Adhyaya 89
Kośārtha-Rājadharma: Ethical Revenue Collection and Social Regulation (कोशार्थ-राजधर्मः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Royal Duty)
Chapter 89 records Yudhiṣṭhira’s inquiry on how a capable king should proceed when seeking treasury resources (kośārtha). Bhīṣma outlines a model of fiscal ethics grounded in proportionality and welfare: the king should instruct and guide subjects according to place, time, and capacity, instituting dharmic practices that align the people’s good with the ruler’s stability. Revenue extraction is framed through controlled analogies—milking like a bee taking honey without harming flowers, or like a leech drawing gently—indicating minimal harm and sustained productivity. Bhīṣma recommends gradual increments, staged discipline, and careful sequencing so that burdens do not trigger resistance. He warns against untimely or improper levies and stresses that method matters: coercion without proper means provokes backlash. The chapter also lists socially harmful venues and actors (e.g., intoxicant-houses, exploitative establishments, gambling-associated agents) as requiring regulation because they injure orderly households. It distinguishes ordinary norms against begging from emergency relief obligations, assigning the king responsibility for oversight; failure to restrain harmful elements implicates the ruler in a share of resulting wrongdoing while also sharing merit from protected dharma. The discourse closes by linking truthfulness, straightforwardness, non-anger, and non-cruelty to the acquisition of daṇḍa (authority), kośa (treasury), allies, and stable territory.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—जब राजा स्वयं समर्थ हो, फिर भी राज्य-कोष की आवश्यकता पड़े, तो वह प्रजा को पीड़ा दिए बिना धन-संग्रह कैसे करे? → भीष्म राजधर्म की कसौटी रख देते हैं: शासन ‘यथादेशं यथाकालं यथाबुद्धि यथाबलम्’ हो—देश, काल, बुद्धि और बल के अनुसार प्रजा को अनुशासित करना; ऐसा आचरण चुनना जिससे प्रजा और राजा—दोनों का श्रेय हो। साथ ही वे बताते हैं कि सबको एक साथ वश में करना दुर्लभ है, इसलिए प्रमुखों को साधकर शेष जन को नीति से संभालना चाहिए। → भीष्म का निर्णायक उपदेश: राज्य-समृद्धि का मूल ‘संयम’ और ‘व्यवस्था’ है—मदिरालय/वेश्यालय जैसे भूतिनाशक प्रसंग-स्थानों पर नियंत्रण, और कृषि-गोरक्षा-वाणिज्य आदि विविध कर्मों को अनेक जनों से, कर्म-विभाजन के साथ, सुचारु रूप से कराना; यही कोष-वृद्धि का धर्मसम्मत मार्ग है। → राजा यदि सत्य और आर्जव (सरलता/निष्कपटता) पर टिककर दण्ड-नीति, कोष-संचय, मित्र-सम्पदा और भूमि-रक्षा