Adhyaya 16
अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)
Upa-parva: Śiva-stuti and Vara-pradāna (Śarva/Īśāna praise and boon-bestowal episode)
Chapter 16 presents a composite devotional narrative framed as Vāsudeva-Kṛṣṇa’s speech. It opens with Kṛṣṇa’s prostration and petition for qualities and prosperities—steadfastness in dharma, victory in conflict, eminent fame, strength, affinity for yoga, closeness to the deity, and abundant progeny—followed by Śaṅkara’s assent. Umā (Śarvāṇī) then grants additional boons, including the birth of Sāmba and further social goods (non-anger among dvijas, parental favor, lineage harmony, calmness, competence), along with statements about marital abundance and enduring affection. The narrative transitions to a report addressed to Upamanyu, culminating in a panegyric: a ṛṣi named Taṇḍi performs long austerities, beholds Mahādeva, and praises him as the supreme principle underlying time, gods, elements, guṇas, and the paths of sacrifice, asceticism, renunciation, and knowledge. The hymn articulates a monistic-theological synthesis (Śiva as source, support, and dissolution of all), asserts liberation through knowing him, and enumerates multiple ‘gatis’ (destinations) obtainable only by divine grace. The chapter closes with Śiva granting Taṇḍi a boon (firm devotion), the ṛṣi’s later transmission of the account, and the introduction of secret names of Śarva said to be vast in the Vedas and condensed in śāstric lists.
Chapter Arc: उपमन्यु शिष्य-भाव से कथा का द्वार खोलते हैं—सत्ययुग के ऋषि तण्डि ने कठोर तप से महादेव को प्रसन्न किया और स्तुतियों द्वारा उस दुर्विद्य परमात्मा का साक्षात्कार किया। → तण्डि की स्तुति शिव को ‘आत्मदेहस्थ’—सबके भीतर स्थित, देवताओं के लिए भी दुर्जेय—रूप में पहचानती हुई गहराती जाती है; वह बताता है कि अनेक जन्मों के प्रयत्नों से उसे साक्षात् भक्ति-जन्य अनुभूति मिली है, और उसी भक्ति से अमृत-तत्त्व का ज्ञान होता है। → महादेव का विराट-कालस्वरूप उद्घाटित होता है—रात-दिन उनके नेत्र-कर्ण, पक्ष-मास उनके अंग, और मृत्यु-यम-अग्नि तथा संहार-वेगवान काल उनके ही रूप; वे काल के भी परम कारण और सनातन क्षय हैं—यह ब्रह्माण्ड-देह का दर्शन अध्याय की चरम ऊँचाई बनता है। → स्तुति वेद-मार्ग से स्थिर होती है—ऋग, यजुः आदि वेदज्ञ यज्ञ में जिनकी महिमा गाते हैं; पितृयान-देवयान के द्वार, दिशाएँ, संवत्सर-युग आदि सब उन्हीं में प्रतिष्ठित बताए जाते हैं, और निष्कर्ष यह कि भक्तानुग्रहकारी देव को जानकर अमृतत्व की ओर गति होती है। → उपमन्यु की वाणी संकेत देती है कि इस स्तुति-परंपरा का फल केवल दर्शन नहीं—वरदान/अनुग्रह की अगली कड़ी में शिव-भक्ति का प्रत्यक्ष प्रतिफल प्रकट होने वाला है।
Shlokas
Verse 1
/ अपन बछ। है २ >> - यहाँ श्रीकृष्णके माँगे हुए आठ वरोंको एवं 'भविष्यति' इस वाक्यके द्वारा देनेके पश्चात् पार्वतीजी अपनी ओरसे आठ वर और देती हैं। इनमें 'अमरप्रभाव” इस सम्बोधनके द्वारा देवोपम प्रभावका दान ही पहला वरदान सूचित किया गया है। “मैं कभी झूठ नहीं बोलती” इस कथनके द्वारा “तुम भी कभी झूठ नहीं बोलोगे” यह दूसरा वर सूचित होता है। सोलह हजार रानियोंके प्राप्त होनेका वर तीसरा है। उनका प्रिय होना चौथा वर है। अक्षय धनधान्यकी प्राप्ति पाँचवाँ वर है। बान्धवोंकी प्रीति छठा
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ତାତ! କୃତଯୁଗରେ ତଣ୍ଡି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ଋଷି ଥିଲେ। ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସମାଧିସ୍ଥ ହୋଇ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ। ସେ ପାଇଥିବା ଫଳ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ।
Verse 2
आराधितो<भूद् भक्तेन तस्योदर्क निशामय । स दृष्टवान् महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେଇ ଭକ୍ତିର ଫଳ ଶୁଣ। ଭକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆରାଧନା କରିଥିବାରୁ ପ୍ରଭୁ ତାହାର ଫଳ ଦେଲେ; ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।
Verse 3
इति तण्डिस्तपोयोगात् परमात्मानमव्ययम् | चिन्तयित्वा महात्मानमिदमाह सुविस्मित:,इस तरह तण्डिने तपस्यामें संलग्न होकर अविनाशी परमात्मा महामना शिवका चिन्तन करके अत्यन्त विस्मित हो इस प्रकार कहा था--
ଏହିପରି ତପ ଓ ଯୋଗସାଧନାରେ ଲୀନ ତଣ୍ଡି ଅବ୍ୟୟ ପରମାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 4
यं पठन्ति सदा सांख्याश्षिन्तयन्ति च योगिन: । परं प्रधानं पुरुषमधिष्ठातारमी श्वरम्
ଯାହାଙ୍କୁ ସାଂଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ ସଦା ପାଠ କରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଯୋଗୀମାନେ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କୁ ସେମାନେ ପର, ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ଅଧିଷ୍ଠାତା ଓ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି କହନ୍ତି—ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 5
उत्पत्तौ च विनाशे च कारण य॑ विदुर्बुधा: । देवासुरमुनीनां च परं यस्मान्न विद्यते
ଯାହାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେହି ନାହିଁ—ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 6
