Shloka 9
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थ सुरासुरै: । बलवद्धिविमथितश्चिरकालं महोदधि: ।।
purā yugāntare yatnād amṛtārthaṁ surāsuraiḥ | balavaddhi vimathitaś cirakālaṁ mahodadhiḥ ||
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ପୂର୍ବ ଯୁଗାନ୍ତରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମହାପ୍ରୟାସ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ମହାସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କରିଥିଲେ। ନାଗରାଜ ବାସୁକିକୁ ରଜ୍ଜୁ କରି ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥାଣି କରି ସାଗର ମଥାଯାଉଥିବାବେଳେ ସେଠାରୁ ସର୍ବଲୋକବିନାଶକ ବିଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତାହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ; ତେବେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ସେ ବିଷ ପାନ କଲି। ଶୁଭେ! ତାହାର ଫଳରେ ମୋ କଣ୍ଠରେ ମୟୂରପିଛ ସଦୃଶ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ହେଲା; ସେହିଦିନଠାରୁ ମୁଁ ‘ନୀଳକଣ୍ଠ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏ ସବୁ ତୋତେ କହିଦେଲି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା? ଉମା କହିଲେ— ସର୍ବଲୋକସୁଖାବହ ନୀଳକଣ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦେବଦେବେଶ୍ୱର! ବହୁ ଆୟୁଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ପିନାକକୁ ହିଁ କାହିଁକି ଧାରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— ଧର୍ମ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହୁଛି; ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ଶୁଣ। ଏକ ଯୁଗାନ୍ତରେ କଣ୍ୱ ନାମକ ମହାମୁନି ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଘୋର ତପ କରୁଥିବାବେଳେ କାଳକ୍ରମେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ବାଁବି (ବଲ୍ମୀକ) ହେଲା; ତଥାପି ସେ ତପରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପୂଜିତ ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦେବାକୁ ଆସିଲେ; ବର ଦେଇ ସେଠାରେ ଏକ ବେଣୁ (ବାଁସ) ଦେଖି ଲୋକକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତାହାକୁ ଧନୁଷ ରୂପେ ନିୟୋଜିତ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମୋର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଜାଣି ଲୋକପିତାମହ ଦୁଇ ଧନୁଷ ଦେଲେ— ମୋ ପାଇଁ ‘ପିନାକ’ ଓ ହରି ପାଇଁ ‘ଶାର୍ଙ୍ଗ’; ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗରୁ ତୃତୀୟ ‘ଗାଣ୍ଡୀବ’ ହେଲା। ତାହା ସୋମଙ୍କୁ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଅନିନ୍ଦିତେ! ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ଏ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି। ଉମା ପୁଣି ପଚାରିଲେ— ମହାଦେବ! ଅନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ବାହନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୃଷଭ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ବାହନ ହେଲା?
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a moral pattern: great attainments (amṛta) require sustained effort and may demand cooperation even between opponents; yet the pursuit of a lofty goal can first release dangers, implying the need for guardianship and self-sacrifice to protect the common good.
Mahādeva begins recounting the ancient episode of the churning of the ocean: devas and asuras jointly churn the great ocean for a long time to obtain amṛta, setting up the later emergence of poison and Śiva’s protective act.