾਗ-ਰੰਗ ਦਾ, ਨਰਮ, ਚਿਕਣਾ/ਤੇਜਸਵੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਲਾਲੀ-ਪੀਲਾ ਮੱਧਮ; ਲਾਲ ਨੀਵਾਂ।
Sutra 5
श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं चाप्राप्तकम् ॥ कZ_०२.१३.०५ ॥
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕਾ (ਪਾਂਡੁ) ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ।
Sutra 6
तद् येनाप्राप्तकं तच्चतुर्गुणेन सीसेन शोधयेत् ॥ कZ_०२.१३.०६ ॥
ਜੋ ਧਾਤ/ਅਯਸਕ ‘ਅਪ੍ਰਾਪਤਕ’ (ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕੇ/ਫਲ ਨਾ ਦੇਵੇ) ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਗੁਣੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੀਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 7
सीसान्वयेन भिद्यमानं शुष्कपटलैर्ध्मापयेत् ॥ कZ_०२.१३.०७ ॥
ਸੀਸੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ/ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਜੋ (ਧਾਤ) ਚਿਰ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪਰਤਾਂ/ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧੌਂਕ ਕੇ (ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ) ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 8
रूक्षत्वाद्भिद्यमानं तैलगोमये निषेचयेत् ॥ कZ_०२.१३.०८ ॥
ਰੁੱਖਾਪਣ/ਭੁਰਭੁਰਾਪਣ ਨਾਲ ਜੋ (ਧਾਤ) ਚਿਰ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾ ਕੇ/ਸਿੰਚ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 9
आकरोद्गतं सीसान्वयेन भिद्यमानं पाकपत्त्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत्कदलीवज्रकन्दकल्के वा निषेचयेत् ॥ कZ_०२.१३.०९ ॥
ਖਾਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅਯਸਕ ਜੇ ਸੀਸੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਚਿਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੰਨਣ ਲਈ ਪਤਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ/ਪਲੇਟਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁੱਟੀਆਂ/ਗਾਂਠਾਂ ਵਾਂਗ ਕੂਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਕਦਲੀ (ਕੇਲਾ) ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਕੰਦ ਦੇ ਕਲਕ (ਲੇਪ/ਪੇਸਟ) ਵਿੱਚ ਬੁਝਾ ਕੇ/ਸਿੰਚ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 10
तुत्थोद्गतं गौडिकं काम्बुकं चाक्रवालिकं च रूप्यम् ॥ कZ_०२.१३.१० ॥
ਰੂਪ੍ਯ (ਚਾਂਦੀ) ਤੁਤ્થ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਗੌਡਿਕ, ਕਾਂਬੁਕ ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਰਵਾਲਿਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 11
श्वेतं स्निग्धं मृदु च श्रेष्ठम् ॥ कZ_०२.१३.११ ॥
ਜੋ ਸਫੈਦ, ਸਨਿਗਧ (ਚਮਕੀਲਾ) ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ (ਨਰਮ/ਨਮਣਯੋਗ) ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Sutra 12
विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम् ॥ कZ_०२.१३.१२ ॥
ਉਲਟੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ (ਜੇ ਇਹ ਗੁਣ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਣ) ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਫੋਲੇ ਪਾ ਕੇ/ਫੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਹੈ।
Sutra 13
तत्सीसचतुर्भागेन शोधयेत् ॥ कZ_०२.१३.१३ ॥
ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀਸਾ ਵਰਤ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ/ਪਰਿਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 14
उद्गतचूलिकमच्छं भ्राजिष्णु दधिवर्णं च शुद्धम् ॥ कZ_०२.१३.१४ ॥
ਸ਼ੁੱਧ (ਚਾਂਦੀ) ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਚੂਲਿਕਾ/ਮਣਕੇ ਵਰਗੀ ਚੋਟੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਫ਼, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਰੰਗ (ਦੁੱਧੀ ਸਫੈਦ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 15