अजं तमहमीशानमनादिनिधन प्रभुम् अत्यन्तसुखिनं देवमनघं शरणं व्रजे
ମୁଁ ସେଇ ଅଜ ଈଶାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ଯିଏ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ; ପରମାନନ୍ଦମୟ, ଦିବ୍ୟ ଓ ନିର୍ମଳ।
Verse 7
एवं ब्रुवन्नेव तदा ददर्श तपसां निधिम् । तमव्ययमनौपम्यमचिन्त्यं शाश्वतं ध्रुवम्
ଏହି କଥା କହୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ତପସ୍ୟାର ସେଇ ନିଧିକୁ ଦର୍ଶନ କଲା—ଅବ୍ୟୟ, ଅନୁପମ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଧ୍ରୁବ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମକୁ; ଯେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପରମାନନ୍ଦ, ଅକ୍ଷର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ମୋକ୍ଷସ୍ୱରୂପ।
Verse 8
निष्कलं सकल ब्रह्म निर्गुणं गुणणोचरम् । योगिनां परमानन्दमक्षरं मोक्षसंज्ञितम्
ବାୟୁ କହିଲେ—“ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ନିଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ, ସକଳ ମଧ୍ୟ; ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବଗୋଚର। ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପରମାନନ୍ଦ—ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ‘ମୋକ୍ଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।” ଏହି କଥା ଶେଷ ହେବା ସହିତ ତପୋନିଧି ତଣ୍ଡିନ ସେଇ ଅବ୍ୟୟ, ଅନୁପମ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ, ଧ୍ରୁବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କଲା।
Verse 9
मनोरिन्द्राग्निमरुतां विश्वस्य ब्रह्मणो गतिम् । अग्राह्ममचलं शुद्ध बुद्धिग्राह्मा मनोमयम्
ବାୟୁ କହିଲେ—“ମନ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ମରୁତ୍ଗଣ—ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ—ଗତି ଓ ପରମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସେଇ। କିନ୍ତୁ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ସେ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ। ସେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ; ଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବଗମ୍ୟ ଏବଂ ମନର ଅନ୍ତଃସାରରୂପେ ବିରାଜିତ।”
Verse 10
दुर्विज्ञेगमसंख्येयं दुष्प्रपमकृतात्मभि: । योनिं विश्वस्थ जगतस्तमस: परत: परम्
ବାୟୁ କହିଲେ—“ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ସେ ଅସଂଖ୍ୟେୟ, ଅପ୍ରମେୟ। ଯେମାନେ ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ସାଧନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ଯୋନି—କାରଣ—ସେଇ; ଅଜ୍ଞାନର ତମସକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରାତ୍ପର।”
Verse 11
यः प्राणवन्तमात्मानं ज्योतिर्जीवस्थितं मन: । त॑ देवं दर्शनाकाड्क्षी बहून् वर्षमणानूषि:
ବାୟୁ କହିଲେ—“ଯେ କେହି ନିଜ ଭିତରେ ପ୍ରାଣବନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ—ଜୀବନ୍ତ ଜ୍ୟୋତିରେ ନିଷ୍ଠିତ ମନକୁ—ଚିହ୍ନିପାରେ, ସେ ସେଇ ଦେବତତ୍ତ୍ୱର ଦର୍ଶନକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରେ; ଏବଂ ସେଇ ଆକାଙ୍କ୍ଷାର ଆଧାରରେ ବହୁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।”
Verse 12
तण्डिस्वाच पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्गतिमतां वर
ତଣ୍ଡି କହିଲେ—ହେ ଗତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପବିତ୍ର; ସତ୍ପଥ ଅନ୍ୱେଷଣକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ତୁମେ।
Verse 13
अत्युग्रं तेजसां तेजस्तपसां परमं तप: । तण्डिने कहा--सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर! आप पवित्रोंमें भी परम पवित्र तथा गतिशील प्राणियोंकी उत्तम गति हैं। तेजोंमें अत्यन्त उग्र तेज और तपस्याओंमें उत्कृष्ट तप हैं ।।
ତଣ୍ଡି କହିଲେ—ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମେଶ୍ୱର! ତୁମେ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପବିତ୍ର, ଏବଂ ଗତିମାନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଗତି। ତେଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ତେଜ, ଏବଂ ତପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତପ।
Verse 14
जातीमरणभीरूणां यतीनां यततां विभो
ହେ ବିଭୋ! ଜନ୍ମ–ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଭୟ କରି, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସଂଯମରେ ଯତ୍ନ କରୁଥିବା ଯତିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହା କୁହାଯାଇଛି।
Verse 15
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षय:
ବାୟୁ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା, ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର), ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥରୂପେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ଆମେ କିପରି ଜାଣିପାରିବୁ? ତୁମଠାରୁ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ତୁମରେ ହିଁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 16
न विदुस्त्वां तु तत्त्वेन कुतो वेत्स्यामहे वयम् । त्वत्त: प्रवर्तते सर्व त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ଆମେ କିପରି ଜାଣିପାରିବୁ? ତୁମଠାରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତୁମରେ ହିଁ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 17
कालाख्य: पुरुषाख्यश्ष ब्रह्माख्यश्न त्वमेव हि । तनवस्ते स्मृतास्तिस््र: पुराणज्ञै: सुर्िभि:
