Adhyaya 146
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
Upa-parva: Śiva-nāma-vyākhyāna (Discourse on Rudra’s names and forms)
Vāsudeva addresses Yudhiṣṭhira and outlines Rudra’s many names and forms, presenting a compact theological taxonomy. The chapter distinguishes two ‘bodies/natures’ (tanū) known to Veda-versed Brahmins: one fierce (ghorā/ugrā) associated with fire, lightning, and the sun, and one auspicious (śivā/saumyā) associated with dharma, waters, and the moon. Epithets are then rationalized through function: ‘Maheśvara’ from supremacy and greatness; ‘Rudra’ from sharpness and burning; ‘Mahādeva’ from vast domain and protection of the great cosmos; ‘Śiva’ from beneficence sought by humans; ‘Sthāṇu’ from fixedness and an enduring liṅga; ‘Bahurūpa’ from manifold forms across time and the movable/immovable; ‘Dhūrjaṭi’ from smoky form; ‘Viśvarūpa’ from containing the gods; and ‘Paśupati’ from lordship and protection of beings. The discourse affirms liṅga and image worship as practiced by sages, gods, gandharvas, and apsarases, portraying the deity as pleased by devotion and as a giver of welfare. It also situates Rudra in liminal spaces (cremation grounds) and within embodied life as death and as vital airs (prāṇa/apāna). The chapter closes by reiterating his cosmic pervasiveness and a vivid image of a divine ‘mouth’ in the ocean (vaḍavāmukha).
Chapter Arc: पार्वती शिव से धर्म का लक्षण पूछती हैं—जो सूक्ष्म, बहुरूपी और कठिन है; मनुष्य उसे कैसे पहचाने और कैसे जिये? → शिव एक विलक्षण उपोद्घात में तिलोत्तमा के अप्रतिम रूप और अपने चित्त के विचलन का संकेत देते हैं—जहाँ देव-मन भी आकर्षण से डगमगा सकता है, वहाँ साधारण जन के लिए धर्म-मार्ग कितना कठिन! फिर वे वर्णाश्रम-धर्म के क्रमशः नियम, मर्यादाएँ और साधन खोलते हैं—राजधर्म से संन्यास-धर्म तक। → शिव धर्म का व्यावहारिक शिखर दिखाते हैं: क्षत्रिय का प्रथम धर्म प्रजापालन है; और संन्यासी/मुनि का धर्म—आसक्ति-बंधन काटकर आत्मनिष्ठ होना, अतिथि-प्रतीक्षा, सत्य-धर्म-रत शान्ति, तथा मित्र-अमित्र में समता। → धर्म को केवल वचन नहीं, आचरण-शास्त्र के रूप में स्थापित किया जाता है—हर आश्रम के लिए अलग अनुशासन, पर लक्ष्य एक: शुद्धि, संयम, और लोक-हित। श्मशान-निवास तक को शिव ‘मेध्य’ कहकर वैराग्य की पवित्रता का प्रतिमान बनाते हैं। → गृहस्थ-गृहों में धुआँ, मूसल की ध्वनि और चूल्हे की आग के शांत हो जाने के बाद भिक्षा/अतिथि-चर्या का संकेत देकर अध्याय आगे के सूक्ष्म आचार-विधान की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ६६ लोक मिलाकर कुल ५७३ “लोक हैं) #स्न्ैमा+ (2) आमने एकचत्वारिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: शिव-पार्वतीका धर्मविषयक संवाद--वर्णाश्रम धर्मसम्बन्धी आचार एवं प्रवृत्ति-निवृत्तिरूप धर्मका निरूपण श्रीभगवानुवाच तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिदुत्तमा । तिल॑ तिल॑ समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ‘ତିଲୋତ୍ତମା’ ନାମକ ଏକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନାରୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ସାରକୁ ତିଲ-ତିଲ କରି ଉଦ୍ଧୃତ କରି ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଅଙ୍ଗମାନ ଗଢ଼ିଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ‘ତିଲୋତ୍ତମା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 2
साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि । प्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना
ଦେବୀ! ଶୁଭେ! ପୃଥିବୀରେ ତିଲୋତ୍ତମାଙ୍କ ରୂପର ସମାନ କେଉଁଠି ନଥିଲା। ସେ ସୁମୁଖୀ କନ୍ୟା ମୋ ମନକୁ ମୋହିତ କରି ମୋର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବାକୁ ଆସିଲା।
Verse 3
यतो यत: सा सुदती मामुपाधावदन्तिके । ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम्
ଦେବୀ! ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତଯୁକ୍ତ ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ନିକଟରେ ଘୁରି ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଗଲା, ସେହି ସେହି ଦିଗରୁ ମୋର ମନୋହର ମୁଖ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 4
तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतः । चतुर्मुखश्न संवृत्तो दर्शयन् योगमुत्तमम्
ତିଲୋତ୍ତମାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ଯୋଗବଳରେ ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଚତୁର୍ମୁଖ ହେଲି। ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଯୋଗଶକ୍ତିର ଦର୍ଶନ କରାଇଲି।
Verse 5
पूर्वण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि ह । उत्तरेण त्वया सार्थ रमाम्यहमनिन्दिते
ପୂର୍ବମୁଖରେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରପଦର ବିଧାନ କରେ; ହେ ଅନିନ୍ଦିତେ, ଉତ୍ତରମୁଖରେ ତୁମ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତାର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
Verse 6
पश्षिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम् । दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रे संहरति प्रजा:
ମୋର ପଶ୍ଚିମମୁଖ ସୌମ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ମୋର ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ଭୀମସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର; ରୌଦ୍ର ଭାବରେ ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂହାର କରେ।
Verse 7
मेरा पश्चिमवाला मुख सौम्य है और सम्पूर्ण प्राणियोंको सुख देनेवाला है तथा दक्षिण दिशावाला भयानक मुख रौद्र है, जो समस्त प्रजाका संहार करता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମୋର ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ମୁଖ ସୌମ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ମୁଖ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୌଦ୍ର, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସଂହାର କରେ। ଲୋକହିତକାମନାରେ ମୁଁ ଜଟାଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀର ବେଶରେ ରହେ; ଦେବକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପିନାକ ଧନୁ ସଦା ମୋ ହାତରେ ଅଛି।
Verse 8
इन्द्रेण च पुरा व्र॒ज॑ क्षिप्तं श्रीकाड्क्षिणा मम । दग्ध्वा कण्ठं तु तद् यातं तेन श्रीकण्ठता मम
ପୂର୍ବକାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମୋର ଶ୍ରୀଲାଭ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋ ଉପରେ ବଜ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ। ସେ ବଜ୍ର ମୋ କଣ୍ଠକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ଚାଲିଗଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ‘ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲି।
Verse 9
(पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थ सुरासुरै: । बलवद्धिविमथितश्चिरकालं महोदधि: ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ପୂର୍ବ ଯୁଗାନ୍ତରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମହାପ୍ରୟାସ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ମହାସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କରିଥିଲେ। ନାଗରାଜ ବାସୁକିକୁ ରଜ୍ଜୁ କରି ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥାଣି କରି ସାଗର ମଥାଯାଉଥିବାବେଳେ ସେଠାରୁ ସର୍ବଲୋକବିନାଶକ ବିଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତାହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ; ତେବେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ସେ ବିଷ ପାନ କଲି। ଶୁଭେ! ତାହାର ଫଳରେ ମୋ କଣ୍ଠରେ ମୟୂରପିଛ ସଦୃଶ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ହେଲା; ସେହିଦିନଠାରୁ ମୁଁ ‘ନୀଳକଣ୍ଠ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏ ସବୁ ତୋତେ କହିଦେଲି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା? ଉମା କହିଲେ— ସର୍ବଲୋକସୁଖାବହ ନୀଳକଣ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦେବଦେବେଶ୍ୱର! ବହୁ ଆୟୁଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ପିନାକକୁ ହିଁ କାହିଁକି ଧାରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ଧର୍ମ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହୁଛି; ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ଶୁଣ। ଏକ ଯୁଗାନ୍ତରେ କଣ୍ୱ ନାମକ ମହାମୁନି ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଘୋର ତପ କରୁଥିବାବେଳେ କାଳକ୍ରମେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ବାଁବି (ବଲ୍ମୀକ) ହେଲା; ତଥାପି ସେ ତପରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପୂଜିତ ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦେବାକୁ ଆସିଲେ; ବର ଦେଇ ସେଠାରେ ଏକ ବେଣୁ (ବାଁସ) ଦେଖି ଲୋକକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତାହାକୁ ଧନୁଷ ରୂପେ ନିୟୋଜିତ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମୋର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଜାଣି ଲୋକପିତାମହ ଦୁଇ ଧନୁଷ ଦେଲେ— ମୋ ପାଇଁ ‘ପିନାକ’ ଓ ହରି ପାଇଁ ‘ଶାର୍ଙ୍ଗ’; ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗରୁ ତୃତୀୟ ‘ଗାଣ୍ଡୀବ’ ହେଲା। ତାହା ସୋମଙ୍କୁ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଅନିନ୍ଦିତେ! ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ଏ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି। ଉମା ପୁଣି ପଚାରିଲେ— ମହାଦେବ! ଅନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ବାହନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୃଷଭ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ବାହନ ହେଲା?