शुद्धस्यैको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः ॥ कZ_०२.१३.१५ ॥
ਸ਼ੁੱਧ (ਧਾਤ) ਲਈ ‘ਹਾਰਿਦ੍ਰ’ ਰੰਗਾਈ ਦਾ ਇੱਕ (ਮਿਆਰੀ) ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਨਾ ਰੰਗ-ਮਾਪਦੰਡ/ਅੰਤਿਮ-ਸੰਵਾਰਕ ਹੈ।
Sutra 16
ततः शुल्बकाकण्युत्तरापसारिता आचतुःसीमान्तादिति षोडश वर्णकाः ॥ कZ_०२.१३.१६ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਦਰਜੇ) ‘ਸ਼ੁਲਬ-ਮਿਆਰ ਤੋਂ ਕਾਕਣੀ-ਮਿਆਰ ਤੱਕ’ ਅਤੇ ‘ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚਾਰ-ਹੱਦ-ਅੰਤ ਤੱਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰਣਕ (ਰੰਗ/ਪਰਖ-ਦਰਜੇ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 17
सुवर्णं पूर्वं निकष्य पश्चाद्वर्णिकां निकषयेत् ॥ कZ_०२.१३.१७ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਕਸੌਟੀ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਘਸੋ; ਫਿਰ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਰੰਗ-ਮਿਆਰ (ਵਰਣਿਕਾ) ਨੂੰ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਘਸੋ।
Sutra 18
समरागलेखमनिम्नोन्नते देशे निकषितम् परिमृदितं परिलीढं नखान्तराद्वा गैरिकेणावचूर्णितमुपधिं विद्यात् ॥ कZ_०२.१३.१८ ॥
ਜੇ ਲਕੀਰ ਇਕਸਾਰ ਰੰਗ ਦੀ ਲੱਗੇ, ਪਰ—ਨਾ ਉਭਰੀ ਨਾ ਧਸੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ‘ਤੇ—ਉਹ ਮਲ੍ਹਮਲ੍ਹੀ/ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਘਸਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਵੇ/ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਤਰ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਨਖ ਦੀ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਰਚ ਕੇ ਕੱਢੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਗੇਰੂ ਵਰਗੀ ਪਾਊਡਰਿੰਗ ਦਿਸੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾਵਟ (ਉਪਧਿ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 19
जातिहिङ्गुलुकेन पुष्पकासीसेन वा गोमूत्रभावितेन दिग्धेनाग्रहस्तेन संस्पृष्टं सुवर्णं श्वेतीभवति ॥ कZ_०२.१३.१९ ॥
ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿੰਗੁਲੁਕ ਜਾਂ ‘ਪੁਸ਼ਪ’ ਕਾਸੀਸ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਹਿੱਸੇ/ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ‘ਤੇ ਸੋਨਾ ਚਿੱਟਾ-ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 20
सकेसरः स्निग्धो मृदुर्भाजिष्णुश्च निकषरागः श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२० ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਸੌਟੀ ਦਾ ਰੰਗ/ਲਕੀਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਰਾਗ-ਵਾਂਗ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਚਿਕਣੀ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇ।
Sutra 21
कालिङ्गकस्तापीपाषाणो वा मुद्गवर्णो निकषः श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२१ ॥
ਕਾਲਿੰਗਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜਾਂ ਤਾਪੀ ਪੱਥਰ—ਮੂੰਗ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਸੌਟੀ ਪੱਥਰ ਹੈ।
Sutra 22
समरागी विक्रयक्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२२ ॥
ਇਕਸਾਰ ਰੰਗ ਵਾਲੀ (ਰੇਖਾ/ਦਾਗ/ਨਤੀਜਾ) ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਖਰੀਦ—ਦੋਹਾਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Sutra 23
हस्तिच्छविकः सहरितः प्रतिरागी विक्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२३ ॥
‘ਹਾਥੀ-ਚਮੜੇ’ ਵਰਗੀ ਛਾਂ ਵਾਲੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਹਰੀਅਲੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਰਾਗ (ਉਲਟੀ ਛਾਂ) ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ/ਦਾਗ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Sutra 24