को संतुलित करे, तो उसे दण्डधारण की शक्ति, स्थिर खजाना, मित्र और राज्य—सब प्राप्त होते हैं; प्रजा-हित ही राज-हित बन जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रा छा अं क्ज अष्टाशीतितमो<् ध्याय: प्रजासे कर लेने तथा कोश-संग्रह करनेका प्रकार युधिषछ्िर उवाच यदा राजा समर्थो5पि कोशार्थी स्यान्महामते । कथं प्रवर्तेत तदा तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--परम बुद्धिमान पितामह! जब राजा पूर्णतः समर्थ हो--उसपर कोई संकट न आया हो, तो भी यदि वह अपना कोश बढ़ाना चाहे तो उसे किस तरहका उपाय काममें लाना चाहिये, यह मुझे बताइये
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်— «အလွန်ပညာကြီးသော အဘိုးတော်၊ မင်းသည် အပြည့်အဝ အင်အားရှိ၍ အရေးပေါ်အန္တရာယ်မရှိသေးသော်လည်း ဘဏ္ဍာတိုက်ကို တိုးချင်လျှင် မည်သို့သော လမ်းစဉ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်သင့်သနည်း။ ကျွန်ုပ်အား မိန့်ကြားပါ»။
Verse 2
भीष्य उवाच यथादेशं यथाकालं यथाबुद्धि यथाबलम् । अनुशिष्यात् प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रत:,भीष्मजीने कहा--राजन्! धर्मकी इच्छा रखनेवाले राजाको देश और कालकी परिस्थितिका ध्यान रखते हुए अपनी बुद्धि और बलके अनुसार प्रजाके हितसाधनमें संलग्न रहकर उसे अपने अनुशासनमें रखना चाहिये
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— «အို မင်းကြီး၊ ဓမ္မကို လိုလားသော မင်းသည် ပြည်သူတို့၏ အကျိုးချမ်းသာကို အမြဲတမ်း စိတ်ထဲထား၍ အုပ်ချုပ်ကာ စည်းကမ်းတကျ ထိန်းသိမ်းရမည်။ နေရာဒေသ၏ အခြေအနေ၊ အချိန်ကာလ၏ လိုအပ်ချက်တို့နှင့် ကိုယ့်ပညာနှင့် ကိုယ့်အင်အားအတိုင်း လျော်ညီစွာ ဆောင်ရွက်ရမည်»။
Verse 3
यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च | तथा कर्माणि सर्वाणि राजा राष्ट्रेषु वर्तयेत्,जिस प्रकारसे काम करनेपर प्रजाओंकी तथा अपनी भी भलाई समझमें आवे, वैसे ही समस्त कार्योंका राजा अपने राष्ट्रमें प्रचार करे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— «မင်းသည် ပြည်သူတို့အတွက်လည်း ကောင်း၊ မိမိအတွက်လည်း ကောင်း အကျိုးရှိမည်ဟု ထင်မြင်ဆုံးဖြတ်သော လုပ်ငန်းနှင့် မူဝါဒ အားလုံးကို မိမိနိုင်ငံတစ်ဝှမ်းလုံးတွင် အကောင်အထည်ဖော်စေသင့်သည်»။
Verse 4
मधुदोहं दुह्ेद् राष्ट्र भ्रमरा इव पादपम् । वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्व न विकुट्टयेत्,जैसे भौंरा धीरे-धीरे फूल एवं वृक्षका रस लेता है, वृक्षको काटता नहीं है, जैसे मनुष्य बछड़ेको कष्ट न देकर धीरे-धीरे गायको दुहता है, उसके थनोंको कुचल नहीं डालता है, उसी प्रकार राजा कोमलताके साथ ही राष्ट्ररूपी गौका दोहन करे, उसे कुचले नहीं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— «မင်းသည် နိုင်ငံမှ အခွန်ဝင်ငွေကို ပျားက သစ်ပင်မှ ပန်းရည်ကို ယူသကဲ့သို့ နူးညံ့စွာ ယူရမည်—မထိခိုက်စေဘဲ။ ထို့ပြင် နွားနို့ညှစ်သူက နွားကလေးကို ဂရုစိုက်၍ နို့ညှစ်သကဲ့သို့၊ နို့ခေါင်းကို မနာကျင်စေဘဲ မဖိနှိပ်ဘဲ၊ ထိုနည်းတူ အုပ်ချုပ်သူသည် နိုင်ငံကို နူးညံ့သိမ်မွေ့မှုနှင့် ထိန်းချုပ်မှုဖြင့် ‘နို့ညှစ်’ ရမည်၊ မနှိပ်စက်ရ»။