Verse 10
श्रीमहेश्वर उवाच सुरभीमसृजद् ब्रह्मा देवधेनुं पयोमुचम् । सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयोडमृतम्
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ପ୍ରିୟେ! ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରଭି ନାମକ ଦେବଧେନୁକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯିଏ ମେଘ ପରି ଦୁଧ ବର୍ଷା କରୁଥିଲା। ସୃଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା ଏବଂ ଅମୃତମୟ ଦୁଧ ନିରନ୍ତର ଝରାଇଲା।
Verse 11
तस्या वत्समुखोत्सृष्ट: फेनो मद्गात्रमागतः । ततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वमागता:
ସେ ଗାଈର ବଛଡ଼ାର ମୁହଁରୁ ବାହାରିଥିବା ଫେନ ମୋ ଶରୀର ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଏଥିରେ ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ତାପ ଦେଇ ପୀଡ଼ାଇବାକୁ ଲାଗିଲି; ମୋ ରୋଷରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ନାନା ବର୍ଣ୍ଣର ହୋଇଗଲେ।
Verse 12
ततो<5हं लोकगुरुणा शमं नीतो<र्थवेदिना । वृषं चैनं ध्वजार्थ मे ददौ वाहनमेव च,अब अर्थनीतिके ज्ञाता लोकमुरु ब्रह्माने मुझे शान्त किया तथा ध्वज-चिह्न और वाहनके रूपमें यह वृषभ मुझे प्रदान किया
ତାପରେ ଲୋକଗୁରୁ—ଅର୍ଥ ଓ ନୀତିର ଜ୍ଞାତା—ମୋତେ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଏହି ବୃଷଭକୁ ମୋର ଧ୍ୱଜଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦେଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ମୋର ବାହନ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲେ।
Verse 13
उमोवाच निवासा बहुरूपास्ते दिवि सर्वगुणान्विता: । तांश्व संत्यज्य भगवन् श्मशाने रमसे कथम्
ଉମା କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କର ନାନା ପ୍ରକାର ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ନିବାସ ଅଛି; ସେସବୁକୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ ଶ୍ମଶାନଭୂମିରେ କିପରି ରମଣ କରନ୍ତି?
Verse 14
केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुले । गृध्रगोमायुबहुले चिताग्निशतसंकुले
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶ୍ମଶାନ କେଶ ଓ ଅସ୍ଥିର କାଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; କପାଳ ଓ ଘଟରେ ଠସାଠସି। ଗୃଧ୍ର ଓ ଗୋମାୟୁ (ଶୃଗାଳ) ଭରିଛି, ଏବଂ ଶତଶତ ଚିତାଗ୍ନିରେ ଆବୃତ।
Verse 15
अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे । विकीर्णान्त्रास्थिनिचये शिवानादविनादिते
ଏହା ଅଶୁଚି ସ୍ଥାନ—ମାଂସର କାଦରେ ମଥିତ, ବସା ଓ ରକ୍ତର କର୍ଦ୍ଦମରେ ଲେପିତ; ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ଥିର ଢେରରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ଶୃଗାଳମାନଙ୍କ ହୁଆଁ-ହୁଆଁ ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିତ। ତଥାପି ଆପଣ ଏଠାରେ କାହିଁକି ବସନ୍ତି?
Verse 16
श्रीमहेश्वर उवाच मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचराम्यनिशं सदा । न च मेध्यतरं किंचित् श्मशानादिह लक्ष्यते
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ପ୍ରିୟେ! ପବିତ୍ରତା ଖୋଜି ମୁଁ ସଦା ଦିନ-ରାତି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଶ୍ମଶାନଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ମୋତେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 17
तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मन: । न्यग्रोधशाखासंछन्ने निर्भुग्नस्रग्विभूषिते
ଏହିହେତୁ ସମସ୍ତ ନିବାସସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୋର ମନ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ମଶାନରେ ହିଁ ରମେ। ସେଇ ଶ୍ମଶାନ ବଟବୃକ୍ଷର ଶାଖାମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ ଆବୃତ ଓ ମୃତଦେହରୁ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ପୁଷ୍ପମାଳାଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
Verse 18
तत्र चैव रमन्तीमे भूतसंघा: शुचिस्मिते । न च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे,पवित्र मुसकानवाली देवि! ये मेरे भूतगण श्मशानमें ही रमते हैं। इन भूतगणोंके बिना मैं कहीं भी रह नहीं सकता
ଶୁଚିସ୍ମିତେ ଦେବି! ମୋର ଏହି ଭୂତସଂଘମାନେ ସେଠାରେ ହିଁ—ଶ୍ମଶାନରେ ହିଁ—ରମନ୍ତି। ଏବଂ ଦେବି, ଏହି ଭୂତଗଣ ବିନା ମୁଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବସିବାକୁ ସାହସ କରେନି।
Verse 19
एष वासो हि मे मेध्य: स्वर्गीयश्न मत: शुभे । पुण्य: परमकश्चैव मेध्यकामैरुपास्यते
ଶୁଭେ! ମୋର ଏହି ନିବାସସ୍ଥାନକୁ ମୁଁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବୋଲି ମନେ କରେ। ଏହା ପରମ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ; ପବିତ୍ରତାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଉପାସକମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ହିଁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 20
(अस्माच्छमशानमेध्यं तु नास्ति किंचिदनिन्दिते । निस्सम्पातान्मनुष्याणां तस्माच्छुचितमं स्मृतम् ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଅନିନ୍ଦିତେ! ଶ୍ମଶାନଭୂମିଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; କାରଣ ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଆସା-ଯାଆ କମ୍, ତେଣୁ ତାହାକୁ ପରମ ଶୁଚି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରିୟେ! ସେ ସ୍ଥାନ ‘ବୀରସ୍ଥାନ’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ସେଠାରେ ମୋର ନିବାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛି। ଶତଶତ କପାଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସୁନ୍ଦର ଲାଗେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରଦେବତା ଆର୍ଦ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ର ଥିବାବେଳେ—ଦୀର୍ଘାୟୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଆଚାରଗତ ଅଶୁଦ୍ଧମାନେ ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ନିୟମ ନିଶ୍ଚିତ। ମୋ ବ୍ୟତୀତ କେହି ଭୂତଜନିତ ଭୟକୁ ନାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶ୍ମଶାନରେ ରହି ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ। ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଭୂତସଂଘମାନେ ଏଠାରେ କାହାକୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଲୋକହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ମଶାନରେ ହିଁ ରମାଇ ରଖେ। ଏ ସବୁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି—ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
Verse 21
अयं मुनिगण: सर्वस्तपस्तेप इति प्रभो | तपोवेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृति:
ନାରଦ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଏହି ସମସ୍ତ ମୁନିଗଣ ନିଶ୍ଚୟ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ତପସ୍ବୀର ବେଷ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୋ! ଏହି ଋଷିସମୁଦାୟକୁ ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତିଦାୟକ କରିବା ଇଚ୍ଛାରୁ, ଦୟାକରି ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହର ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ।
Verse 22
अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्यया । एतं ममेह संदेहं वक्तुमर्हस्यरिंदम
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ! ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ସମସ୍ତ ଋଷିସମୂହକୁ ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଏଠାରେ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଆପଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହିବା ଉଚିତ।
Verse 23
धर्म: किलक्षण: प्रोक्त: कथं वा चरितुं नरै: । शक््यो धर्ममविन्दद्धिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି? ଏବଂ ଯେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମକୁ ପାଇନାହାନ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଝିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମାନୁସାରେ କିପରି ଚରଣ କରିପାରିବେ? ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 24
नारद उवाच ततो मुनिगण: सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजयत् । वाम्भिक्रग्भूषितार्थाभि: स्तवैश्वार्थविशारदै:
ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ସମସ୍ତ ମୁନିଗଣ ଋଗ୍ବେଦର ଅର୍ଥରେ ଅଲଙ୍କୃତ ବାଣୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି-ପ୍ରଶଂସା କରି ପୂଜା କଲେ।
Verse 25
श्रीमहेश्वर उवाच अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् । शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तम:
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବି! କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ହିଂସା ନ କରିବା, ସତ୍ୟ କହିବା, ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା, ମନଶ୍ଶମନ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମ), ଏବଂ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ—ଏହିଏ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ।