ବାୟୁ କହିଲେ—କାଳ, ପୁରୁଷ ଓ ବ୍ରହ୍ମ—ଏଇ ତିନି ନାମରେ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ କୁହାଯାଏ। ପୁରାଣଜ୍ଞ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାଶକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।
Verse 18
अधिपौरुषमध्यात्ममधि भूताधिदैवतम् । अधिलोकाधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेव हि,अधिपौरुष, अध्यात्म, अधिभूत, अधिदैवत, अधिलोक, अधिविज्ञान और अधियज्ञ आप ही हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—ଅଧିପୌରୁଷ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, ଅଧିଭୂତ, ଅଧିଦୈବତ, ଅଧିଲୋକ, ଅଧିବିଜ୍ଞାନ ଓ ଅଧିୟଜ୍ଞ—ଏ ସବୁ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 19
त्वां विदित्वात्मदेहस्थं दुर्विदं दैवतैरपि । विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ता: परं भावमनामयम्
ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଦୁର୍ବୋଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣି, ସଂସାର-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରୋଗ-ଶୋକରହିତ ପରମ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 20
अनिच्छतस्तव विभो जन्ममृत्युरनेकत: । द्वारं तु स्वर्गमोक्षाणामाक्षेप्ता त्वं ददासि च
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ବିଭୋ! ଆପଣ କୃପା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନ କଲେ, ଜୀବ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଉଥାଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାର ଆପଣ ହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ବାଧା ଦେବାଳେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ, ଏବଂ ଦାନ କରିବାଳେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ।
Verse 21
आप ही स्वर्ग और मोक्ष हैं। आप ही काम और क्रोध हैं तथा आप ही सत्त्व, रज, तम, अधोलोक और ऊर्ध्वलोक हैं
ଆପଣ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ। ଆପଣ ହିଁ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ; ଏବଂ ଆପଣ ହିଁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ତଥା ଅଧୋଲୋକ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱଲୋକ।
Verse 22
ब्रह्मा भवश्व विष्णुश्न स्कन्देन्द्री सविता यम: । वरुणेन्दू मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वर:
ବାୟୁ କହିଲେ— ତୁମେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଭବ (ଶିବ) ଓ ବିଷ୍ଣୁ; ତୁମେ ହିଁ ସ୍କନ୍ଦ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଓ ଯମ। ତୁମେ ହିଁ ବରୁଣ, ଚନ୍ଦ୍ର, ମନୁ, ଧାତା ଓ ବିଧାତା; ଏବଂ ତୁମେ ହିଁ ଧନାଧିପ କୁବେର।
Verse 23
त्वं वै स्वर्गश्न मोक्षक्ष॒ काम: क्रोधस्त्वमेव च । सत्त्वं रजस्तमश्नैव अधश्चोर्थ्व त्वमेव हि
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ତୁମେ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ, ତୁମେ ହିଁ ମୋକ୍ଷ; ତୁମେ ହିଁ କାମ, ତୁମେ ହିଁ କ୍ରୋଧ। ତୁମେ ହିଁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ତିନି ଗୁଣ; ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ। ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ; ବାଣୀ, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ଥିତି, ମତି; କର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ—ସବୁ ତୁମେ ହିଁ; ଏବଂ ‘ଅଛି’ ଓ ‘ନାହିଁ’ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ।
Verse 24
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्व॒ प्रकृतिभ्य: परं ध्रुवम् । विश्वाविश्वपरोभावद्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि
ବାୟୁ କହିଲେ— ତୁମେ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ। ତୁମେ ହିଁ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଧ୍ରୁବ, ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ। ତୁମେ ହିଁ ବିଶ୍ୱ ଓ ଅବିଶ୍ୱ—ଦୁହିଁଠାରୁ ପରେ ଥିବା ସେଇ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବ; ଏବଂ ତୁମେ ହିଁ ଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ।
Verse 25
यच्चैतत् परमं ब्रह्म यच्च तत् परमं पदम् । या गति: सांख्ययोगानां स भवान् नात्र संशय:,जो यह परम ब्रह्म है, जो वह परमपद है तथा जो सांख्यवेत्ताओं और योगियोंकी गति है, वह आप ही हैं--इसमें संशय नहीं है
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ଯେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯେହି ପରମ ପଦ, ଏବଂ ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଗତି (ଲକ୍ଷ୍ୟ)—ସେ ତୁମେ ହିଁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 26
नूनमद्य कृतार्था: सम नून॑ प्राप्ता: सतां गतिम् । यां गतिं प्रार्थयन्तीह ज्ञाननिर्मलबुद्धयः
ବାୟୁ କହିଲେ— ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ଆମେ କୃତାର୍ଥ ହେଲୁ; ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସେଇ ଗତିକୁ ଆମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛୁ। ଯେ ଗତିକୁ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ସେଇ ଗତିକୁ ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଛୁ; ତେଣୁ ଆଜି ଆମେ ସତ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ ହେଲୁ।
Verse 27
अहो मूढा: सम सुचिरमिमं कालमचेतसा । यन्न विद्य: परं देवं शाश्व॒तं यं विदुर्बुधा:
ବାୟୁ କହିଲେ—ହାୟ! ଆମେ କେତେ ମୂଢ଼ ଥିଲୁ; ଏତେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଚେତ ରହିଲୁ! ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ପରମଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ଚିହ୍ନି ପାରିଲୁ ନାହିଁ।