Verse 5
जलौकावत् पिबेद् राष्ट्र मुदुनैव नराधिप: । व्याप्रीव च हरेत् पुत्रान् संदशेन्न च पीडयेत्,जैसे जोंक धीरे-धीरे शरीरका रक्त चूसती है, उसी प्रकार राजा भी कोमलताके साथ ही राष्ट्रसे कर वसूल करे। जैसे बाघधिन अपने बच्चेको दाँतसे पकड़कर इधर-उधर ले जाती है; परंतु न तो उसे काटती है और न उसके शरीरमें पीड़ा ही पहुँचने देती है, उसी तरह राजा कोमल उपायोंसे ही राष्ट्रका दोहन करे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «မင်းသည် နိုင်ငံမှ အခွန်အကောက်ကို နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာ ဆွဲယူရမည်။ ကိုယ်ခန္ဓာမှ သွေးကို တဖြည်းဖြည်း စုပ်သောက်သော သွေးစုပ်ပိုးကဲ့သို့ပင်။ ထို့ပြင် သားငယ်ကို သွားဖြင့် ကိုင်၍ သယ်သွားသော်လည်း မကိုက်မနာစေသော ကျားမကဲ့သို့ပင် အုပ်ချုပ်သူသည် နိုင်ငံကို နူးညံ့သောနည်းလမ်းဖြင့် ‘နို့ညှစ်’ သကဲ့သို့ ယူသင့်သမျှကိုသာ ယူ၍ ပြည်သူတို့ကို မပင်ပန်းမနာကျင်စေရ»။
Verse 6
यथा शल्यकवानाखु: पदं धूनयते सदा । अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्र समापिबेत्,जैसे तीखे दाँतोंवाला चूहा सोये हुए मनुष्यके पैरके मांसको ऐसी कोमलतासे काटता है कि वह मनुष्य केवल पैरको कम्पित करता है, उसे पीड़ाका ज्ञान नहीं हो पाता। उसी प्रकार राजा कोमल उपायोंसे ही राष्ट्रसे कर ले, जिससे प्रजा दुखी न हो
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ချွန်ထက်သောသွားရှိသည့် ကြွက်သည် အိပ်နေသူ၏ ခြေထောက်အသားကို အလွန်နူးညံ့စွာ ကိုက်စားသဖြင့် အိပ်သူက ခြေကိုသာ လှုပ်ယမ်းမိပြီး နာကျင်မှုကို မသိသာသကဲ့သို့၊ မင်းသည်လည်း နိုင်ငံမှ အခွန်ကို နူးညံ့၍ မထင်ရှားသောနည်းဖြင့် ဆွဲယူရမည်—ပြည်သူတို့ မဒုက္ခရောက်စေရ»။
Verse 7
अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ततो भूयस्ततो भूय: क्रमवृद्धि समाचरेत्,वह पहले थोड़ा-थोड़ा कर लेकर फिर धीरे-धीरे उसे बढ़ावे और उस बढ़े हुए करको वसूल करे। उसके बाद समयानुसार फिर उसमें थोड़ी-थोड़ी वृद्धि करते हुए क्रमश: बढ़ाता रहे (ताकि किसीको विशेष भार न जान पड़े)
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အခွန်ကို စတင်ကောက်ယူရာတွင် အနည်းငယ်စီ၊ တဖြည်းဖြည်း ပေးဆောင်စေ၍၊ ထိုအလေ့အထ တည်ငြိမ်လာမှသာ အပြည့်အဝ ကောက်ယူရမည်။ ထို့နောက်လည်း အချိန်နှင့်အညီ အဆင့်ဆင့် တိုးမြှင့်သင့်ပြီး၊ ပြည်သူတို့အပေါ် ရုတ်တရက် ဖိစီးသည့် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး မဖြစ်စေရ»။
Verse 8