Verse 26
परदारेष्वसंसर्गो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम् । अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम्
ପରସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସଙ୍ଗ ରହିବା, ନ୍ୟାସରୂପେ ଅର୍ପିତ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବା, ଯାହା ବିଧିପୂର୍ବକ ଦିଆଯାଇନାହିଁ ତାହା ଗ୍ରହଣ/ବ୍ୟବହାରରୁ ବିରତ ରହିବା, ଏବଂ ମଧୁ ଓ ମାଂସ ବର୍ଜନ କରିବା।
Verse 27
एष पज्चविधो धर्मो बहुशाख: सुखोदय: । देहिभिर्थर्मपरमैक्षर्तव्यो धर्मसम्भव:
ଏହା ପଞ୍ଚବିଧ ଧର୍ମ—ବହୁ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣର ଉଦୟକାରୀ। ଧର୍ମକୁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମାନୁଥିବା ଦେହଧାରୀମାନେ ଏହି ଧର୍ମସମ୍ଭୂତ ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
(उक्त गृहस्थ-धर्मका पालन करना
ଉପଦିଷ୍ଟ ଗୃହସ୍ଥ-ଧର୍ମର ପାଳନ, ପରସ୍ତ୍ରୀ-ସଙ୍ଗରୁ ଦୂରେ ରହିବା, ନିକ୍ଷେପ (ଧରୋହର) ରକ୍ଷା ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ଦିଆନଥିବା ପରବସ୍ତୁ ନ ନେବା, ଏବଂ ମାଂସ-ମଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ସୁଖଦାୟକ ଧର୍ମର ଭେଦ। ପ୍ରତ୍ୟେକର ଅନେକ ଶାଖା ଅଛି। ତେଣୁ ଧର୍ମକୁ ପରମ ମାନୁଥିବାମାନେ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉମା କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ମୋର ଆଉ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ଦୟାକରି ତାହା କହନ୍ତୁ। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଧର୍ମ—ଯାହା ଯାହା ନିଜ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଗୁଣକାରୀ—ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 29
ब्राह्मणे कीदृशो धर्म: क्षत्रिये कीदृशो5भवत् | वैश्ये किलक्षणो धर्म: शूद्रे किलक्षणो भवेत्
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ? ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଧର୍ମ କେଉଁ ଲକ୍ଷଣରେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଧର୍ମ କେଉଁ ଲକ୍ଷଣରେ ପରିଚିତ ହୁଏ?
Verse 30
श्रीमहेश्वर उवाच (एतत्ते कथयिष्यामि यत्ते देवि मन:प्रियम् । शृणु तत् सर्वमखिलं धर्म वर्णाश्रमाश्रितम् ।।
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବି! ତୁମ ମନକୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିବା ଏହି ଧର୍ମବିଷୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ ସମଗ୍ର ଧର୍ମର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣ।
Verse 31
उपवास: सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशय: । स हि धर्मार्थसम्पन्नो ब्रह्म भूयाय कल्पते
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପବାସ—ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂୟମର ଶାସନ—ସଦା ଧର୍ମ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 32
तस्य धर्मक्रिया देवि ब्रह्म॒चर्या च न्न्यायतः । व्रतोपनयनं चैव द्विजो येनोपपद्यते
ଦେବୀ! ସେ ଧର୍ମକ୍ରିୟାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଓ ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତପାଳନ ସହିତ ଉପନୟନ-ସଂସ୍କାର ତାହା ପାଇଁ ପରମ ଆବଶ୍ୟକ; କାରଣ ସେହିଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ଦ୍ୱିଜ ହୁଏ।
Verse 33
गुरुदेवतपूजार्थ स्वाध्याया भ्यसनात्मक: । देहिभिर्धर्मपरमैक्षर्तव्यो धर्मसम्भव:
ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ଏବଂ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସରୂପ ଧର୍ମାଚରଣ—ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅବଶ୍ୟକର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଧର୍ମପରାୟଣ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ଧର୍ମର ଆଚରଣ ନିଶ୍ଚୟ ଉଚିତ।
Verse 34
उमोवाच भगवन् संशयो मे<स्ति तन्मे व्याख्यातुमरहसि । चातुर्वर्ण्यस्य धर्म वै नैपुण्येन प्रकीर्तय
ଉମା କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ମୋ ମନରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି; ତେଣୁ ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମୋତେ ବୁଝାନ୍ତୁ। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଓ ନିପୁଣତାରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ।
Verse 35
श्रीमहेश्वर उवाच रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम् । अग्निकार्य तथा धर्मों गुरुकार्यप्रसाधनम्
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଧର୍ମର ରହସ୍ୟ ଶୁଣିବା, ବେଦୋକ୍ତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ (ହୋମ) କରିବା, ଏବଂ ଗୁରୁକାର୍ଯ୍ୟକୁ ସେବାରେ ସମ୍ପାଦନ କରିବା—ଏହାହିଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମର ଧର୍ମ।
Verse 36
भैक्षचर्या परो धर्मो नित्ययज्ञोपवीतिता । नित्यं स्वाध्यायिता धर्मों ब्रह्म॒चर्याश्रमस्तथा
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପାଇଁ ଭୈକ୍ଷଚର୍ଯ୍ୟା—ଗାଁଗାଁରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଆଣି ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା—ପରମ ଧର୍ମ। ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରିବା, ପ୍ରତିଦିନ ବେଦର ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରିବା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମର ନିୟମରେ ଅବିଚଳ ରହିବା—ଏହି ସବୁ ତାହାର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 37
गुरुणा चाभ्यनुज्ञात: समावर्तेत वै द्विज: । विन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଅବଧି ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଦ୍ୱିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସମାବର୍ତ୍ତନ କରିବ। ତାପରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ନିଜ ସ୍ଥିତିଅନୁରୂପ ଯୋଗ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବ।
Verse 38
शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम् । धर्मो नित्योपवासित्वं॑ ब्रह्मचर्य तथैव च
ଶୂଦ୍ରର ଅନ୍ନ ବର୍ଜନ କରିବା (ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ) ଧର୍ମ; ସତ୍ପଥ ସେବନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ। ନିତ୍ୟ ଉପବାସ-ବ୍ରତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ।
Verse 39
आहिताग्निरधीयानो जुहद्दान: संयतेन्द्रिय: । विघसाशी यताहारो गृहस्थ: सत्यवाक् शुचि:
ଗୃହସ୍ଥ ଆହିତାଗ୍ନି ହୋଇ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପାଳନକାରୀ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟଶୀଳ, ହୋମ ଓ ଦାନରେ ତତ୍ପର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ, ବିଘସାଶୀ, ମିତାହାରୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଶୁଚି ହେବା ଉଚିତ।
Verse 40
अतिथिदव्रतता धर्मों धर्मस्त्रेताग्निधारणम् | इष्टी क्ष पशुबन्धां श्व विधिपूर्व समाचरेत्
ଅତିଥିକୁ ଦେବତା ଭାବି ଅତିଥି-ସତ୍କାରରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ତାହାର ଧର୍ମ; ଏବଂ ତ୍ରେତାଗ୍ନି (ଗାର୍ହପତ୍ୟାଦି ତିନି ଅଗ୍ନି) ଧାରଣ ଓ ରକ୍ଷା କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ। ନାନା ପ୍ରକାର ଇଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ଓ ପଶୁବନ୍ଧାଦି କର୍ମ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବ।
Verse 41
यज्ञश्न परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु । अपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च
ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା ତାହାର ପରମ ଧର୍ମ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ମଧ୍ୟ। ଘରେ ପ୍ରଥମେ ଭୋଜନ ନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ; ଏବଂ ବିଘସାଶୀ ହେବା—ପରିବାରକୁ ଖୁଆଇ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ।
Verse 42
भुक्ते परिजने पश्चाद् भोजन धर्म उच्यते । ब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्थ विशेषत:
ପରିଜନ ଓ ଗୃହସ୍ଥାଳୀର ସଭ୍ୟମାନେ ଭୋଜନ କରିସାରିଲେ ପରେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର—ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ (ବେଦାଧ୍ୟୟନସମ୍ପନ୍ନ) ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର—ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ଶିଖାଯାଇଛି।
Verse 43
दम्पत्यो: समशीलत्वं धर्म: स्याद् गृहमेधिन: । गृह्माणां चैव देवानां नित्यपुष्पबलिक्रिया
ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ଧର୍ମ ହେଉଛି ପତି-ପତ୍ନୀଙ୍କର ଶୀଳ ଓ ଆଚରଣର ସମରସତା। ଏବଂ ଗୃହରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ ଓ ବଲି (ଅନ୍ନନିବେଦନ) ର ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 44
नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता । पति और पत्नीका स्वभाव एक-सा होना चाहिये। यह गृहस्थका धर्म है। घरके देवताओंकी प्रतिदिन पुष्पोंद्वारा पूजा करना, उन्हें अन्नकी बलि समर्पित करना, रोज-रोज घर लीपना और प्रतिदिन व्रत रखना भी गृहस्थका धर्म है ।।
ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ଧର୍ମ ହେଉଛି ନିତ୍ୟ ଗୃହଲେପନ-ଶୋଧନ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଉପବାସ କିମ୍ବା ନିୟମବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା। ଭଲଭାବେ ଝାଡ଼ି-ବୁହାରି ଓ ଲେପି ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଘରେ ଘୃତସହ ଆହୁତି ଦେଇ ତାହାର ପବିତ୍ର ଧୂମ ଘରମୟ ବ୍ୟାପିବାକୁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 45
एष द्विजजने धर्मो गा्हस्थ्यो लोकधारण: । द्विजानां च सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते
ଏହା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ-ଧର୍ମ, ଯାହା ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ। ସତ୍ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ନିତ୍ୟ ଚାଲିଆସୁଛି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସଦାର ନିୟମ।
Verse 46
यस्तु क्षत्रगतो देवि मया धर्म उदीरित:ः । तमहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे शूणु समाहिता
ଦେବୀ! ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ଧର୍ମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛି, ସେହି ଧର୍ମକୁ ଏବେ ତୁମ ପାଖରେ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ତୁମେ ଏକାଗ୍ର ଓ ସମାହିତ ମନରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 47
क्षत्रियस्य स्मृतो धर्म: प्रजापालनमादित: । निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते,क्षत्रियका सबसे पहला धर्म है प्रजाका पालन करना। प्रजाकी आयके छठे भागका उपभोग करनेवाला राजा धर्मका फल पाता है
ସ୍ମୃତିମତେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ ଓ ସୁରକ୍ଷା। ଯେ ରାଜା ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ (ରାଜସ୍ୱ) ମାତ୍ର ଭୋଗ କରେ, ସେ ଧର୍ମସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଧର୍ମଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 48
(क्षत्रियास्तु ततो देवि द्विजानां पालने स्मृता: । यदि न क्षत्रियो लोके जगत् स्यादधरोत्तरम् ।।
ମହାଦେବ କହିଲେ—“ହେ ଦେବୀ! ତେଣୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ପାଳନ-ରକ୍ଷାରେ ତତ୍ପର ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ଯଦି ଲୋକେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନ ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଜଗତର କ୍ରମ ଉଲଟି ପଡ଼ି ମହା ଅସ୍ଥିରତା ହୋଇଯାଏ। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହି ଜଗତ ସଦା ଟିକି ରହେ। ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ—ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ସମ୍ୟକ୍ ସାଧନ ଓ ପୌରଜନଙ୍କ ହିତସାଧନକାରୀ କ୍ରିୟା; ଗୁଣଯୁକ୍ତ ମହୀପତି ସଦା ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ବ୍ୟବହାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା ଉଚିତ। ଯେ ମନୁଜାଧିପ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ କରେ, ସେ ପ୍ରଜାପାଳନର ପୁଣ୍ୟରେ ସଞ୍ଚିତ ଓ ଧର୍ମାର୍ଜିତ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।”
Verse 49
तस्य राज्ञ: परो धर्मो दम: स्वाध्याय एव च | अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च
ସେହି ରାଜାଙ୍କର ପରମ ଧର୍ମ—ଦମ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ) ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ; ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ନିତ୍ୟ ଶ୍ରମସାଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ।
Verse 50
यज्ञोपवीतधरणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथा | भृत्यानां भरणं धर्म: कृते कर्मण्यमोघता
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ, ଯଜ୍ଞ କରିବା ଓ ଧର୍ମକ୍ରିୟାର ଅନୁଷ୍ଠାନ—ଏସବୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏବଂ ଆଶ୍ରିତ/ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କର ଭରଣପୋଷଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ। ଆଉ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ବିଧିମତେ ଅମୋଘ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ।”
Verse 51
सम्यग्दण्डे स्थितिर्धमो धर्मो वेदक्रतुर््रिया: । व्यवहारस्थितिर्धर्म: सत्यवाक्यरतिस्तथा
ମହାଦେବ କହିଲେ—“ଧର୍ମ ହେଉଛି ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ଦଣ୍ଡନୀତିର ସୁଦୃଢ଼ ସ୍ଥାପନ। ଧର୍ମ ହେଉଛି ବେଦକର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାର ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଧର୍ମ ହେଉଛି ବ୍ୟବହାର ଓ ନ୍ୟାୟପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଯଥାଯଥ ଅବସ୍ଥା; ଏବଂ ସତ୍ୟବାକ୍ୟରେ ରତି (ପ୍ରୀତି) ମଧ୍ୟ।”
Verse 52
राजाका परम धर्म है--इन्द्रियसंयम
ମହାଦେବ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ପରମ ଧର୍ମ ହେଉଛି: ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରକର୍ମ, ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ-ଧାରଣ, ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ, ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ, ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ଭରଣ-ପୋଷଣ, ଆରମ୍ଭ କରା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସିଦ୍ଧ କରିବା, ଅପରାଧାନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମର ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବ୍ୟବହାରରେ ନ୍ୟାୟର ରକ୍ଷା ଏବଂ ସତ୍ୟଭାଷଣରେ ନିଷ୍ଠା—ଏ ସବୁ ରାଜଧର୍ମ। ଯେ ରାଜା ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛି, ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବୀର୍ୟ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିବା ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇ, ଅଶ୍ୱମେଧରେ ଜିତା ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାର ଲାଭ କରେ।
Verse 53
अश्वमेधजितॉल्लोकानाप्रोति त्रिदिवालये
ମହେଶ୍ୱର ଘୋଷଣା କଲେ—ଯେ ରାଜା ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ହାତର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ, ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସଙ୍କଟରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ବୀର୍ୟ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣ ଦେଉଛି, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଜିତା ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାର ଲାଭ କରେ।
Verse 54
(तथैव देवि वैश्याश्व॒ लोकयात्राहिता: स्मृता: । अन्ये तानुपजीवन्ति प्रत्यक्षफलदा हि ते ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବି, ସେହିପରି ବୈଶ୍ୟମାନେ ଲୋକଜୀବନର ଯାତ୍ରା ନିର୍ବାହରେ ସହାୟକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ବୈଶ୍ୟ ନ ଥିଲେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ। ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ: ପଶୁପାଳନ, କୃଷି ଓ ବାଣିଜ୍ୟ, ନିୟମିତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ; ଏବଂ ସତ୍ପଥାଶ୍ରୟୀ ସଦାଚାର, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ଶମ-ଦମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ-ସମ୍ମାନ ଓ ତ୍ୟାଗ।
Verse 55
वाणिज्यं सत्पथस्थानमातिथ्यं प्रशमो दम: । विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्म: सनातन:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସତ୍ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାଣିଜ୍ୟ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ଶମ ଓ ଦମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ-ସମ୍ମାନ ଏବଂ ତ୍ୟାଗ—ଏହି ସବୁ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ସନାତନ ଧର୍ମ।
Verse 56
तिलान् गन्धान् रसांश्वैव विक्रीणीयान्न चैव हि । वणिक्पथमुपासीनो वैश्य: सत्पथमाश्रित:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ବୈଶ୍ୟ ତିଳ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରସ (ମାଦକ ପାନୀୟ) ବିକ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ବଣିକର ଯଥୋଚିତ ଜୀବିକାପଥକୁ ଅନୁସରି, ସତ୍ପଥର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଚାଲୁ।
Verse 57
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथा्हत: । व्यापार करनेवाले सदाचारी वैश्यको तिल, चन्दन और रसकी विक्री नहीं करनी चाहिये तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य--इस त्रिवर्गकका सब प्रकारसे यथाशक्ति यथायोग्य आतिथ्यसत्कार करना चाहिये ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ—ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗଙ୍କୁ ଯଥାଶକ୍ତି ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ଓ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସେବା ଓ ଶୁଶ୍ରୂଷା। ଯେ ଶୂଦ୍ର ସତ୍ୟବାଦୀ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ନିଜ ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଅତିଥିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କରେ, ସେ ମହାନ୍ ତପର ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେବାରୂପ ଧର୍ମ ହିଁ କଠୋର ତପ ହୋଇଯାଏ।
