Sarga 52
सीताहरण-विलापः / The Lament at Jatāyu and the Abduction of Sītā
अरण्यकाण्ड
ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୫୨ତମ ସର୍ଗରେ ସୀତାହରଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରିଣାମ ଓ ତାହାର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ପତିତ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକରେ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥ ନିମିତ୍ତ-ଶକୁନ—ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଡାକ—ଦ୍ୱାରା ସୂଚାଏ ଯେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ପୂର୍ବରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଧରିବା ସମୟରେ ସେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆର୍ତ୍ତ ଧ୍ୱନିରେ ଡାକନ୍ତି, ବୃକ୍ଷକୁ ଆଲମ୍ବନ କରନ୍ତି; ତଥାପି ବଳପୂର୍ବକ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ‘ଆତ୍ମବିନାଶ’ ପାଇଁ ହେବ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଅଧର୍ମର ଏହି ଭଙ୍ଗରେ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ—ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ପବନ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହୁଏ; ପ୍ରାଣୀମାନେ କରୁଣ ଭାବେ ବିଲାପ କରନ୍ତି, ବନ, ସରୋବର, ପର୍ବତ ଓ ପଶୁମାନେ ଶୋକାକୁଳ ପରି ଲାଗନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଓ ବିଚ୍ଛେଦକୁ ଘନ ଉପମାରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି—ମେଘରେ ବିଜୁଳି, କଳା ମେଘରେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ର, ଡାଣ୍ଡାବିହୀନ ପଦ୍ମ ଇତ୍ୟାଦି। ତାଙ୍କ ଆଭୂଷଣ ଓ ପୁଷ୍ପ ଝରି ପଡ଼ି ଛିଟିଯାଇ ଅପହରଣପଥର ଚିହ୍ନ ହୋଇ ରହେ। ସର୍ବଜ୍ଞ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ଦେଖି ‘କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ବନବାସୀ ଋଷିମାନେ ଶୋକ ସହ ଆଗାମୀ ଆଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କାରଣ ରାବଣବିନାଶ ଏବେ ସନ୍ନିକଟ ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम्।गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता।।।।
କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ସୀତା, ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ବିନିହତ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁକୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବିଲାପ କଲା।
Verse 2
निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वरदर्शनम्।अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते।।।।
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ସମୟରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ—ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାନ ଓ ଅପଶକୁନ ସୂଚକ ପକ୍ଷୀର ସ୍ୱର ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଦର୍ଶନ କରିବା ଭବିଷ୍ୟତର ସଙ୍କେତ ହୁଏ।
Verse 3
नूनं राम न जानासि महद्व्यसनमात्मनः।धावन्ति नूनं काकुत्स्थं मदर्थं मृगपक्षिणः।।।।
ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ରାମ, ତୁମ ଉପରେ ଆସିଥିବା ମହାବିପଦକୁ ତୁମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣ ନାହଁ। ମୋ ପାଇଁ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ଅବସ୍ଥା ଜଣାଇବାକୁ ଯେପରି ତୁମ ପାଖକୁ ଧାଉଛନ୍ତି।
Verse 4
अयं हि पापचारेण मां त्रातुमभिसङ्गतः।शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याद्विहंगमः।।।।
“ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଗେଇଆସିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ସେ ପାପାଚାରୀ ଦୁଷ୍ଟ ଆଘାତ କରି ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେଲା; ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ସେ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଛି।”
Verse 5
त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना।सुसन्त्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके।।।।
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍ଗନା କରୁଣ ରୋଦନ କଲେ—“ଆଜି ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ଯେନ ସେମାନେ ନିକଟରେ ଥାଇ ଶୁଣୁଥାନ୍ତି।
Verse 6
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत्।अभ्यधावत् वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः।।।।
ମାଳା ଓ ଆଭୂଷଣ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଅନାଥା ପରି ବିଲାପ କରୁଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କ ପାଖକୁ ରାକ୍ଷସାଧିପତି ରାବଣ ଧାଇଆସିଲା।
Verse 7
तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान्।मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन्राक्षसाधिपः।।।।क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने।जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसन्निभः।।।।
ଲତା ପରି ଘେରି ଧରି ମହାବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ତାକୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସାଧିପ ବାରମ୍ବାର କହିଲା—“ଛାଡ଼, ଛାଡ଼!”