दमयतन्निव दम्यानि शश्चद् भारं विवर्धयेत् । मृदुपूर्व प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत्,जैसे बछड़ोंको पहले-पहल बोझ ढोनेका अभ्यास करानेवाला पुरुष उन्हें प्रयत्नपूर्वक नाथता है और धीरे-धीरे उनपर अधिक भार लादता ही रहता है, उसी प्रकार प्रजापर भी करका भार पहले कम रखे; फिर उसे धीरे-धीरे बढ़ावे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «လူတစ်ယောက်က ဝန်ထမ်းခိုင်းရန် နွားကလေးများကို လေ့ကျင့်ရာတွင် အစမှာ သေချာစွာ ထိန်းညှိကာ ဦးဆောင်ပြီး၊ ထို့နောက်မှသာ ဝန်ကို တဖြည်းဖြည်း တိုးမြှင့်သကဲ့သို့၊ အုပ်ချုပ်သူသည်လည်း အစတွင် အခွန်ဝန်ကို ပေါ့ပါးစွာထား၍ နောက်မှသာ အနည်းငယ်စီ တိုးမြှင့်သင့်သည်»။
Verse 9
सकृत्पाशावकीण्णस्ति न भविष्यन्ति दुर्दमा: । उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्ति यत्नतः,यदि उनको एक साथ नाथकर उनपर भारी भार लादना चाहे तो उन्हें काबूमें लाना कठिन हो जायगा; अतः उचित ढंगसे प्रयत्नपूर्वक एक-एकको नाथकर उन्हें भार ढोनेके उपयोगमें लाना चाहिये। ऐसा करनेसे वे पूरा भार वहन करनेके योग्य हो जायँगे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «တစ်ခါတည်းနဲ့ ကြိုးကွင်းထဲ အကုန်လုံးကို ချုပ်နှောင်ပြီး ဝန်ကြီးမားကို တပြိုင်နက်တည်း တင်လိုက်မည်ဆိုလျှင် မထိန်းနိုင်သောသူတို့သည် ထိန်းချုပ်ရခက်လာမည်။ ထို့ကြောင့် သင့်တော်သောအတိုင်းအတာနှင့် သေချာသောကြိုးပမ်းမှုဖြင့် တစ်ကောင်ချင်းစီကို ထိန်းညှိကာ ဝန်ထမ်းနိုင်အောင် လေ့ကျင့်ရမည်။ အချိန်ကြာလာသော် သူတို့သည် အပြည့်အဝ ဝန်ကို ထမ်းနိုင်သူများ ဖြစ်လာမည်။ သင်ခန်းစာမှာ—စည်းကမ်းနှင့် တာဝန်ယူမှုကို တဖြည်းဖြည်း ပျိုးထောင်ရသည်; တစ်ခါတည်း ဖိစီး၍ မချေမှုန်းသင့်»။
Verse 10
तस्मात् सर्वसमारम्भो दुर्लभ: पुरुषं प्रति । यथामुख्यान् सान्त्वयित्वा भोक्तव्य इतरो जन:,अतः राजाके लिये भी सभी पुरुषोंको एक साथ वशमें करनेका प्रयत्न दुष्कर है, इसलिये उसे चाहिये कि प्रधान-प्रधान मनुष्योंको मधुर वचनोंद्वारा सान्त्वना देकर वशमें कर ले; फिर अन्य साधारण मनुष्योंको यथेष्ट उपयोगमें लाता रहे
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ထို့ကြောင့် လူအားလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း လက်အောက်ခံအောင် ကြိုးစားခြင်းသည် အလွန်ခက်ခဲ၏။ မင်းသည် အရင်ဆုံး အရေးကြီးသူများကို နူးညံ့သိမ်မွေ့သော သဘောတူညီစေသော စကားဖြင့် စိတ်သက်သာစေကာ ကိုယ်ဘက်သို့ ဆွဲယူရမည်။ ထို့နောက် ကျန်သော သာမန်ပြည်သူတို့ကို အခြေအနေလိုအပ်သလို စီမံခန့်ခွဲ၍ အသုံးချနိုင်၏။
Verse 11
ततस्तान् भेदयित्वा तु परस्परविवक्षितान् | भुज्जीत सान्त्वयंश्वैव यथासुखमयत्नत:,तदनन्तर उन परस्पर विचार करनेवाले मनुष्योंमें भेद डलवाकर राजा सबको सान्त्वना प्रदान करता हुआ बिना किसी प्रयत्नके सुखपूर्वक सबका उपभोग करे
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ထို့နောက် အပြန်အလှန် တိုင်ပင်ကာ အကြံအစည်ချနေသူတို့အကြား မညီညွတ်မှုကို ပျိုးထောင်စေပြီး၊ ထိုသူတို့အားလည်း သက်သာစေသော အာမခံစကားများ ပေးလျက် မင်းသည် ရရှိထားသော အကျိုးအမြတ်ကို ထိန်းသိမ်းစီမံကာ သက်သာချမ်းသာစွာ—အလွန်အမင်း အားထုတ်စရာမလိုဘဲ—ကိုယ်အကျိုးကို ထူထောင်ရမည်။
Verse 12