Verse 58
स शूद्र: संशिततपा: सत्यवादी जितेन्द्रिय: । शुश्रूषुरतिथिं प्राप्त तप: संचिनुते महत्
ତପରେ ସଂଯମୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହି ଶୂଦ୍ର, ଆସିପହଞ୍ଚିଥିବା ଅତିଥିଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରି ମହାନ୍ ତପର ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେବାରୂପ ଧର୍ମ ହିଁ କଠୋର ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 59
नित्यं स हि शुभाचारो देवताद्विजपूजक: । शूद्रो धर्मफलैरिष्टे: सम्प्रयुज्येत बुद्धिमान्
ଯେ ଶୂଦ୍ର ନିତ୍ୟ ଶୁଭାଚାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଦେବତା ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଶୂଦ୍ର ଧର୍ମର ଇଷ୍ଟଫଳ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ—ଧର୍ମର ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 60
(तथैव शूद्रा विहिता: सर्वधर्मप्रसाधका: । शूद्राश्न॒ यदि ते न स्यु: कर्मकर्ता न विद्यते ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ଏହିପରି ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସାଧନ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ବୋଲି ବିଧିତ। ଯଦି ଶୂଦ୍ର ନ ଥାନ୍ତେ, ସେବାକର୍ମ କରିବାକୁ କେହି ଥାନ୍ତା ନାହିଁ। ପୂର୍ବର ତିନି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଶୂଦ୍ରମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ସେବା-ଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତା ଶୂଦ୍ର ହିଁ ମନାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଙ୍କ ସେବାକୁ ଦାସଧର୍ମ—ଅର୍ଥାତ୍ ଶୂଦ୍ରଧର୍ମ—ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ବାଣିଜ୍ୟ, କାରିଗରୀ କାମ, ଶିଳ୍ପ ଓ ନାଟ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ସେ ଅହିଂସକ, ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା-ପୂଜା କରୁଥିବା ହେବା ଉଚିତ। ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ଧର୍ମର ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଏ; ଏହିପରି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଶୂଦ୍ରଧର୍ମ ଶିଖାଯାଇଛି। ହେ ଶୋଭନେ! ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକେକ କରି କହିଦେଲି। ହେ ସୁଭଗେ! ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
Verse 61
उमोवाच (भगवन् देवदेवेश नमस्ते वृषभध्वज । श्रोतुमिच्छाम्यहं देव धर्ममाश्रमिणां विभो ।।
ଉମା କହିଲେ— ଭଗବନ୍! ଦେବଦେବେଶ! ବୃଷଭଧ୍ୱଜ! ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ପ୍ରଭୋ! ମୁଁ ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ଦେବି! ଏକାଗ୍ର ମନେ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଶୁଣ। ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଧର୍ମକୁ ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 62
श्रीमहेश्वर उवाच ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना । लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान् मर्त्येषु क्षितिदेवता:
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବୀ! ଗୁଣଫଳର ଅଭିଲାଷାରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଧାତା ଜଗତର ସାରରୁ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ ଓ ତାରଣ ହେବ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ‘କ୍ଷିତିଦେବତା’; ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମ, କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି, କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଧର୍ମ ଅଛି ସେହିକୁ ପରମ ଧର୍ମ ମନାଯାଏ।
Verse 63
तेषामपि प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम् | ब्राह्मणेषु हि यो धर्म: स धर्म: परमो मत:
ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ବିଧିକର୍ମରୁ ଫଳ କିପରି ଉଦୟ ହୁଏ ତାହା କହିବି; କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଧର୍ମ ଅଛି ସେହିକୁ ପରମ ଧର୍ମ ମନାଯାଏ।
Verse 64
इमे ते लोकधर्मार्थ त्रय: सृष्टा: स्वयम्भुवा । पृथिव्यां सर्जने नित्यं सृष्टास्तानपि मे शृूणु
ଲୋକଧର୍ମର ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର (ଧର୍ମ) ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀର ସୃଷ୍ଟି ସହିତେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିତ୍ୟରୂପେ ସୃଜିତ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 65
वेदोक्तः परमो धर्म: स्मृतिशास्त्रगतो5पर: । शिष्टाचीर्णो पर: प्रोक्तस्त्रयो धर्मा: सनातना:
ବେଦୋକ୍ତ ଧର୍ମ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ବେଦାନୁକୂଳ ସ୍ମୃତି-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଥିବା ଧର୍ମ। ତୃତୀୟଟି ଶିଷ୍ଟ ଓ ଆଦର୍ଶ ପୁରୁଷମାନେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଧର୍ମ। ଏହି ତିନି ଧର୍ମ ସନାତନ।
Verse 66
त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वानू न चाध्ययनजीवक: । त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विज:
ଯେ ତିନି ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନକୁ ଜୀବିକା କରେନାହିଁ; ଯେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ—ଏହି ତିନି କର୍ମକୁ ନିତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ; ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ—ଏହି ତିନି ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏବଂ ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଭାବ ରଖେ—ସେହି ଦ୍ୱିଜକୁ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 67
षडिमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वर: । वृत्त्यर्थ ब्राह्मणानां वै शृणु धर्मानू सनातनान्
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଭୁବନେଶ୍ୱର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଜୀବିକାର ନିମିତ୍ତେ ଏହି ଛଅ କର୍ମ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଶୁଣ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସନାତନ ଧର୍ମବିଧାନ।
Verse 68
यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ । अध्यापनं चाध्ययनं षट्कर्मा धर्मभाग् द्विज:
ନିଜେ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା, ଦାନ ଦେବା, ଦାନ গ্ৰହଣ କରିବା, ବେଦ ପଢ଼ାଇବା ଏବଂ ବେଦ ପଢ଼ିବା—ଏହି ଛଅ କର୍ମ। ଏହି ଛଅ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 69
नित्य: स्वाध्यायिता धर्मो धर्मो यज्ञ: सनातन: । दान॑ प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि
ମହାଦେବ କହିଲେ—ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରିବା ହେଉଛି ଧର୍ମ; ଧର୍ମ ହେଉଛି ସନାତନ ଯଜ୍ଞ। ଏହି ଆଚରଣରେ ଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ—ଯଥାଶକ୍ତି ଓ ଯଥାବିଧି କରାଗଲେ।
Verse 70
इनमें भी सदा स्वाध्यायशील होना ब्राह्मणका मुख्य धर्म है, यज्ञ करना सनातन धर्म है और अपनी शक्तिके अनुसार विधिपूर्वक दान देना उसके लिये प्रशस्त धर्म है ।।
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହି କର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟନିଷ୍ଠ ରହିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଧର୍ମ; ଯଜ୍ଞ କରିବା ସନାତନ ଧର୍ମ; ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ଦାନ ଦେବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଧର୍ମ। କିନ୍ତୁ ଶମ—ସମସ୍ତ ବିଷୟରୁ ନିବୃତ୍ତି—ପରମ ଧର୍ମ; ଏହା ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତ। ଏହାର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଧର୍ମର ମହାନ ସଞ୍ଚୟ ପାଆନ୍ତି।
Verse 71
पज्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवागनसूयक: । दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंसृष्टनिवेशन:
ମହାଦେବ କହିଲେ—ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞରେ ଯାହାର ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ; ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦୋଷାନ୍ୱେଷଣରହିତ; ଯିଏ ଦାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରେ, ଏବଂ ଯାହାର ଗୃହ ସୁସଂଗଠିତ ଓ ସମନ୍ୱୟମୟ—ସେଇ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ ନୀତିଶୀଳତାର ପ୍ରତିମା।
Verse 72
अमानी च सदाजिद्ा: स्निग्धवाणीप्रदस्तथा । अतिथ्यभ्यागतरति: शेषान्नकृतभोजन:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେ ମାନ-ଲୋଭରହିତ ଏବଂ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ। ତାଙ୍କର ବାଣୀ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ମଧୁର ଓ ଆଶ୍ୱାସନଦାୟକ। ସେ ଅତିଥି ଓ ଅକସ୍ମାତ୍ ଆସିଥିବା ଅଭ୍ୟାଗତଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପରିବେଶନ କରି ଯାହା ଶେଷ ରହେ ତାହାହିଁ ସନ୍ତୋଷରେ ଭୋଜନ କରେ।