Verse 28
सेयमासादिता साक्षात् त्वद्धक्तिजन्मभिमया । भक्तानुग्रहकृद् देवो य॑ ज्ञात्वामृतमश्लुते
ଅନେକ ଜନ୍ମର ପ୍ରୟାସରେ ମୁଁ ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତି ପାଇଛି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିବା ମହାଦେବ ଆପଣ; ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ—ମୋକ୍ଷ—ଲାଭ କରନ୍ତି।
Verse 29
देवासुरमुनीनां तु यच्च गुहां सनातनम् । गुहायां निहितं ब्रह्म दुर्विज्ञेयं मुनेरपि
ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯେ ସନାତନ ଗୁହା-ରହସ୍ୟ—ହୃଦୟଗୁହାରେ ନିହିତ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଧ୍ୟାନୀ ମୁନି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବିଜ୍ଞେୟ—ସେଇ ଏହି ଭଗବାନ।
Verse 30
स एष भगवान् देव: सर्वकृत् सर्वतोमुख: । सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वग: सर्ववेदिता
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେଇ ଭଗବାନ ଦେବ—ସର୍ବକର୍ତ୍ତା, ସର୍ବତୋମୁଖ। ସେ ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବଦର୍ଶୀ, ସର୍ବଗ, ସର୍ବଜ୍ଞ।
Verse 31
देहकृद् देहभद् देही देहभुगदेहिनां गति: । प्राणकृत् प्राणभृत् प्राणी प्राणद: प्राणिनां गति:
ଆପଣ ଦେହର କର୍ତ୍ତା, ଦେହର ଧାରକ—ତେଣୁ ଦେହୀ; ଦେହର ଭୋକ୍ତା ଓ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ପରମ ଗତି। ଆପଣ ହିଁ ପ୍ରାଣର କର୍ତ୍ତା, ପ୍ରାଣଧାରକ, ପ୍ରାଣିସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରାଣଦାତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଗତି।
Verse 32
अध्यात्मगतिरिष्टानां ध्यायिनामात्मवेदिनाम् | अपुनर्भवकामानां या गति: सोडयमी श्वरः
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଧ୍ୟାନରତ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଗତି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଚାହୁଁଥିବା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ଗତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏହି ଈଶ୍ୱର ନିଜେ।
Verse 33
अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रद: । अयं च जन्ममरणे विदध्यात् सर्वजन्तुषु,ये ही समस्त प्राणियोंको शुभ और अशुभ गति प्रदान करनेवाले हैं। ये ही समस्त प्राणियोंको जन्म और मृत्यु प्रदान करते हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ଈଶ୍ୱର ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଗତି ଦାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ବିଧାନ କରନ୍ତି।
Verse 34
अयं संसिद्धिकामानां या गति: सो5यमीश्वर: । भूराद्यान् सर्वभुवनानुत्पाद्य सदिवौकस: । दधाति देवस्तनुभिरष्टाभियों बिभर्ति च
ବାୟୁ କହିଲେ—ସଂସିଦ୍ଧି (ମୁକ୍ତି) କାମନା କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ଯେ ପରମ ଗତି, ସେ ଏହି ଈଶ୍ୱର ନିଜେ। ଭୂମି ଆଦି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଏହି ମହାଦେବ ନିଜ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
Verse 35
अतः: प्रवर्तते सर्वमस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम् । अम्मिंक्ष प्रलयं याति अयमेक: सनातन:
ଏହିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳେ ସବୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଲୟ ପାଏ। ସେ ଏକମାତ୍ର ସନାତନ ପୁରୁଷ।
Verse 36
अयं स सत्यकामानां सत्यलोक: परं सताम् | अपवर्गश्न मुक्तानां कैवल्यं चात्मवेदिनाम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ସତ୍ୟକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଏ ପରମ ସତ୍ୟଲୋକ। ଏହିଏ ମୁକ୍ତମାନଙ୍କର ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର କୈବଲ୍ୟ।
Verse 37
अयं ब्रह्मादिभि: सिद्धैर्गुहायां गोपित: प्रभु: । देवासुरमनुष्याणामप्रकाशो भवेदिति
ବାୟୁ କହିଲେ— ଏହି ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସିଦ୍ଧମାନେ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ଗୋପନ କରି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେନ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ନ ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 38
त॑ त्वां देवासुरनरास्तत्त्वेन न विदुर्भवम् मोहिता: खल्वनेनैव हृदिस्थेनाप्रकाशिना
ବାୟୁ କହିଲେ— ହେ ଭବ (ମହାଦେବ)! ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ହୃଦୟସ୍ଥ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମୋହିତ।
Verse 39
ये चैन॑ प्रतिपद्यन्ते भक्तियोगेन भाविता: । तेषामेवात्मना5>त्मानं दर्शयत्येष हृच्छय:
ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଭାବିତ ହୋଇ ଯେମାନେ ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ହୃଦୟ-ମନ୍ଦିରରେ ନିହିତ ଏହି ଭଗବାନ ସେମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 40
य॑ ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते । यं विदित्वा पर वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते
ବାୟୁ କହିଲେ— ଯାହାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ରହେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ତାଙ୍କଠାରୁ ପରେ କୌଣସି ପରମ ଜ୍ଞେୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ।
Verse 41
यं लब्ध्वा परमं लाभ॑ नाधिकं मन्यते बुध: । यां सूक्ष्मां परमां प्राप्तिं गच्छन्नव्ययमक्षयम्
ବାୟୁ କହିଲେ— ଯାହାଙ୍କୁ ପାଇ ଜ୍ଞାନୀ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭକୁ ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ବୋଲି ମାନେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପାଇ ସେ ଅବ୍ୟୟ, ଅକ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗମନ କରେ।