न चास्थाने न चाकाले करांस्तेभ्यो निपातयेत् । आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि,राजाको चाहिये कि परिस्थिति और समयके प्रतिकूल प्रजापर करका बोझ न डाले। समयके अनुसार प्रजाको समझा-बुझाकर उचित रीतिसे क्रमश: कर वसूल करे
ဘီရှ္မက ပြောသည်– မင်းသည် မသင့်လျော်သော နေရာ၊ မသင့်လျော်သော အချိန်တွင် ပြည်သူတို့အပေါ် အခွန်ကို မတင်သင့်။ ထိုအစား အချိန်ကာလနှင့် သတ်မှတ်ထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စိတ်သက်သာစေမှုဖြင့် တဖြည်းဖြည်း ဝင်ငွေကို ကောက်ခံရမည်—အုပ်ချုပ်မှုသည် ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီကာ ဖိနှိပ်မှု မဖြစ်စေရန်။
Verse 13
उपायान प्रब्रवीम्येतान् न मे माया विवक्षिता | अनुपायेन दमयन् प्रकोपयति वाजिन:,राजन! मैं ये उत्तम उपाय बतला रहा हूँ। मुझे छल-कपट या कूटनीतिकी बात बताना यहाँ अभीष्ट नहीं है। जो लोग उचित उपायका आश्रय न लेकर मनमाने तौरपर घोड़ोंका दमन करना चाहते हैं, वे उन्हें कुपित कर देते हैं (इसी तरह जो अयोग्य उपायसे प्रजाको दबाते हैं, वे उनके मनमें रोष उत्पन्न कर देते हैं)
ဘီရှ္မက ပြောသည်– “အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ဤနည်းလမ်းများကို ငါဖော်ပြမည်။ ဤနေရာ၌ လှည့်ကွက်၊ လိမ်လည်မှု သို့မဟုတ် ကောက်ကျစ်သော မဟာဗျူဟာကို ငါမရည်ရွယ်။ သင့်လျော်သော နည်းမသုံးဘဲ မြင်းကို နှိမ်နင်းလိုသူသည် မြင်းကိုသာ ဒေါသထွက်စေတတ်၏။ ထိုနည်းတူ မသင့်တော်သော အမိန့်အာဏာဖြင့် ပြည်သူကို ဖိနှိပ်သော အုပ်ချုပ်သူသည် သူတို့၏နှလုံးသား၌ မနာလိုဒေါသကို မီးထိုးပေးသည်။”
Verse 14
पानागारनिवेशाश्ष वेश्या: प्रापणिकास्तथा । कुशीलवा: सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशा:,शराबखाना खोलनेवाले, वेश्याएँ, कुट्टनियाँ, वेश्याओंके दलाल, जुआरी तथा ऐसे ही बुरे पेशे करनेवाले और भी जितने लोग हों, वे समूचे राष्ट्रको हानि पहुँचानेवाले हैं; अत: इन सबको दण्ड देकर दबाये रखना चाहिये। यदि ये राज्यमें टिके रहते हैं तो कल्याणमार्गपर चलनेवाली प्रजाको बड़ी बाधाएँ पहुँचाते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– အရက်ဆိုင်တည်ထောင်သူများ၊ ပြည့်တန်ဆာများ၊ ပြည့်တန်ဆာအလုပ်ကို လုပ်ငန်းဖြစ်စေသူများနှင့် အလယ်စားများ၊ လောင်းကစားသမားများ၊ သီချင်းဆိုသူ/ပြဇာတ်သမားတို့ကဲ့သို့ သီလပျက်စေသူများနှင့် ထိုသို့သော အနိမ့်အလုပ်အကိုင်များကို လုပ်ကိုင်သူ အခြားသူများသည် နိုင်ငံတော်တစ်ခုလုံးကို ထိခိုက်စေသူများ ဖြစ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် မင်းသည် ထိုသူတို့ကို ဒဏ်ခတ်ကာ ထိန်းချုပ်ထားရမည်။ သူတို့သည် နိုင်ငံတွင် တည်မြဲနေပါက ကောင်းမြတ်သော လမ်းစဉ်ကို လိုက်လျှောက်သော ပြည်သူတို့အတွက် အကြီးအကျယ် အတားအဆီး ဖြစ်လာမည်။
Verse 15