Verse 73
पाद्यमर्घ्य यथान्यायमासनं शयनं तथा । दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिक:
ଯେ ଯଥାନ୍ୟାୟ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ, ଶୟନ, ଦୀପ ଓ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରେ, ସେଇ ସତ୍ୟ ଧାର୍ମିକ।
Verse 74
गृहस्थ पुरुषको पंचमहायज्ञोंका अनुष्ठान करके अपने मनको शुद्ध बनाना चाहिये। जो गृहस्थ सदा सत्य बोलता
ମହେଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ସଦା ସତ୍ୟ କହେ, ପରଦୋଷ ଖୋଜେ ନାହିଁ, ଦାନ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରେ, ଘରକୁ ଝାଡ଼ୁ-ବୁହାର କରି ସଫା ରଖେ, ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସରଳଭାବେ ରହେ, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ କହେ, ଅତିଥି ଓ ଅଭ୍ୟାଗତଙ୍କ ସେବାରେ ମନ ଲଗାଏ, ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ; ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ, ଶୟନ, ଦୀପ ଓ ରହିବା ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଏ—ତାକୁ ଧାର୍ମିକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଆଉ ଯେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଆଚମନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯଥାସମୟରେ ସତ୍କାରପୂର୍ବକ ଭୋଜନ କରାଇ କିଛି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନରେ ଅନୁଗମନ କରେ—ସେ ସନାତନ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 75
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति निशानिशम् | शूद्रधर्म: समाख्यातस्त्रिवर्गपरिचारणम्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଶୂଦ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦିନରାତି ନିରନ୍ତର ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ—ଏହି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ସେବାକୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 76
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते । तमहं वर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम्,प्रवृत्तिरूप धर्मका विधान गृहस्थोंके लिये किया गया है। वह सब प्राणियोंका हितकारी और शुभ है। अब मैं उसीका वर्णन करता हूँ
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିତ। ସେ ଧର୍ମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତକାରୀ ଓ ଶୁଭ; ଏବେ ମୁଁ ତାହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Verse 77
दातव्यमसकृच्छक्त्या यष्टव्यमसकृत् तथा । पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिमिच्छता
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହିପରି ପୁନଃପୁନଃ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ସମୃଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ପୁଷ୍ଟି, ବଳ ଓ କ୍ଷେମ ବଢ଼ାଇବାକୁ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟିକର୍ମ ଓ ଅନୁଶାସନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 78
अपना कल्याण चाहनेवाले पुरुषको सदा अपनी शक्तिके अनुसार दान करना चाहिये। सदा यज्ञ करना चाहिये और सदा ही पुष्टिजनक कर्म करते रहना चाहिये ।।
ମହାଦେବ ଶିଖାଇଲେ—ଯେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଚାହେ, ସେ ସଦା ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ କରୁ, ସଦା ଯଜ୍ଞ କରୁ, ଏବଂ ସଦା ପୁଷ୍ଟିଜନକ କର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହୁ। ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମଲବ୍ଧ ଧନକୁ ତିନି ଭାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଧର୍ମପ୍ରଧାନ କର୍ମର ନିରନ୍ତର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 79
एकेनांशेन धर्मार्थी कर्तव्यौ भूतिमिच्छता । एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ସମୃଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ଧନର ତିନି ଭାଗରୁ ଗୋଟିଏ ଭାଗରେ ଧର୍ମ ଓ ଜୀବନାବଶ୍ୟକତା ସାଧନ କରୁ; ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭାଗରେ ଭୋଗ କରୁ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ଭାଗକୁ ଧୀରେଧୀରେ ବଢ଼ାଉ। ଏହିପରି ପ୍ରବୃତ୍ତିଧର୍ମ ଶିଖାଯାଇଛି—ଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଜୀବିକା ଓ ସଂଯମିତ ବୃଦ୍ଧିର ସମତୁଳନ।
Verse 80
निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्षाय तिष्ठति । तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः,इससे भिज्न निवृत्तिरूप धर्म है। वह मोक्षका साधन है। देवि! मैं यथार्थरूपसे उसका स्वरूप बताता हूँ, उसे सुनो
କିନ୍ତୁ ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଧର୍ମ ଅଛି—ନିବୃତ୍ତି ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ; ସେହି ମୋକ୍ଷର ସାଧନ। ଦେବି! ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ଆଚରଣମାର୍ଗ ମୁଁ କହୁଛି—ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣ।
Verse 81
सर्वभूतदया धर्मो न चैकग्रामवासिता । आशापाशविमोक्षश्न शस्यते मोक्षकाड्क्षिणाम्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ମୋକ୍ଷକାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ହିଁ ଧର୍ମ। ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ଗାଁ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ନିବାସରେ ବନ୍ଧି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଆଶା ଓ ତୃଷ୍ଣାର ପାଶ କାଟିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ମୁମୁକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆଚରଣ ହିଁ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 82
न कुट्यां नोदके सड़्ो न वाससि न चासने । न त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये
ମହାଦେବ କହିଲେ—ମୋକ୍ଷକାମୀ ପୁରୁଷଙ୍କର କୁଟିର, ଜଳ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆସନରେ ଆସକ୍ତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନ ତ୍ରିଦଣ୍ଡରେ, ନ ଶୟ୍ୟାରେ, ନ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ, ନ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ। ମୋକ୍ଷସାଧକ ତପସ୍ୟାଜୀବନର ବାହ୍ୟ ଆଧାରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମମତା ଓ ନିର୍ଭରତାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 83
अध्यात्मगतिचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायण: । युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମପଥରେ ନିବିଷ୍ଟ, ଯାହାର ମନ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ଯିଏ ସେହିକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ସେ ସଦା ସଂଯମଯୁକ୍ତ ରହିବ—ନିରନ୍ତର ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଓ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାରରେ ନିମଗ୍ନ। ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ, ମନନ ଓ ନିଦିଧ୍ୟାସନ କରି, ତାହାରେ ସ୍ଥିର ରହି ସତ୍ୟକୁ ନିରନ୍ତର ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 84
वृक्षमूलपरो नित्यं शून्यागारनिवेशन: । नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्व यः
ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଦ୍ୱିଜ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ—ସେ ନିତ୍ୟ ବୃକ୍ଷମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ, ଶୂନ୍ୟ ଘରେ ବସୁ, ନଦୀର ପୁଲିନରେ ଶୟନ କରୁ, ଏବଂ ନଦୀତୀରରେ ହିଁ ରତି ରଖୁ। ଏଭଳି ବାହ୍ୟ ଆସକ୍ତିରୁ ଦୂରେ ରହି ସେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରୁ।
Verse 85
विमुक्त: सर्वसज्ञेषु स्नेहबन्धेषु च द्विज: । आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्जेत वै द्विज:
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗ ଓ ସ୍ନେହବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଚିତ୍ତର ଗତିକୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ସ୍ଥିର କରି, ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଆତ୍ମଭାବକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆସଜ୍ଜିତ କରୁ। ଏଭଳି ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଧ୍ୟାନ-ଶାସନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁ।
Verse 86
स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा | परिव्रजेति यो युक्तस्तस्य धर्म: सनातन:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ଯୁକ୍ତଚିତ୍ତ ହୋଇ ପରିବ୍ରାଜକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହୁଏ, ବିଷୟସେବନରୁ ନିର୍ବିକାର ରହେ, ସ୍ଥାଣୁ ପରି ଅଚଳ ରହେ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରେରିତ କର୍ମରେ—ଶ୍ରବଣ, ମନନ, ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଆଦିରେ—କାଳ ବ୍ୟତୀତ କରେ, ସେହି ଜନ ସନାତନ ଧର୍ମର ମୋକ୍ଷରୂପ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 87
