Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 6

Devanagari script

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् । स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

Transliteration

tataḥ kumāraḥ saṃjajñe lohitāṃgo mahītalāt | snehasaṃvardhitaḥ sotha dhātryā dhātrīsvarūpayā

Translation

ତାପରେ ଭୂମିତଳରୁ ଲୋହିତାଙ୍ଗ ନାମକ ଏକ କୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲା। ପରେ ଧାତ୍ରୀସ୍ୱରୂପିଣୀ ଧାତ୍ରୀ (ପୃଥିବୀ) ସ୍ନେହରେ ତାହାକୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କଲେ।

Word by Word

• ततः: thereupon
• ततः: Kala (Sequence/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: तस्मात्-प्रभवम् अव्ययम्; क्रम/कारणवाचक (thereupon/thereafter)

• कुमारः: a boy/son
• कुमारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुमार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• संजज्ञे: was born/arose
• संजज्ञे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + √जन् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• लोहिताङ्गः: Lohitāṅga (red-limbed one)
• लोहिताङ्गः: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोहित + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—बहुव्रीहिः (लोहितानि अङ्गानि यस्य)

• महीतलात्: from the earth’s surface
• महीतलात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: मही + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (महेः तलम्)

• स्नेहसंवर्धितः: nurtured with affection
• स्नेहसंवर्धितः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्नेह + सम् + √वृध् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (स्नेहेन संवर्धितः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तर/प्रसङ्गवाचक-अव्ययम् (then/and then)

• धात्र्या: by the nurse/mother
• धात्र्या: Karana (Agent/Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: धात्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्

• धात्रीस्वरूपया: in the form of a nurse
• धात्रीस्वरूपया: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धात्री + स्वरूप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (धात्री-स्वरूपा)

Speaker

Śiva-gaṇas (attendants of Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Lohitāṅga (presiding figure)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śivaśarman

Visual Art Cues

Scene: From the earth emerges a red-hued divine child, Lohitāṅga; Bhūmi as Dhātrī appears as a gentle nurse, cradling and raising him with affection.

Characters & Entities

• Lohitāṅga
• Dhātrī (Earth)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine origins are sustained by divine care; sacred beings arise for loka-kalyāṇa (world-welfare) and are nurtured by cosmic powers.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse belongs to the Kāśī/Avimukta māhātmya stream, explaining a figure associated with a sacred ‘loka’ within this geography.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.