Verse 42
यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञा: सांख्यशास्त्रविशारदा: । सूक्ष्मज्ञानतरा: सूक्ष्मं ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनै:
ବାୟୁ କହିଲେ—ଗୁଣ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାତା, ସାଂଖ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଏବଂ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ସାଂଖ୍ୟମାନେ ଯେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି—ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 43
यं च वेदविदो वेद्यं वेदान्ते च प्रतिष्ठितम् । प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବେଦବିଦମାନେ ଜ୍ଞେୟ ବୋଲି ମାନନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ବେଦାନ୍ତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ପ୍ରାଣାୟାମ-ପରାୟଣ ସାଧକମାନେ ସେହି ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ଜପ-ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
Verse 44
ओंकाररथमारुह्य ते विशन्ति महेश्वरम् । अयं स देवयानानामादित्यो द्वारमुच्यते
ବାୟୁ କହିଲେ—ଓଂକାର-ରୂପ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ସେ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ମହେଶ୍ୱରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଆଦିତ୍ୟକୁ ଦେବୟାନ—ଦେବପଥ—ର ଦ୍ୱାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 45
अयं च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते । एष काष्ठा दिशश्वैव संवत्सरयुगादि च
ବାୟୁ କହିଲେ—ପିତୃୟାନ ପଥର ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଦ୍ୱାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାଠାରୁ କାଷ୍ଠା, ଦିଗମାନ ଏବଂ ସଂବତ୍ସର, ଯୁଗ ଆଦି କାଳ-ବିଭାଗର ଗଣନା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 46
एन॑ प्रजापति: पूर्वमाराध्य बहुभि: स्तवै:
ପୂର୍ବକାଳରେ ପ୍ରଜାପତି ଅନେକ ସ୍ତବଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ।
Verse 47
ऋग्भिर्यमनुशासन्ति तत्त्वे कर्मणि बहवृचा:
ବାୟୁ କହିଲେ—ଋଗ୍ବେଦର ବହ୍ୱୃଚ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ କର୍ମର ଯଥାର୍ଥ ନୀତିରେ ଋକ୍ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଓ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯଜୁର୍ବେଦଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଯଜୁଃସୂତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଓ ଆହବନୀୟ—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରୂପେ ଜାଣନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧି ସାମଗାୟକମାନେ ସାମସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି। ଅଥର୍ବବେଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଋତ, ସତ୍ୟ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମଗାମୀ ପଥ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯେହେତୁ ସେ ଯଜ୍ଞର ପରମ କାରଣ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ପରମ ପତି ଓ ଅଧିପତି ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ।
Verse 48
यजुर्भियत्र्तरिधा वेद्यं जुद्धत्यध्वर्यवो5ध्वरे । सामभिर्य॑ च गायन्ति सामगा: शुद्धबुद्धयः
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେହି ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞରେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଯାଜକମାନେ ଯଜୁଃମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବେଦୀକୁ ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଏବଂ ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧି ସାମଗାୟକମାନେ ସାମସ୍ତୋତ୍ର ଗାନ କରନ୍ତି।
Verse 49
ऋतं सत्य परं ब्रह्म स्तुवन्त्याथर्वणा द्विजा: । यज्ञस्य परमा योनि: पतिश्नायं पर: स्मृत:
ବାୟୁ କହିଲେ—ଅଥର୍ବଣ ଦ୍ୱିଜ ଯାଜକମାନେ ଋତ, ସତ୍ୟ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେ ଯଜ୍ଞର ପରମ ଯୋନି (ମୂଳ) ଏବଂ ସେହି ପରମ ପତି—ବନ୍ଦନୀୟ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 50
रात्यहः:श्रोत्रनयन: पक्षमासशिरो भुज: । ऋतुवीर्यस्तपोधैर्यो हृब्दगुह्दोौरुपादवान्
ବାୟୁ କହିଲେ—ରାତି ଓ ଦିନ ତାହାର କାନ ଓ ଆଖି; ପକ୍ଷ ଓ ମାସ ତାହାର ମସ୍ତକ ଓ ଭୁଜା। ଋତୁମାନେ ତାହାର ବୀର୍ୟ; ତପସ୍ୟା ତାହାର ଧୈର୍ୟ; ଏବଂ ବର୍ଷ ତାହାର ଗୁହ୍ୟାଙ୍ଗ, ଊରୁ ଓ ପାଦ।
Verse 51
मृत्युर्यमो हुताशश्व॒ काल: संहारवेगवान् । कालस्य परमा योनि: कालक्षायं सनातन:,मृत्यु, यम, अग्नि, संहारके लिये वेगशशाली काल, कालके परम कारण तथा सनातन काल भी--ये महादेव ही हैं
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ମୃତ୍ୟୁ, ଯମ ଓ ଅଗ୍ନି; ସଂହାର ପାଇଁ ବେଗବାନ କାଳ; କାଳର ପରମ ଯୋନି (ମୂଳକାରଣ); ଏବଂ ଯେଉଁ ସନାତନ ତତ୍ତ୍ୱରେ କାଳର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ—ଏ ସବୁ ମହାଦେବ ହିଁ।
Verse 52
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ ग्रहाश्न सह वायुना । ध्रुव: सप्तर्षयश्चैव भुवना: सप्त एव च
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ବାୟୁ ସହିତ; ଧ୍ରୁବ ଓ ସପ୍ତର୍ଷି; ତଥା ସାତ ଭୁବନ—ଏ ସମସ୍ତେ ଏହି ବିଶ୍ୱ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ।
Verse 53