न चैकत्र समासक्तो न चैकग्रामगोचर: । मुक्तो हाटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशय:
ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏକ ଥାଉରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକମାତ୍ର ଗ୍ରାମରେ ଜୀବନକୁ ସୀମିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସଦା ଏକେ ନଦୀତଟରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ—ଅନାସକ୍ତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ—ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁ।
Verse 88
एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्त: सत्पथ: सताम् । यो मार्गमनुयातीमं प्द तस्य च विद्यते
ଏହା ମୋକ୍ଷବିଦମାନଙ୍କର ଧର୍ମ—ବେଦୋକ୍ତ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସନ୍ମାର୍ଗ। ଯେ ଏହି ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 89
चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचकबहूदकौ । हंस: परमहंसश्न यो यः पश्चात् स उत्तम:,संन्यासी चार प्रकारके होते हैं--कुटीचक, बहूदक, हंस और परमहंस। इनमें उत्तरोत्तर श्रेष्ठ है
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଭିକ୍ଷୁ-ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଚାରି ପ୍ରକାର: କୁଟୀଚକ, ବହୂଦକ, ହଂସ ଓ ପରମହଂସ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରମକୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
Verse 90
अतः परतरं नास्ति नावरं न तिरोग्रत: । अदुःखमसुखं सौम्यमजरामरमव्ययम्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ, ଏହାଠାରୁ ନୀଚ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ସମ୍ମୁଖରେ ପରମାତ୍ମା ତିରୋହିତ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ଦୁଃଖ-ସୁଖରହିତ, ସୌମ୍ୟ, ଅଜର, ଅମର ଓ ଅବ୍ୟୟ ଅବସ୍ଥା—ପରମହଂସ-ଧର୍ମଜ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 91
उमोवाच गार्हस्थ्यो मोक्षधर्मक्ष सज्जनाचरितस्त्वया । भाषितो जीवलोकस्य मार्ग: श्रेयस्करो महान्
ଉମା କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଆପଣ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଆଚରଣ କରିଥିବା ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷଧର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ମାର୍ଗ ଜୀବଲୋକ ପାଇଁ ମହା କଲ୍ୟାଣକାରୀ, ଶ୍ରେୟସ୍କର।
Verse 92
ऋषिधर्म तु धर्मज्ञ श्रोतुमिच्छाम्यत: परम् । स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु,धर्मज्ञ! अब मैं ऋषिधर्म सुनना चाहती हूँ। तपोवननिवासी मुनियोंके प्रति सदा ही मेरे मनमें स्नेह बना रहता है
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଏବେ ମୁଁ ଋଷିଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ତପୋବନରେ ବସୁଥିବା ତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋ ମନରେ ସଦା ଏକ ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଗେ।
Verse 93
आज्यधूमोद्धवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम् । तं॑ दृष्टवा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत्
ହେ ମହେଶ୍ୱର! ଋଷିମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅର ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଧୂମରୁ ଉଠୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧ ସମଗ୍ର ତପୋବନକୁ ଆବୃତ କରିଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗେ। ତାହା ଦେଖି ମୋ ମନ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ—ମହେଶ୍ୱର ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 94
एतन्मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभो । सर्वरधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे । निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम्
ହେ ବିଭୁ, ହେ ଦେବ! ଏହି ମୋର ସନ୍ଦେହ ମୁନିଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ। ହେ ଦେବଦେବ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ହେ ମହାଦେବ! ମୁଁ ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପଚାରିଛି, ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
Verse 95
श्रीभगवानुवाच हन्त ते<हं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्ममनुत्तमम् । यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धि स्वतपसा शुभे
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଶୁଭେ! ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁନିମାନଙ୍କର ଅନୁତ୍ତମ ଧର୍ମ କହୁଛି। ତାହା ଆଚରଣ କରି ସେମାନେ ନିଜ ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।
Verse 96
श्रीभगवान् शिव बोले--शुभे! तुम्हारे इस प्रश्नसे मुझे बड़ी प्रसन्नता हुई है। अब मैं मुनियोंके सर्वोत्तम धर्मका वर्णन करता हूँ, जिसका पालन करके वे अपनी तपस्याके द्वारा परम सिद्धिको प्राप्त होते हैं ।।
ଶ୍ରୀମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଶୁଭେ! ତୁମର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି; ତାହା ଆଚରଣ କରି ସେମାନେ ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ହେ ମହାଭାଗେ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞେ! ଫେନପାନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କର ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣୁଥିବା ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଯେ ଧର୍ମ, ତାହା ଆଦିରୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 97
महाभागे! धर्मज्ञे! सबसे पहले धर्मवेत्ता साधुपुरुष फेनप ऋषियोंका जो धर्म है, उसीका मुझसे वर्णन सुनो ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ମହାଭାଗେ, ଧର୍ମଜ୍ଞେ! ପ୍ରଥମେ ମୋ ପାଖରୁ ଫେନପ ନାମକ ସାଧୁ ଋଷିମାନଙ୍କର ଜୀବନ-ଧର୍ମ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଶୁଭ ଅମୃତ ପାନ କରିଥିଲେ; ତାହା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ପାନ କରିଥିବାରୁ ତାହା ‘ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେଇ ଅମୃତର ଫେନକୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ସଂଗ୍ରହ କରି ସଦା ପାନ କରି ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ ଥିବାମାନେ ‘ଫେନପ’ କୁହାନ୍ତି।”
Verse 98
एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधने । धर्मचर्याकृतो मार्गो बालखिल्यगणै: शृणु
ତପୋଧନ! ଏହା ହେଉଛି ସେଇ ବିଶୁଦ୍ଧ ଫେନପ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଧର୍ମାଚରଣର ପଥ। ଏବେ ବାଲଖିଲ୍ୟ ନାମକ ଋଷିଗଣ ଯେ ଧର୍ମମାର୍ଗ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 99
वालखिल्यास्तप:सिद्धा मुनयः सूर्यमण्डले । उज्छे तिष्ठन्ति धर्मज्ञा: शाकुनीं वृत्तिमास्थिता:
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିଗଣ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ମୁନି; ସେମାନେ ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ବସନ୍ତି। ସେମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ‘ଉଚ୍ଛବୃତ୍ତି’ ଅବଲମ୍ବନ କରି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି ଛିଟିଯାଇଥିବା ଧାନ୍ୟକଣା ଚୟନ କରି କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି—କାହାକୁ ହିଂସା ନକରି।”
Verse 100
मृगनिर्मोकवसनाश्चलीरवल्कलवासस: । निर्दन्द्धा:सत्पथं प्राप्ता वालखिल्यास्तपोधना:
ମୃଗଛାଳ, ଚୀର ଓ ବଲ୍କଳ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର। ସେଇ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଆଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ସନ୍ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ତପସ୍ୟା-ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 101
अड्गुष्ठपर्वमात्रा ये भूत्वा स्वे स्वे व्यवस्थिता: । तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत्
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଦେହ ଅଙ୍ଗୁଠିର ଅଗ୍ରଭାଗ ପରିମାଣର। ଏତେ ଲଘୁକାୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହି ନିରନ୍ତର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଧର୍ମଫଳ ମହାନ।
Verse 102
ते सुरै: समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धये । द्योतयन्ति दिश: सर्वास्तपसा दग्धकिल्बिषा:
ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି (ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ରୂପ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି)। ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦଗ୍ଧ କରି ସେମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।
Verse 103
ये त्वन्ये शुद्धमनसो दयाधर्मपरायणा: । सन्तश्नलक्रचरा: पुण्या: सोमलोकचराश्न ये
କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ—ଶୁଦ୍ଧମନା, ଦୟା ଓ ଧର୍ମରେ ପରାୟଣ, ସନ୍ତସ୍ୱଭାବୀ ଓ ନିୟମଶୀଳ, ପୁଣ୍ୟବାନ—ଏମିତି ଜନ ସୋମଲୋକରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
