Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 52

Devanagari script

न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्

Transliteration

na pṛthagjāyate dhyeyāddhāraṇāṃ yaḥ samāsthitaḥ | evametāṃ durārohāṃ bhūmimāsthāya yogavit

Translation

ଯେ ଧାରଣାରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ, ତାହାର ଧ୍ୟେୟରୁ ପୃଥକତା ଜନ୍ମେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଏହି ଦୁରାରୋହ ଭୂମିକୁ ଆରୋହଣ କରି ଯୋଗବିଦ୍…

Word by Word

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय (निषेध/negation particle)

• पृथक्: separately
• पृथक्: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पृथक् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रकार/भेदवाचक adverb: separately)

• जायते: arises/is born
• जायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट् (present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• ध्येयात्: from the object of meditation
• ध्येयात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: ध्येय (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; अपादान/ablative (from the object of meditation)

• धारणाम्: concentration (dhāraṇā)
• धारणाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धारणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• समास्थितः: has attained/has become established in
• समास्थितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-आ-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘यः’ इति पदस्य विशेषणम्

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रकारवाचक adverb: thus)

• एताम्: this
• एताम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘भूमिम्’ इति पदस्य विशेषणम्

• दुरारोहाम्: hard to ascend
• दुरारोहाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुर् (उपसर्ग/अव्यय) + आरोह (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘भूमिम्’ इति पदस्य विशेषणम्

• भूमिम्: stage/ground
• भूमिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• आस्थाय: having attained/ascended
• आस्थाय: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: आ-स्था (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव/gerund (absolutive)

• योगवित्: knower of yoga
• योगवित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक) + विद् (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (योगं वेत्ति इति)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced: Māheśvara-khaṇḍa narrative style)

Visual Art Cues

Scene: A yogin climbing a steep inner mountain labeled ‘dhāraṇā-bhūmi’; at the summit, the meditator and Śiva’s form visually overlap, symbolizing non-separation; the path is narrow and demanding.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True dhāraṇā is unbroken unity of attention with the dhyeya; it is a difficult but essential yogic stage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is mentioned; the text is mapping inner yogic progression.

What ritualistic prescription is mentioned?

Steady establishment in dhāraṇā—maintaining non-separation from the chosen dhyeya.