स्थिरः परुषो विषमवर्णश्चाप्रतिरागी क्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२४ ॥
ਜੋ ਰੇਖਾ/ਦਾਗ ਸਥਿਰ, ਖੁਰਦਰਾ, ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖਰੀਦ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ/ਕਟੌਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ)।
Sutra 25
छेदश्चिक्कणः समवर्णः श्लक्ष्णो मृदुर्भाजिष्णुश्च श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२५ ॥
ਸਰਵੋਤਮ (ਨਮੂਨਾ) ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸਤ੍ਹ੍ਹ ਮਸ੍ਰਿਣ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਰੰਗ ਇਕਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਬਣਤਰ ਬਰੀਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਰਮ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇ।
Sutra 26
तापो बहिरन्तश्च समः किञ्जल्कवर्णः कुरण्डकपुष्पवर्णो वा श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२६ ॥
ਸੋਨਾ ਤਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਪਾਉਣ/ਪਰਖ ਦਾ ਅਸਰ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਪਰਾਗ (ਸੁਨਹਿਰਾ-ਪੀਲਾ) ਜਾਂ ਕੁਰੰਡਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 27
श्यावो नीलश्चाप्राप्तकः ॥ कZ_०२.१३.२७ ॥
ਜੇ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਭੂਰਾ ਜਾਂ ਨੀਲਾਪਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਬੂਲਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Sutra 28
तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१३.२८ ॥
ਮਿਆਰੀ ਤਰਾਜੂ ਅਤੇ ਬੱਟੇ ‘ਪੌਤਵਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼’ (ਤੋਲ-ਮਾਪ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਏ ਜਾਣਗੇ।
Sutra 29
तेनोपदेशेन रूप्यसुवर्णं दद्यादाददीत च ॥ कZ_०२.१३.२९ ॥
ਉਸ ਹਦਾਇਤ (ਮਿਆਰ) ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੈਣਾ ਵੀ।
Sutra 30
अक्षशालामनायुक्तो नोपगच्छेत् ॥ कZ_०२.१३.३० ॥
ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ/ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੂਏ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 31
अभिगच्छन्नुच्छेद्यः ॥ कZ_०२.१३.३१ ॥
ਜੋ (ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ) ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ/ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 32
आयुक्तो वा सरूप्यसुवर्णस्तेनैव जीयेत ॥ कZ_०२.१३.३२ ॥
ਜਾਂ ਨਿਯੁਕਤ (ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ) ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜੂਆ ਖੇਡੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਦਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 33
विचितवस्त्रहस्तगुह्याः काञ्चनपृषतत्वष्टृतपनीयकारवो ध्मायकचरकपांसुधावकाः प्रविशेयुर्निष्कसेयुश्च ॥ कZ_०२.१३.३३ ॥
ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ—ਚਿੱਟੇ/ਧੱਬੇਦਾਰ ਸੋਨਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਸੁਨਾਰ, ਤਪਨੀਯ (ਸ਼ੁੱਧ) ਸੋਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭੱਠੀ ਫੂਕਣ ਵਾਲੇ, ਖਿੱਚਣ/ਰੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਧੂੜ ਧੋਣ ਵਾਲੇ—ਕੱਪੜੇ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ।
Sutra 34
सर्वं चैषामुपकरणमनिष्ठिताश्च प्रयोगास्तत्रैवावतिष्ठेरन् ॥ कZ_०२.१३.३४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਜ਼ਾਰ/ਉਪਕਰਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਕੰਮ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉੱਥੇ ਹੀ (ਕਾਰਜ-ਸਥਾਨ ’ਤੇ) ਰਹੇ।
Sutra 35