नियम्या: सर्व एवैते ये राष्ट्स्योपघातका: । एते राष्ट्रेईभितिष्ठन्तो बाधन्ते भद्विका: प्रजा:,शराबखाना खोलनेवाले, वेश्याएँ, कुट्टनियाँ, वेश्याओंके दलाल, जुआरी तथा ऐसे ही बुरे पेशे करनेवाले और भी जितने लोग हों, वे समूचे राष्ट्रको हानि पहुँचानेवाले हैं; अत: इन सबको दण्ड देकर दबाये रखना चाहिये। यदि ये राज्यमें टिके रहते हैं तो कल्याणमार्गपर चलनेवाली प्रजाको बड़ी बाधाएँ पहुँचाते हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—နိုင်ငံကို ထိခိုက်စေသော လူမျိုးအပေါင်းတို့ကို တားဆီးထိန်းချုပ်ရမည်။ အုပ်ချုပ်နယ်မြေထဲ၌ သူတို့ကို နေရာယူတည်မြဲခွင့်ပေးလျှင် သီလသမာဓိရှိ၍ စည်းကမ်းကောင်းမွန်သော ပြည်သူတို့ကို တားဆီးနှောင့်ယှက်ကာ ပြည်သူ့အကျိုးချမ်းသာနှင့် နိုင်ငံ၏ သမာဓိတရားစည်းမျဉ်းကို ထိခိုက်စေသော အကြီးမားဆုံး အတားအဆီးများ ဖြစ်လာမည်။
Verse 16
न केनचिद् याचितव्य: कश्रित्किज्चिदनापदि । इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता,मनुजीने बहुत पहलेसे समस्त प्राणियोंके लिये यह नियम बना दिया है कि आपत्तिकालको छोड़कर अन्य समयमें कोई किसीसे कुछ न माँगे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—အခက်အခဲမရှိသောအချိန်၌ မည်သူမျှ မည်သူ့ထံမှ မည်သည့်အရာကိုမျှ မတောင်းသင့်။ သက်ရှိအပေါင်းတို့အတွက် ဤစည်းကမ်းကို မနုက ရှေးကာလကတည်းက ချမှတ်ခဲ့သည်—သာမန်ဘဝကို အားကိုးမှုမဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်မှုနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာက ဦးဆောင်စေရန်၊ လိုအပ်မှုရှိမှသာ တောင်းဆိုခြင်းကို ခွင့်ပြုရန် ဖြစ်သည်။
Verse 17
सर्वे तथानुजीवेयुर्न कुर्यु: कर्म चेदिह । सर्व एव इमे लोका न भवेयुरसंशयम्,यदि ऐसी व्यवस्था न होती तो सब लोग भीख माँगकर ही गुजारा करते, कोई भी यहाँ कर्म नहीं करता। ऐसी दशामें ये सम्पूर्ण जगत्के लोग निःसंदेह नष्ट हो जाते
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ဤလောက၌ လူတို့ကို အလုပ်မလုပ်ဘဲ ထိုသို့ (တောင်းစားခြင်းဖြင့်သာ) အသက်မွေးခွင့်ပေးလျှင် မည်သူမျှ လုပ်ငန်းကိစ္စ မပြုတော့။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤလောကများ—လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ရပ်လုံး—သည် သံသယမရှိ ပျက်စီးမည်သာ ဖြစ်သည်။
Verse 18
प्रभुर्नियमने राजा य एतान् न नियच्छति । भुड्धक्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुति:,जो राजा इन सबको नियमके अंदर रखनेमें समर्थ होकर भी इन्हें काबूमें नहीं रखता, वह इनके किये हुए पापका चौथाई भाग स्वयं भोगता है, ऐसा श्रुतिका कथन है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ထိန်းချုပ်ရာ၌ အာဏာရှိသူမှာ ဘုရင်ဖြစ်သည်။ ထိုအမှားပြုသူတို့ကို တားဆီးနိုင်စွမ်းရှိလျက် မထိန်းချုပ်ပါက၊ သာသနာတော်အစဉ်အလာ (श्रुति) အရ သူတို့ကျူးလွန်သော အပြစ်၏ လေးပုံတစ်ပုံကို ဘုရင်ကလည်း ခံစားရသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် အုပ်ချုပ်ရေးပျက်ကွက်ခြင်းသည် သီလပိုင်းဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။
Verse 19