प्रधानं महदव्यक्तं विशेषान्तं सवैकृतम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ପ୍ରଧାନ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ବିକାରସହିତ ବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ; ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ତୃଣ-ସ୍ତମ୍ଭ (ଘାସର ତିଣିକି) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଭୂତାଦି, ଏବଂ ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ (ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ)—ଏ ସମସ୍ତ (ସେହି ବ୍ୟାପ୍ତିରେ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Verse 54
अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्न यः पर: । चन्द्रमा
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଆଠ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ପରେ ଯେ ପୁରୁଷ; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ, ବାୟୁ, ଧ୍ରୁବ, ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ସାତ ଭୁବନ; ମୂଳପ୍ରକୃତି, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ବିକାରସହିତ ବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ; ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଜଗତ; ଭୂତାଦି ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍—ଏ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ମହାଦେବ ହିଁ ବିରାଜମାନ। ଏବଂ ଏହି ଦେବଙ୍କର ସେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ, ଯାହା ଚକ୍ର ପରି ନିରନ୍ତର ଘୂରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଚଳାଏ—ସେ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେଇ ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ; ସେଇ ବିରକ୍ତମାନଙ୍କ ଗତି, ସେଇ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରମଭାବ।
Verse 55
एतत् परममानन्दं यत् तच्छाश्वतमेव च । एषा गतिर्विरेक्तानामेष भाव: पर: सताम्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଏହିଏ ପରମାନନ୍ଦ, ଏହିଏ ଶାଶ୍ୱତ। ଏହିଏ ବିରକ୍ତମାନଙ୍କ ଗତି, ଏହିଏ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରମଭାବ।
Verse 56
एतत् पदमनुद्धिग्नमेतद् ब्रह्म सनातनम् । शास्त्रवेदाड़विदुषामेतद् ध्यानं परं पदम्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଏହିଏ ଉଦ୍ବେଗରହିତ ପରମପଦ; ଏହିଏ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଏ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ।
Verse 57
इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला । इयं सा परमा सिद्धिरियं सा परमा गति:
ବାୟୁ କହିଲେ— ଏହିଁ ହେଉଛି ପରମ ପରାକାଷ୍ଠା, ଏହିଁ ହେଉଛି ପରମ କଳା। ଏହିଁ ହେଉଛି ପରମ ସିଦ୍ଧି, ଏହିଁ ହେଉଛି ପରମ ଗତି।
Verse 58
इयं सा परमा शान्तिरियं सा निर्वति: परा । य॑ं प्राप्प कृतकृत्या: सम इत्यमन्यन्त योगिन:
ବାୟୁ କହିଲେ— ଏହିଁ ପରମ ଶାନ୍ତି; ଏହିଁ ପରମ ନିର୍ବୃତି। ଏହାକୁ ପାଇ କୃତକୃତ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବିଲେ।
Verse 59
यही वह पराकाष्छठा, यही वह परम कला, यही वह परम सिद्धि और यही वह परम गति हैं एवं यही वह परम शान्ति और वह परम आनन्द भी हैं, जिसको पाकर योगीजन अपनेको कृतकृत्य मानते हैं ।।
ଏହିଁ ସେଇ ପରମ ପରାକାଷ୍ଠା, ଏହିଁ ପରମ କଳା; ଏହିଁ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଏହିଁ ପରମ ଗତି; ଏହିଁ ପରମ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ପରମ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ। ଏହାକୁ ପାଇ ଯୋଗୀମାନେ ନିଜକୁ କୃତକୃତ୍ୟ ମାନନ୍ତି। ଏହିଁ ତୁଷ୍ଟି, ଏହିଁ ସିଦ୍ଧି, ଏହିଁ ଶ୍ରୁତି, ଏହିଁ ସ୍ମୃତି; ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଏହିଁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଗତି ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କର ଏହିଁ ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରାପ୍ତି।
Verse 60
यह तुष्टि, यह सिद्धि, यह श्रुति, यह स्मृति, भक्तोंकी यह अध्यात्मगति तथा ज्ञानी पुरुषोंकी यह अक्षय प्राप्ति (पुनरावृत्तिरहित मोक्षलाभ) आप ही हैं ।।
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ଆପଣ ହିଁ ସେଇ ତୁଷ୍ଟି ଓ ସେଇ ସିଦ୍ଧି; ଆପଣ ହିଁ ଶ୍ରୁତିର ପ୍ରମାଣ ଏବଂ ସ୍ମୃତିର ଶକ୍ତି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟାତ୍ମଗତି ଆପଣ ହିଁ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରାପ୍ତି—ପୁନରାବୃତ୍ତିରହିତ ମୋକ୍ଷ—ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ। ଆଉ ଯେମାନେ କାମନାସହିତ, ବିପୁଳ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞଶୀଳମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି—ସେ ଗତି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ହିଁ।
Verse 61
सम्यग् योगजपै: शान्तिर्नियमैदेहतापनै: । तप्यतां या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्
ବାୟୁ କହିଲେ— ସମ୍ୟକ୍ ଯୋଗସାଧନା ଓ ଜପ, ଏବଂ ଦେହକୁ ତପାଇବା ନିୟମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ତପ କରୁଥିବାମାନେ, ହେ ଦେବ, ଯେ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି—ସେ ପରମ ଗତି ଆପଣ ହିଁ।
Verse 62
कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्तत: । या गतिर्ब्रह्मयसदने सा गतिस्त्वं सनातन,सनातन देव! कर्म-संन्यासियोंको और विरक्तोंको ब्रह्मलोकमें जो उत्तम गति प्राप्त होती है, वह आप ही हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—କର୍ମ-ସଂନ୍ୟାସ କରିଥିବାମାନଙ୍କୁ ଓ ବିରକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମସଦନରେ ଯେ ପରମ ଗତି କୁହାଯାଏ, ହେ ସନାତନ, ହେ ସନାତନ ଦେବ! ସେଇ ଗତି ଆପଣ ନିଜେ।
Verse 63