Verse 8
तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान्।मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन्राक्षसाधिपः।।3.52.7।।क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने।जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसन्निभः।।3.52.8।।
ବନରେ ରାମ ବିନା ଏକା ହୋଇ ‘ରାମ! ରାମ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ତାକୁ, ଅନ୍ତକ ସଦୃଶ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ନିଜ ଜୀବନାନ୍ତର କାରଣ ହେବା ପରି ତାହାର କେଶ ଧରି ଟାଣିଲା।
Verse 9
प्रधर्षितायां सीतायां बभूव सचराचरम्।जगत्सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम्।।।।न वाति मारुतस्तत्र निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः।
ସୀତା ପ୍ରଧର୍ଷିତ ହେବା ସମୟରେ, ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ଧ ତମସାରେ ଆବୃତ ହେଲା; ସେଠାରେ ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଗଲା।
Verse 10
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा।।।।कृतं कार्यमिति श्रीमान्व्याजहार पितामहः।
ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ପରାମୃଷ୍ଟା ଓ ଦୀନା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ‘କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ।
Verse 11
प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन्सर्वे ते परमर्षयः।।।।दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः।रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुद्ध्वा यदृच्छया।।।।
ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟବାସୀ ସେହି ସମସ୍ତ ପରମର୍ଷିମାନେ, ପରାମୃଷ୍ଟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଘଟଣାକ୍ରମରେ ରାବଣବିନାଶ ସମୀପ ଆସିଛି ବୋଲି ବୁଝି, ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 12
प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन्सर्वे ते परमर्षयः।।3.52.11।।दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः।रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुद्ध्वा यदृच्छया।।3.52.12।।
ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ମହର୍ଷିମାନେ ପରାମୃଷ୍ଟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଘଟଣାର ପ୍ରବାହରେ ରାବଣର ବିନାଶ ହାତେ ଆସିଛି ବୋଲି ବୁଝି ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 13
स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च।जगामादाय चाकाशं रावणो राक्षसाधिपः।।।।
ତେବେ ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣ ତାକୁ ଧରି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା; ସେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି “ରାମ! ରାମ!” ଏବଂ “ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ବୋଲି ଡାକୁଥିଲା।
Verse 14
तप्ताभरणजुष्टाङ्गी पीतकौशेयवासिनी।रराजराजपुत्री तुविद्युत्सौदामिनी यथा।।।।
ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଓ ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ସେ ରାଜକନ୍ୟା ବିଜୁଳି ଝଲକ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 15
उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः।अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप्त इवाग्निना।।।।
ତାହାର ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପବନେ ଉଡ଼ୁଥିବାରୁ ରାବଣ ଆହୁରି ଅଧିକ ଝଲମଲ କଲା—ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତ ପର୍ବତ।
Verse 16
तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च।पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम्।।।।
ପରମ କଲ୍ୟାଣମୟୀ ବୈଦେହୀଙ୍କର ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ରାବଣ ଉପରେ ଛିଟିକି ପଡ଼ିଲା।
Verse 17
तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम्।बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे।।।।
ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ତାହାର କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ର କନକପ୍ରଭା ପରି ଝଲମଲ କଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟର ରାଗରେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇ ତପରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ମେଘ ପରି ଦିଶିଲା।