Verse 104
पितृलोकसमीपस्थास्त उज्छन्ति यथाविधि । इनके अतिरिक्त दूसरे भी बहुत-से शुद्धचित्त, दयाधर्मपरायण एवं पुण्यात्मा संत हैं, जिनमें कुछ चक्रचर (चक्रके समान विचरनेवाले), कुछ सोमलोकमें रहनेवाले तथा कुछ पितृलोकके निकट निवास करनेवाले हैं। ये सब शास्त्रीय विधिके अनुसार उज्छवृत्तिसे जीविका चलाते हैं || १०३ $ ।।
କେହି ପିତୃଲୋକର ସମୀପରେ ବସି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଛବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି।
Verse 105
सोमपानां च देवानामूष्मपाणां तथैव च । उज्छन्ति ये समीपस्था: सदारा नियतेन्द्रिया:
ସୋମପ ଓ ଉଷ୍ଣପ ନାମକ ଦେବମାନଙ୍କ ସମୀପରେ ବସୁଥିବା କେହି ତପସ୍ବୀ ଉଚ୍ଛବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି; ସେମାନେ ସଦାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ।
Verse 106
तेषामग्निपरिस्पन्द: पितृणां चार्चन॑ तथा | यज्ञानां चैव पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିର ପରିଚର୍ଯ୍ୟା, ପିତୃମାନଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ଏବଂ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞର ଯଜନ—ଏହି ସବୁକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 107
अन्निहोत्र, पितरोंका पूजन (श्राद्ध) और पंचमहा-यज्ञोंका अनुष्ठान यह उनका मुख्य धर्म कहा जाता है ।।
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଆହୁତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପିତୃପୂଜା, ଏବଂ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞର ଅନୁଷ୍ଠାନ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଧର୍ମ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ହେ ଦେବୀ, ଚକ୍ର ପରି ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ଦେବଲୋକରେ ବସୁଥିବା ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ଏହି ଋଷିଧର୍ମ ପାଳନ କରିଆସିଛନ୍ତି। ଏହାଛଡ଼ା ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଉ ଯେ ଧର୍ମ ଅଛି, ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ, ଦେବୀ।
Verse 108
सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु ज्ञेयो55त्मा संयतेन्द्रियै: । कामक्रोधौ तत: पश्चाज्जेतव्याविति मे मति:
ସମସ୍ତ ଋଷିଧର୍ମରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମ ସହ ପ୍ରଥମେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିବା ଦରକାର—ଏହି ମୋର ମତ।
Verse 109
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम् | सोमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञज्चमी यज्ञदक्षिणा
ଶ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଯଥାବିଧି ସମ୍ପାଦନ, ଧର୍ମସତ୍ରରେ (ଧର୍ମରାତ୍ରିରେ) ଅବିଚଳ ରହିବା, ସୋମଯଜ୍ଞକୁ ଅନୁମୋଦନ କରି ତାହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଯଜ୍ଞବିଧିର ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ବିଧିତ।
Verse 110
नित्यं यज्ञक्रिया धर्म: पितृदेवार्चने रति: । सर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोज्छार्जितेन वै
ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା କରିବା ଧର୍ମ; ପିତୃ ଓ ଦେବଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ରୁଚି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର—ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ଅଲଗା କରି ରଖାଯାଇଥିବା ଅନ୍ନରେ।
Verse 111
नित्य यज्ञका अनुष्ठान और धर्मका पालन करना चाहिये। देवपूजा और श्राद्धमें प्रीति रखना चाहिये। उछ्छवृत्तिसे उपार्जित किये हुए अन्नके द्वारा सबका आतिथ्य-सत्कार करना ऋषियोंका परम कर्तव्य है ।।
ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଧର୍ମର ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବପୂଜା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରୀତି ରଖିବା ଉଚିତ। ଉଚ୍ଛବୃତ୍ତିରେ ଉପାର୍ଜିତ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରିବା—ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଭୋଗବିଲାସରୁ ନିବୃତ୍ତି, ଶମରେ ରତି, ସ୍ଥଣ୍ଡିଳରେ ଶୟନର ଯୋଗ, ଏବଂ ଶାକ-ପର୍ଣ୍ଣ ସେବନ—ଏହି ହେଉଛି ସଂୟମିତ ଜୀବନର ନୀତି।
Verse 112
फलमूलाशनं वायुराप: शैवलभक्षणम् | ऋषीणां नियमा होते यैर्जयन्त्यजितां गतिम्
ଫଳ‑ମୂଳ ଭୋଜନ, ବାୟୁରେ ନିର୍ବାହ, କେବଳ ଜଳପାନ ଏବଂ ଶୈବଳାଦି ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଭକ୍ଷଣ—ଏହିସବୁ ଋଷିମାନଙ୍କର ନିୟମ। ଏହି ସଂୟମରେ ସେମାନେ ଅଜିତ ଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରନ୍ତି।
Verse 113
विषयभोगोंसे निवृत्त रहना, गोरसका आहार करना, शमके साधनमें प्रेम रखना, खुले मैदान चबूतरेपर सोना, योगका अभ्यास करना, साग-पातका सेवन करना, फल-मूल खाकर रहना, वायु, जल और सेवारका आहार करना--ये ऋषियोंके नियम हैं। इनका पालन करनेसे वे अजित--सर्वश्रेष्ठ गतिको प्राप्त करते हैं ।।
ବିଷୟଭୋଗରୁ ନିବୃତ୍ତ ରହିବା, ଗୋରସ (ଦୁଗ୍ଧଜାତ) ଆହାର କରିବା, ଶମସାଧନରେ ପ୍ରୀତି ରଖିବା, ଖୋଲା ମାଠ କିମ୍ବା ଚବୁତରାରେ ଶୟନ କରିବା, ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରିବା, ଶାକ‑ପାତ ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ଫଳ‑ମୂଳରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା, ଏବଂ ବାୟୁ‑ଜଳ ଓ ସେବାରେ ଲଭ୍ୟ ଆହାରରେ ନିର୍ବାହ କରିବା—ଏହିସବୁ ଋଷିମାନଙ୍କର ନିୟମ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରି ସେମାନେ ଅଜିତ, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ପରିବେଶ ମଧ୍ୟ ଏମିତି—ଧୂମହୀନ ସ୍ଥାନରେ ଭୋଜନ, ମୁସଳ‑ଓଖଳିର ଶବ୍ଦ ନଥିବା ନିରବତା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ସହ ସଞ୍ଚାର, ଏବଂ ଭିକ୍ଷୁକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଫେରିଯାଇଥିବା ସମୟ।
Verse 114
अतिथिं काड्क्षमाणो वै शेषान्नकृतभोजन: । सत्यधर्मरत: शान्तो मुनिधर्मेण युज्यते
ଯେ ଅତିଥିଙ୍କ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ସେହିକାରଣେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ ନାହିଁ, ଯେ ସତ୍ୟ‑ଧର୍ମରେ ରତ ଓ ଶାନ୍ତ—ସେ ମୁନିଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 115
न स्तम्भी न च मानी स्याज्नाप्रसन्नो न विस्मित: । मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तम:
ମନୁଷ୍ୟ ନ ଦମ୍ଭୀ ହେଉ, ନ ଅଭିମାନୀ; ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମତୃପ୍ତ ହୋଇ ଇତରାଉ ନାହିଁ, ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇ ଆତ୍ମପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁ। ଯେ ମିତ୍ର‑ଶତ୍ରୁକୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖେ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବରେ ମୈତ୍ରୀମୟ—ସେ ଧର୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ।
Verse 141
जब गृहस्थोंके यहाँ रसोईघरका धुआँ निकलना बंद हो जाय
ଯେତେବେଳେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘରେ ରସୋଇଘରର ଧୂଆଁ ଉଠିବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ମୁସଳ‑ଓଖଳିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ନିରବତା ଛାଇଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଚୁଲ୍ହାର ଆଗୁନ ନିଭିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଘରର ସମସ୍ତେ ଭୋଜନ ସମାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ପାତ୍ର‑ବାସନ ଆଣି‑ନେଇ ଚଳାଚଳ ରୁକିଯାଏ; ଏବଂ ଭିକ୍ଷୁକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଫେରିଯାଇଥାନ୍ତି—ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଋଷି ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଯେ ଅନ୍ନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ତାହାକୁ ସଂୟମରେ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି କରି ସତ୍ୟ‑ଧର୍ମରେ ଅନୁରାଗୀ ଶାନ୍ତ ପୁରୁଷ ମୁନିଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ପାଏ। ଯାହାର ଗର୍ବ‑ଅଭିମାନ ନାହିଁ, ଯେ ନ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇ ଆତ୍ମପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ, ଯେ ମିତ୍ର‑ଶତ୍ରୁକୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଭାବ ରଖେ—ସେଇ ଧର୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ସତ୍ୟ ଋଷି।
Frequently Asked Questions
It distinguishes two tanū (natures/bodies): a fierce, destructive-energetic aspect linked to fire and lightning, and an auspicious, sustaining aspect linked to dharma, waters, and the moon.
Each name is explained through a specific function or attribute: burning/sharpness (Rudra), beneficence sought by humans (Śiva), enduring fixedness and liṅga-stability (Sthāṇu), and protection/lordship over beings (Paśupati).
Yes. Worship of the liṅga or the deity’s form is described as pleasing Maheśvara and yielding welfare such as happiness and prosperity for devoted practitioners.