अपुनर्भवकामानां वैराग्ये वर्ततां च या । प्रकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ସନାତନ, ହେ ସନାତନ ପରମେଶ୍ୱର! ଅପୁନର୍ଭବ (ମୋକ୍ଷ) କାମନା କରି ବୈରାଗ୍ୟମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ପାଆନ୍ତି ସେମାନେ ଯେ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ସେ ଗତି ଆପଣ ନିଜେ।
Verse 64
ज्ञानविज्ञानयुक्तानां निरुपाख्या निरज्जना | कैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତମାନଙ୍କୁ ‘ସାରୂପ୍ୟ’ ଆଦି ନାମ-ଉପାଧିରହିତ, ନିରଞ୍ଜନ ଏବଂ କୈବଲ୍ୟରୂପ ପରମ ଗତି ଯେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ସେ ପରମ ଗତି ଆପଣ ନିଜେ।
Verse 65
वेदशास्त्रपुराणोक्ता: पञ्चैता गतय: स्मृता: । त्वत्प्रसादाद्धि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेडन्यूथा विभो
ପ୍ରଭୋ! ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗତି ସ୍ମୃତିସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ହେ ବିଭୋ! ସେଗୁଡ଼ିକ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ହିଁ ଲଭ୍ୟ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
Verse 66
इति तण्डिस्तपोराशिस्तुष्टावेशानमात्मना । जगौ च परमं ब्रह्म यत् पुरा लोककृज्जगौ
ଏପରି ତପସ୍ୟାର ନିଧି ତଣ୍ଡି ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଈଶାନ (ମହାଦେବ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଏବଂ ପୂର୍ବକାଳରେ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଯେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ସ୍ତୋତ୍ର ଗାଇଥିଲେ, ସେଇ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଗାନ କଲେ।
Verse 67
उपमन्युरुवाच एवं स्तुतो महादेवस्तण्डिना ब्रह्म॒वादिना । उवाच भगवान् देव उमया सहित: प्रभु:
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ତଣ୍ଡି ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଉମାସହିତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭଗବାନ୍ ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 68
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षय: । न विदुस्त्वामिति ततस्तुष्ट: प्रोवाच तं शिव:
“ବ୍ରହ୍ମା, ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର), ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ”—ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ଶିବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତଣ୍ଡିଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 69
श्रीभगवानुवाच अक्षयश्चाव्ययश्वैव भविता दुःखवर्जित: । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वित:,भगवान् श्रीशिवने कहा--ब्रह्मन! तुम अक्षय, अविकारी, दुःखरहित, यशस्वी, तेजस्वी एवं दिव्यज्ञानसे सम्पन्न होओगे
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ ହେବ; ଦୁଃଖରହିତ ହେବ; ଯଶସ୍ବୀ, ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ହେବ।
Verse 70
ऋषीणामभिगम्यश्न सूत्रकर्ता सुतस्तव । मत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशय:
ତୁମ ପୁତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସେବା କରିବ ଏବଂ ସୂତ୍ରରଚୟିତା ହେବ। ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 71
कं वा काम॑ ददाम्यद्य ब्रूहि यद् वत्स काड्क्षसे । द्विजश्रेष्ठ! मेरी कृपासे तुम्हें एक विद्वान पुत्र प्राप्त होगा
ବତ୍ସ! କହ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ କେଉଁ ବର ଦେବି? ତୁମେ ଯାହା ଆକାଂକ୍ଷା କର, ତାହା କହ। (ତେବେ ତଣ୍ଡି ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ—) ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହେଉ।
Verse 72
उपमन्युरुवाच एतान् दत्त्वा वरान् देवो वन्द्यमान: सुरभि: | स्तूयमानश्व विबुधैस्तत्रैवान्तरधीयत
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ସୁରଭୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦେବାଧିଦେବ ଏହି ବରଗୁଡ଼ିକ ଦାନ କରି ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 73
अन्तरहिते भगवति सानुगे यादवेश्वर । ऋषिराश्रममागम्य ममैतत् प्रोक्ततानिह,यादवेश्वर! जब पार्षदोंसहित भगवान् अन्तर्धान हो गये, तब ऋषिने मेरे आश्रमपर आकर यहाँ मुझसे ये सब बातें बतायीं
ହେ ଯାଦବେଶ୍ୱର! ଭଗବାନ୍ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ, ଋଷି ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି ଏଠାରେ ମୋତେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ।
Verse 74
यानि च प्रथितान्यादौ तण्डिराख्यातवान् मम । नामानि मानवश्रेष्ठ तानि त्वं शृणु सिद्धये
ହେ ମାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆଦିକାଳରୁ ପ୍ରଥିତ ଯେ ନାମଗୁଡ଼ିକ ତଣ୍ଡି ମୁନି ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣ।
Verse 75
दशनामसहस््राणि देवेष्वाह पितामह: । शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दशनामशतानि च,पितामह ब्रह्माने पूर्वकालमें देवताओंके निकट महादेवजीके दस हजार नाम बताये थे और शास््त्रोंमें भी उनके सहस्र नाम वर्णित हैं
ପୂର୍ବକାଳରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶର୍ବ (ମହାଦେବ)ଙ୍କ ଦଶହଜାର ନାମ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶତଶଃ ନାମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି।
Verse 76
गुह्वानीमानि नामानि तण्डिर्भगवतो<च्युत । देवप्रसादाद् देवेश: पुरा प्राह महात्मने
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଏଗୁଡ଼ିକ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ନାମ; ମହାତ୍ମା ତଣ୍ଡି ମୋତେ ଯାହା କହିଥିଲେ—ଯାହା ପୁରାତନକାଳରେ ଦେବ (ମହାଦେବ)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଦେବେଶ ବ୍ରହ୍ମା ମହାତ୍ମା ତଣ୍ଡିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