Verse 18
तस्यास्तत्सुनसं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्।न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम्।।।।
ଆକାଶରେ ରାବଣଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଧରା ତାହାର ସୁନାସା, ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ରାମ ବିନା ଶୋଭିଲା ନାହିଁ—ନାଳ ବିନା ପଦ୍ମ ପରି।
Verse 19
बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः।सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम्।।।।शुक्लैस्सुविमलैर्दन्तै प्रभावद्भिरलङ्कृतम्।तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्।।।।रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम्।सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम्।।।।
ନୀଳ ଜଳଦକୁ ଭେଦି ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ସୁଲଲାଟ ଓ ସୁକେଶାନ୍ତରେ ଘେରା, ଅବ୍ରଣ, ପଦ୍ମଗର୍ଭ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ତାହାର ବିମଳ ମୁଖ—ଶୁଭ୍ର, ସୁବିମଳ, ପ୍ରଭାବାନ୍ ଦନ୍ତରେ ଅଲଙ୍କୃତ—ଆକାଶରେ ରାବଣଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଥିଲା। ରୁଦନ କରି ଅଶ୍ରୁ ପୋଛିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଚନ୍ଦ୍ରବତ୍ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ରହିଲା; ସୁନାସା ଓ ଚାରୁ ତାମ୍ରୋଷ୍ଠ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ମୁଖ ଆକାଶରେ ହାଟକ-ପ୍ରଭା ପରି ଝଲମଲ କଲା।
Verse 20
बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः।सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम्।।3.52.19।।शुक्लैस्सुविमलैर्दन्तै प्रभावद्भिरलङ्कृतम्।तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्।।3.52.20।।रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम्।सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम्।।3.52.21।।
ଶୁଭ୍ର, ସୁବିମଳ, ପ୍ରଭାବାନ୍ ଦନ୍ତରେ ଅଲଙ୍କୃତ ତାହାର ବିମଳ ମୁଖ ଆକାଶରେ ରାବଣଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଦେଖାଗଲା।
Verse 21
बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः।सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम्।।3.52.19।।शुक्लैस्सुविमलैर्दन्तै प्रभावद्भिरलङ्कृतम्।तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्।।3.52.20।।रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम्।सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम्।।3.52.21।।
ରୁଦନ କରି ଅଶ୍ରୁ ପୋଛିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ରବତ୍ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ଥିଲା; ସୁନାସା ଓ ଚାରୁ ତାମ୍ରୋଷ୍ଠ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ମୁଖ ଆକାଶରେ ହାଟକ-କାନ୍ତିରେ ଝଲମଲ କଲା।
Verse 22
राक्षसेन समाधूतं तस्यास्तद्वदनं शुभम्।शुशुभे न विना रामंदिवा चन्द्र इवोदितः।।।।
ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଶୁଭ ମୁଖ ରାମ ବିନା ଶୋଭାହୀନ ହେଲା; ଦିନେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି କାନ୍ତିହୀନ।
Verse 23
सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम्।शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिमिवाश्रिता।।।।
ହେମବର୍ଣ୍ଣା ମୈଥିଲୀ, ନୀଳାଙ୍ଗ ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗାଢ଼ ନୀଳ ମଣି ଉପରେ ଥିବା କାଞ୍ଚନ କାଞ୍ଚୀ ପରି ଶୋଭିଲା।
Verse 24
सा पद्मगौरी हेमाभा रावणं जनकात्मजा।विद्युद्घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा।।।।
ପଦ୍ମଗୌରୀ ହେମାଭା ଜନକାତ୍ମଜା ସୀତା, ଦୀପ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ରାବଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଘନମେଘରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ ପରି ଶୋଭିଲା।
Verse 25
तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसाधिपः।बभौ सचपलो नीलस्सघोष इव तोयदः।।।।
ବୈଦେହୀଙ୍କ ଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସାଧିପତି ଚପଳତା ସହ, ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ଗର୍ଜନାଯୁକ୍ତ ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଦେଖାଗଲେ।
Verse 26
उत्तमाङ्गाच्च्युता तस्याः पुष्पवृष्टिस्समन्ततः।सीताया ह्रिममाणायाः पपात धरणीतले।।।।
ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଶିରୋଭାଗରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଛିଟି ଧରଣୀତଳରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 27
सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः।समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत।।।।
କିନ୍ତୁ ରାବଣର ବେଗରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଦଶଗ୍ରୀବକୁ ଆଘାତ କରି ପୁଣି ତାହାର ଦିଗକୁ ଫେରିଗଲା।
Verse 28
अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम्।नक्षत्रमाला विमला मेरुं नगमिवोन्नतम्।।।।
ପୁଷ୍ପମାଳାର ଧାରା ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଅନୁଜଙ୍କ ଦିଗକୁ ଫେରିଲା—ଯେପରି ନିର୍ମଳ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଉଚ୍ଚ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଘୂରି ଆସେ।
Verse 29
चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम्।विद्युन्मण्डलसङ्काशं पपात मधुरस्वनम्।।।।
ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚରଣରୁ ରତ୍ନଭୂଷିତ ନୂପୁର ଖସି ପଡ଼ିଲା—ବିଦ୍ୟୁତ୍ମଣ୍ଡଳ ପରି ଦୀପ୍ତ—ପଡ଼ିବାବେଳେ ମଧୁର ଧ୍ୱନି କଲା।
Verse 30
तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम्।प्राशोभयत वैदेही गजं कक्ष्येव काञ्चनी।।।।
କୋମଳ ପ୍ରବାଳ ପରି ରକ୍ତିମା ବୈଦେହୀ ନୀଳାଙ୍ଗ ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱରକୁ ଶୋଭାୟିତ କଲେ—ଯେପରି ଗଜ ଉପରେ କାଞ୍ଚନୀ କକ୍ଷ୍ୟା ଶୋଭେ।
Verse 31
तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा।जहाराऽकाशमाविस्य सीतां वैश्रवणानुजः।।।।
ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଅନୁଜ ରାବଣ, ଆକାଶରେ ମହା ଉଲ୍କା ପରି ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଧରି, ଖୋଲା ଗଗନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କୁ ହରିନେଲା।
Verse 32
तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले।सघोषाण्यवकीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात्।।।।
ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣଗୁଡ଼ିକ ଝଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ଛିଟିଯାଇ ପଡ଼ିଲା; ଯେପରି ଆକାଶରୁ କ୍ଷୀଣ ତାରାମାନେ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି।
Verse 33
तस्यास्स्तनान्तराद्भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः।वैदेह्या निपतन्भाति गङ्गेव गगनाच्च्युता।।।।
ବୈଦେହୀଙ୍କ ସ୍ତନାନ୍ତରରୁ ତାରାଧିପ (ଚନ୍ଦ୍ର) ସମ ଦ୍ୟୁତିମାନ ହାରଟି ଖସି ପଡ଼ିଲା; ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ତାହା ଗଗନରୁ ଚ୍ୟୁତ ଗଙ୍ଗା ପରି ଭାସିଲା।
Verse 34
उत्पातवाताभिहता नानाद्विजगणायुताः।माभैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः।।।।
ଉତ୍ପାତ ବାତରେ ଆଘାତ ପାଇ, ନାନା ପକ୍ଷୀଗଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛମାନେ ଶିଖର ହଲାଇ, ଯେନେ ‘ମା ଭୈଃ—ଭୟ କରନି’ ବୋଲି ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ।
Verse 35
नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजलेचराः।सखीमिव गतोच्छ्वासामन्वशोचन्त मैथिलीम्।।।।
କମଳ ଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ମୀନ ଓ ଜଳଚରମାନେ ଭୀତ ହୋଇଥିବା ନଲିନୀ ସରୋବରଗୁଡ଼ିକ, ଶ୍ୱାସ ଅଟକୁଥିବା ସଖୀକୁ ନେଇ ଯେପରି ଶୋକ କରାଯାଏ, ସେପରି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 36
समन्तादभिसम्पत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः।अन्वधावंस्तदा रोषात्सीतां छायानुगामिनः।।।।
ତେବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକତ୍ର ଧାଇଆସି ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ସୀତାଙ୍କର କେବଳ ଛାୟାକୁ ଅନୁସରି ତାଙ୍କ ପଛେ ଧାଇଲେ।
Verse 37
जलप्रपातास्रमुखाश्शृङ्गैरुच्छ्रितबाहुभिः।सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः।।।।
ସୀତାଙ୍କୁ ହରିନେଇଯାଉଥିବାବେଳେ ପର୍ବତମାନେ ଜଳପ୍ରପାତରୂପେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଶିଖରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚ କରି ଉତ୍ତୋଳିତ ବାହୁ ସଦୃଶ କରି, ଯେନ ରୋଦନ କରୁଥିଲେ।
Verse 38
ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः।प्रतिध्वस्तप्रभश्श्रीमानासीत्पाण्डरमण्डलः।।।।
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଅପହୃତ ହେଉଥିବା ଦେଖି ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦିବାକର ଦୀନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ଯେନ ଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ଚାରିପାଖେ ପାଣ୍ଡୁର ପ୍ରଭାବଳୟ ଦେଖାଦେଲା।