गृहीतं सुवर्णं धृतं च प्रयोगं करणमध्ये दद्यात् ॥ कZ_०२.१३.३५ ॥
ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ/ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੰਮ-ਉਤਪਾਦ/ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ (ਰਿਕਾਰਡਾਂ/ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ) ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।
Sutra 36
सायं प्रातश्च लक्षितं कर्तृकारयितृमुद्राभ्यां निदध्यात् ॥ कZ_०२.१३.३६ ॥
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ (ਕੰਮ/ਸਾਮਾਨ) ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Sutra 37
क्षेपणो गुणः क्षुद्रकमिति कर्माणि ॥ कZ_०२.१३.३७ ॥
(ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ/ਛਲਯੁਕਤ) ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਸ਼ੇਪਣ’, ‘ਗੁਣ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 38
क्षेपणः काचार्पणादीनि ॥ कZ_०२.१३.३८ ॥
‘ਕ੍ਸ਼ੇਪਣ’ ਵਿੱਚ ਕੱਚ ਪਾ ਦੇਣਾ/ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਆਦਿ (ਬਦਲੀ) ਤਰੀਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 39
गुणः सूत्रवानादीनि ॥ कZ_०२.१३.३९ ॥
‘ਗੁਣ’ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ/ਤਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਆਦਿ (ਤਕਨੀਕਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 40
घनं सुषिरं पृषतादियुक्तं क्षुद्रकमिति ॥ कZ_०२.१३.४० ॥
ਜੇ ਕੰਮ ਠੋਸ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖੋਖਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ/ਪੈਚ ਵਰਗੀਆਂ ਜੋੜਤੋੜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਕ’ (ਘਟੀਆ/ਸਸਤਾ ਕੀਤਾ ਕੰਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 41
अर्पयेत्काचकर्मणः पञ्चभागं काञ्चनं दशभागं कटुमानम् ॥ कZ_०२.१३.४१ ॥
ਕੱਚ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਹ ਪੰਜ ਭਾਗ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ‘ਕਟੁ’ ਮਾਪ ਦੇ ਦਸ ਭਾਗ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ) ਮਿਲਾਏ/ਨਿਯਤ ਕਰੇ।
Sutra 42
ताम्रपादयुक्तं रूप्यं रूप्यपादयुक्तं वा सुवर्णं संस्कृतकम् तस्माद् रक्षेत् ॥ कZ_०२.१३.४२ ॥
ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੋਨਾ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ’ (ਸੰਯੁਕਤ/ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਜਾਤ) ਵਸਤੂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ/ਕੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 43
पृषतकाचकर्मणः त्रयो हि भागाः परिभाण्डं द्वौ वास्तुकं चत्वारो वा वास्तुकं त्रयः परिभाण्डम् ॥ कZ_०२.१३.४३ ॥
ਚਿੱਟੇਦਾਰ/ਪੈਚਵਰਕ ਕੱਚ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ—(ਇੱਕ ਮਿਆਰ) ‘ਪਰਿਭਾਂਡ’ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਅਤੇ ‘ਵਾਸਤੁਕ’ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ; ਜਾਂ ‘ਵਾਸਤੁਕ’ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਅਤੇ ‘ਪਰਿਭਾਂਡ’ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ।
Sutra 44
त्वष्टृकर्मणः शुल्बभाण्डं समसुवर्णेन सम्यूहयेत् ॥ कZ_०२.१३.४४ ॥
ਲੋਹਾਰ/ਧਾਤੂਕਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ/ਮੁਕੰਮਲ (ਮਿਆਰ ਅਨੁਸਾਰ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 45
रूप्यभाण्डं घनं सुषिरं वा सुवर्णार्धेनावलेपयेत् ॥ कZ_०२.१३.४५ ॥
ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ—ਠੋਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਖੋਖਲਾ—ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੱਧੇ (ਮਾਪ) ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਨਾ/ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 46