Verse 113
तपस्युग्रे स्थितो भूत्वा दृष्टवा तुष्टाव चेश्वरम् ।।
ବାୟୁ କହିଲେ—ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଯେ ଦେବତା ପ୍ରାଣରୂପ, ଜୀବସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଅନ୍ତରେ ମନୋମୟ ଜ୍ୟୋତିରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ—ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନାଭିଲାଷାରେ ତଣ୍ଡି ମୁନି ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି କଠୋର ତପ କରିଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ପାଇଲାପରେ ସେ ମୁନୀଶ୍ୱର ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଏହିପରି ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 133
भूरिकल्याणद विभो परं सत्यं नमोस्तु ते गन्धर्वराज विश्वावसु, दैत्यराज हिरण्याक्ष और देवराज इन्द्र भी आपकी वन्दना करते हैं। सबको महान् कल्याण प्रदान करनेवाले प्रभो! आप परम सत्य हैं। आपको नमस्कार है
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ବିଭୋ! ଅପାର କଲ୍ୟାଣଦାତା ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ଦୈତ୍ୟରାଜ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଏବଂ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମହା କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ପରମ ସତ୍ୟ। ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 146
निर्वाणद सहस्रांशो नमस्ते<5स्तु सुखाश्रय । विभो! जो जन्म-मरणसे भयभीत हो संसार-बन्धनसे मुक्त होनेके लिये प्रयत्न करते हैं
ହେ ନିର୍ବାଣଦାତା, ସହସ୍ରାଂଶୁ, ସୁଖାଶ୍ରୟ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ବିଭୋ! ଯେ ଯତିମାନେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଭୟରେ ସଂସାର-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯତ୍ନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଣ (ମୋକ୍ଷ) ଦେଇଥାନ୍ତି ଆପଣ ଏକାଇ। ଆପଣ ହିଁ ସହସ୍ର କିରଣବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ତପୁଛନ୍ତି। ସୁଖର ଆଶ୍ରୟ ମହେଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 453
दिव्यादिव्य: परो लाभ अयने दक्षिणोत्तरे । ये ही पितृयान-मार्गके द्वार चन्द्रमा कहलाते हैं। काष्ठा
ବାୟୁ କହିଲେ—ଲାଭ ତିନି ପ୍ରକାର: ଦିବ୍ୟ ଲାଭ, ଅଦିବ୍ୟ ଲାଭ ଓ ପରମ ଲାଭ; ଏବଂ କାଳର ଦୁଇ ଗତି—ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟନ—ଏହାମଧ୍ୟ ଅଛି। ପିତୃୟାନ ନାମକ ମାର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଭାବେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କୁହାଯାଏ। କାଷ୍ଠା, ଦିଗ, ସଂବତ୍ସର ଓ ଯୁଗ ଆଦି ମଧ୍ୟ ସେହି ଏକେଇ ନିୟମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଦେବଲୋକର ସୁଖ ଦିବ୍ୟ ଲାଭ, ଏହି ଲୋକର ସୁଖ ଅଦିବ୍ୟ ଲାଭ, ମୋକ୍ଷ ପରମ ଲାଭ; ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣ-ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମଧ୍ୟ ତଦନୁସାରେ।
Verse 459
ऋग्वेदके विद्वान तात्चिक यज्ञकर्ममें ऋग्वेदके मन्त्रोंद्वारा जिनकी महिमाका गान करते हैं
ବାୟୁ କହିଲେ—ଋଗ୍ବେଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଋଗ୍ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି। ଯଜୁର୍ବେଦଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଓ ଆହବନୀୟ—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଅଗ୍ନିରୂପରେ ଜ୍ଞେୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧି ସାମବେଦଗାୟକମାନେ ସାମମନ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଗାନ କରନ୍ତି। ଅଥର୍ବବେଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଋତ ଓ ସତ୍ୟର ମାର୍ଗରେ, ପରବ୍ରହ୍ମଗାମୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେ ଯଜ୍ଞର ପରମ କାରଣ; ସେହି ଏକାଇ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ପରମପତି ବୋଲି ମାନ୍ୟ।
Verse 4636
प्रजार्थ वरयामास नीललोहितसंज्ञितम् | पूर्वकालमें प्रजापतिने नाना प्रकारके स्तोत्रोंद्वारा इन्हीं नीललोहित नामवाले भगवान्की आराधना करके प्रजाकी सृष्टिके लिये वर प्राप्त किया था
ବାୟୁ କହିଲେ—ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିର ନିମିତ୍ତେ ପ୍ରଜାପତି ପୂର୍ବକାଳରେ ‘ନୀଲଲୋହିତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବର ମାଗିଥିଲେ। ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସେହି ନୀଲଲୋହିତଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବର ପ୍ରଜାପତି ପାଇଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
How worldly aims (strength, reputation, lineage, social harmony) can be sought without severing liberation-oriented discipline—answered by framing boons within bhakti, tapas, and a theology where grace and right intention govern outcomes.
Śiva is presented as the comprehensive ground of reality—time, gods, elements, guṇas, and the highest brahman—and knowing/approaching him through devotion and disciplined practice is depicted as a decisive condition for release from rebirth.
Yes: the text asserts that multiple recognized ‘gatis’ (destinations across ritual, ascetic, renunciant, and knowledge paths) are attainable ‘only by his favor’ (tvadprasādāt), making grace a governing interpretive key for the chapter’s theology.