Verse 39
नास्ति धर्मः कुतस्सत्यं नार्जवं नानृशंसता।यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः।।।।इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन्।
“ଯେଉଁଠି ରାବଣ ରାମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ହରିନେଉଛି, ସେଠି ଧର୍ମ ନାହିଁ—ସତ୍ୟ କେଉଁଠୁ ହେବ? ନ ଋଜୁତା, ନ କରୁଣା।” ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦଳେଦଳେ ପରିଦେବନା କଲେ।
Verse 40
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः।।।।उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैरस्रपाताविलेक्षणाः।
ଭୟାକୁଳ ଓ ଦୀନମୁଖ ମୃଗପୋତକମାନେ କାନ୍ଦିଲେ; ପୁନଃପୁନଃ ସେଇ ଦିଗକୁ ଚାହିଁ ଚାହିଁ, ଅଶ୍ରୁଧାରାରେ ତାଙ୍କ ନୟନ ଧୁସର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 41
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः।।।।विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम्।
ବନଦେବତାମାନଙ୍କ ଗାତ୍ର ସବୁ ଭଳି ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଲା; ଦୃଢ଼ ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପତିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚଳିତ ହେଲେ।
Verse 42
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वरम्।।।।अवेक्षमाणां बहुशो वैदेहीं धरणीतलम्।स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम्।।।।जहारात्म विनाशाय दशग्रीवो मनस्स्विनीम्।
ମଧୁର ସ୍ୱରେ “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହେ ରାମ!” ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ପୁନଃପୁନଃ ଧରଣୀତଳକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବୈଦେହୀ—ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କେଶାନ୍ତ ଓ ଲଲାଟର ଶୁଭତିଳକ ମିଛିଯାଇଥିବା ସେଇ ମନସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ—ଦଶଗ୍ରୀବ ନିଜ ବିନାଶ ପାଇଁ ହରିନେଇଗଲା।
Verse 43
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वरम्।।3.52.42।।अवेक्षमाणां बहुशो वैदेहीं धरणीतलम्।स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम्।।3.52.43।।जहारात्म विनाशाय दशग्रीवो मनस्स्विनीम्।
ବନଦେବତାମାନଙ୍କ ଗାତ୍ର ସବୁ ଭଳି ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଲା; ଦୃଢ଼ ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପତିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚଳିତ ହେଲେ।
Verse 44
ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली।अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ विवर्णवक्त्राभयभारपीडिता।।।।
ତତ୍କ୍ଷଣେ ସୁନ୍ଦରଦନ୍ତା ଶୁଚିସ୍ମିତା ମୈଥିଲୀ ବନ୍ଧୁଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା; ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଉଭୟଙ୍କୁ ଦେଖିନ ପାରି, ଭୟଭାରରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ତାହାର ମୁଖ ଫିକା ପଡ଼ିଗଲା।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s forcible abduction of Sītā—an explicit violation of protection owed to a dependent in exile and a breach of maryādā. The sarga also highlights Jatāyu’s protective intervention and injury, framing resistance to adharma as costly yet normative within rakṣaṇa-dharma.
The chapter teaches that moral transgression is not merely personal but world-disordering: nature, celestial light, and communal beings react as if dharma itself is shaken. It also encodes a teleology of justice—Brahmā’s declaration and the seers’ mixed emotions indicate that adharma initiates the conditions of its own downfall (Rāvaṇa’s ātmavināśa).
Daṇḍakāraṇya and its ascetic milieu are foregrounded through the presence of forest seers and responsive landscapes (trees, lotus-ponds, mountains with waterfalls). The falling ornaments (nūpura, hāra, flowers, garments) function as culturally meaningful trace-objects, marking the abduction route and preserving memory within the forest geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.