चतुर्भागसुवर्णं वा वालुकाहिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत् ॥ कZ_०२.१३.४६ ॥
ਉਹ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਵਾਲੁਕਾ-ਹਿੰਗੁਲੁਕ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਭਿਗੋਏ/ਸੰਸੇਚਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 47
तपनीयं ज्येष्ठं सुवर्णं सुरागं समसीसातिक्रान्तं पाकपत्त्रपक्वं सैन्धविकयोज्ज्वालितं नीलपीतश्वेतहरितशुकपत्त्रवर्णानां प्रकृतिर्भवति ॥ कZ_०२.१३.४७ ॥
‘ਤਪਨੀਯ’ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੋਨਾ—ਚੰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਸਮ-ਸੀਸਾ (ਬਰਾਬਰ ਸੀਸਾ) ਵਾਲੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਪਤਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪਾ ਕੇ ਪੱਕਾਇਆ (ਪਾਕਪੱਤ੍ਰਪਕਵ), ਅਤੇ ਸੈੰਧਵਿਕ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜਵਾਲਿਤ—ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਚਿੱਟਾ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Sutra 48
तीक्ष्णं चास्य मयूरग्रीवाभं श्वेतभङ्गं चिमिचिमायितं पीतचूर्णितं काकणिकः सुवर्णरागः ॥ कZ_०२.१३.४८ ॥
ਇਹ ਸੁਵਰਨਰਾਗ ਤੀਖ਼ਾ/ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਯੂਰ-ਗਰਦਨ ਵਰਗੀ ਝਲਕ ਹੈ, ਟੁੱਟਣ ‘ਤੇ ਚਿੱਟਾ-ਜਿਹਾ ਭੰਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚਿਮਿਚਿਮ (ਚਟਚਟ/ਝਿਲਮਿਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਸਣ ‘ਤੇ ਪੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਕਣਿਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ।
Sutra 49
तारमुपशुद्धं वा अस्थितुत्थे चतुः समसीसे चतुः शुष्कतुत्थे चतुः कपाले त्रिर्गोमये द्विरेवं सप्तदशतुत्थातिक्रान्तं सैन्धविकयोज्ज्वालितम् ॥ कZ_०२.१३.४९ ॥
ਤਾਰ (ਚਾਂਦੀ), ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਂਦੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ: ਅਸਥਿ-ਤੁੱਥ ਨਾਲ ਚਾਰ (ਵਾਰ/ਭਾਗ), ਸਮ-ਸੀਸਾ ਨਾਲ ਚਾਰ, ਸੁੱਕੇ ਤੁੱਥ ਨਾਲ ਚਾਰ; ਫਿਰ ਕਪਾਲੇ (ਕ੍ਰੂਸਿਬਲ/ਭਾਂਡੇ) ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਗੋਮਯ ਇੰਧਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਤੁੱਥ-ਉਪਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸੈੰਧਵਿਕ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜਵਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 50
एतस्मात्काकण्युत्तरमाद्विमाषादिति सुवर्णे देयम् पश्चाद् रागयोगः श्वेततारं भवति ॥ कZ_०२.१३.५० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ: ਇੱਕ ਕਾਕਣੀ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਦੋ ਮਾਸ਼ ਤੱਕ। ਫਿਰ ਰਾਗ-ਯੋਗ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚਾਂਦੀ ਚਿੱਟੀ/ਚਮਕੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 51
त्रयोऽंशास्तपनीयस्य द्वात्रिंशद्भागश्वेततारमूर्च्छिताः तत् श्वेतलोहितकं भवति ॥ कZ_०२.१३.५१ ॥
ਤਪਨੀਯ (ਸ਼ੁੱਧ) ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ, ਚਿੱਟੀ ਤਾਰ (ਚਾਂਦੀ) ਦੇ ਬੱਤੀ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ (ਮੂਰਛਿਤ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਵੇਤ-ਲੋਹਿਤਕ (ਫਿੱਕਾ ਲਾਲ-ਚਿੱਟਾ) ਧਾਤ/ਮਿਸ਼ਰਧਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Sutra 52
ताम्रं पीतकं करोति ॥ कZ_०२.१३.५२ ॥
ਇਹ ਉਪਚਾਰ ਤਾਂਬੇ ਨੂੰ ਪੀਤਾਭ (ਪੀਲਾਪਣ ਵਾਲਾ) ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 53
तपनीयमुज्ज्वाल्य रागत्रिभागं दद्यात्पीतरागं भवति ॥ कZ_०२.१३.५३ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ (ਤਪਨੀਯ) ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਰਾਗ (ਰੰਗ-ਮਿਸ਼ਰਣ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਪਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪੀਤਰਾਗ (ਪੀਲੀ ਚਮਕ) ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 54
श्वेततारभागौ द्वावेकस्तपनीयस्य मुद्गवर्णं करोति ॥ कZ_०२.१३.५४ ॥
ਚਿੱਟੀ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ‘ਮੁਦਗ-ਵਰਨ’ (ਹਰਿਆਵਟ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Sutra 55
कालायसस्यार्धभागाभ्यक्तं कृष्णं भवति ॥ कZ_०२.१३.५५ ॥
ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ (ਕਾਲਾਯਸ) ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਲੇਪ/ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਇਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 56
प्रतिलेपिना रसेन द्विगुणाभ्यक्तं तपनीयं शुकपत्त्रवर्णं भवति ॥ कZ_०२.१३.५६ ॥
ਪ੍ਰਤਿਲੇਪਨ-ਰਸ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰ ਲੇਪ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਤਪਨੀਯ (ਉੱਤਮ) ਸੋਨਾ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ (ਚਮਕੀਲਾ ਹਲਕਾ ਹਰਾ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਝਲਕ) ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 57
तस्यारम्भे रागविशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात् ॥ कZ_०२.१३.५७ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਰਾਗ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਰੰਗ/ਘੋਲ) ਲਈ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਤਿਵਰਣਿਕਾ (ਰੰਗ-ਮਿਆਰ) ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 58
तीक्ष्णताम्रसंस्कारं च बुध्येत ॥ कZ_०२.१३.५८ ॥
ਤੀਖ਼ਣ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਾਰ (ਤਾਮ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 59
तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणामपनेयिमानं च रूप्यसुवर्णभाण्डबन्धप्रमाणानि च ॥ कZ_०२.१३.५९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੀਰਾ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਲ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ‘ਅਪਨੇਯਿਮਾਨ’ (ਘਟਾ ਕੇ/ਕੱਟ ਕੇ ਹਟਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ) ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਤ/ਜੜਾਈ ਅਤੇ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 60
सुप्रमृष्टमसम्पीतं विभक्तं धारणे सुखम् ॥ कZ_०२.१३.६०च्द् ॥
ਉਹ ਸੁਪ੍ਰਮ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ), ਅਸੰਪੀਤ (ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਘਣ/ਅਤਿਅਧਿਕ ਪਿਘਲ ਕੇ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ), ਵਿਭਕਤ (ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼/ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ) ਅਤੇ ਧਾਰਣੇ ਸੁਖ (ਧਾਰਨ/ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 61
मनोनेत्राभिरामं च तपनीयगुणाः स्मृताः ॥ कZ_०२.१३.६१च्द् ॥
ਇਹ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ (ਤਪਨੀਯ) ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰਮਣੀਕ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Stable currency/valuation and trustworthy state payments by preventing adulterated bullion from entering the treasury; this reduces market disputes, protects savings/wealth, and improves fiscal capacity for public security and works.
This excerpt does not state a specific fine/punishment; enforcement is implied through compulsory state-controlled assaying/refining and rejection/purification mandates. In the wider Arthashastra framework, adulteration and fraud typically attract fines, confiscation, and punitive sanctions proportional to harm to the Kośa.