भोक्ता तस्य तु पापस्थ सुकृतस्य यथा तथा । नियन्तव्या: सदा राज्ञा पापा ये स्युर्नराधिप,नरेश्वर! राजा जैसे प्रजाके पापका चतुर्थाश भोगता है उसी प्रकार पुण्यका भी चतुर्थाश उसे प्राप्त होता है; अत: राजाको चाहिये कि वह सदा पापियोंको दण्ड देकर उन्हें दबाये रखे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—အို မင်းကြီး၊ အုပ်ချုပ်နယ်မြေထဲ၌ ကျူးလွန်သော အပြစ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်းကို ဘုရင်က မျှဝေခံရသကဲ့သို့၊ ထိုနယ်မြေ၌ ပြုသော ကုသိုလ်၏ အစိတ်အပိုင်းကိုလည်း ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အို လူတို့၏ အရှင်၊ ဘုရင်သည် အမှားသို့ လှည့်သွားသူတို့ကို အမြဲတမ်း တားဆီး၍ အပြစ်ပေးကာ ထိန်းချုပ်ထားရမည်—အကြောင်းမူကား နိုင်ငံ၏ သီလပိုင်းဆိုင်ရာ အလေးချိန်သည် မင်းထိုင်ခုံကို မလွတ်မကင်း ထိတွေ့လာသည်။
Verse 20
कृतपापस्त्वसौ राजा य एतान् न नियच्छति । तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्ुते,जो राजा इन पापियोंको नियन्त्रणमें नहीं रखता, वह स्वयं भी पापाचारी माना जाता है तथा जो पापियोंका दमन करता है, वह प्रजाके किये हुए धर्मका चौथाई भाग स्वयं प्राप्त कर लेता है
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့သော မကောင်းသူတို့ကို မတားဆီးမထိန်းချုပ်သော မင်းသည် ကိုယ်တိုင်ပင် အပြစ်ပြုသူဟု သတ်မှတ်ခံရ၏။ သို့ရာတွင် အပြစ်ရှိသူတို့ကို ဖိနှိပ်တားဆီးသော မင်းသည် ပြည်သူတို့က ကျင့်သုံးသော ဓမ္မ၏ ကုသိုလ်မှ အစိတ်အပိုင်းကို မျှဝေခံရပြီး—သူတို့ကျင့်သုံးသည့် ဓမ္မ၏ လေးပုံတစ်ပုံကို ရရှိ၏—အကြောင်းမှာ စည်းကမ်းကို အကောင်အထည်ဖော်ကာ ဓမ္မစည်းမျဉ်းကို ကာကွယ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 21
स्थानान्येतानि संयम्य प्रसंगो भूतिनाशन: । कामे प्रसक्त: पुरुष: किमकार्य विवर्जयेत्,ऊपर जो मदिरालय तथा वेश्यालय आदि स्थान बताये गये हैं, उनपर रोक लगा देनी चाहिये; क्योंकि इससे कामविषयक आसक्ति बढ़ती है। जो धन-वैभव तथा कल्याणका नाश करनेवाली है। काममें आसक्त हुआ पुरुष कौन-सा ऐसा न करनेयोग्य काम है, जिसे छोड़ दे?
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့သော နေရာမျိုးတို့ကို တားဆီးထိန်းချုပ်ထားသင့်သည်။ အကြောင်းမှာ ထိုနေရာများနှင့် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံခြင်းသည် ကာမအာရုံအပေါ် စွဲလမ်းမှုကို လောင်ကျွမ်းစေကာ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သည်။ ဆန္ဒတွင် မူးယစ်လွန်ကဲသွားသော လူတစ်ယောက်သည် မလုပ်သင့်သည့် အမှုအရာထဲမှ ဘာကိုပင် ရှောင်ကြဉ်နိုင်မည်နည်း။
Verse 22
मद्यमांसपरस्वानि तथा दारा धनानि च | आहरेद् रागवशगस्तथा शास्त्र प्रदर्शयेत्,आसक्तिके वशीभूत हुआ मानव मांस खाता, मदिरा पीता और परधन तथा परस्त्रीका अपहरण करता है। साथ ही दूसरोंको भी यही सब करनेका उपदेश देता है
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ ရာဂ (ကာမစွဲလမ်းမှု) အောက်တွင် ကျရောက်သော လူသည် မူးယစ်စေသော အရက်နှင့် အသားကို ယူဆောင်သုံးစွဲကာ၊ အခြားသူ၏ ပိုင်ဆိုင်ရာ—မိန်းမနှင့် ဥစ္စာ—ကိုပါ လုယူတတ်သည်။ ထိုစွဲလမ်းမှုထဲသို့ ကျသွားလျှင် ကိုယ်တိုင်သာ မကောင်းမှုကို ပြုရုံမက၊ “ကျမ်းစာ” ဟု ဆိုကာ အကြောင်းပြချက်များကို ထုတ်ပြ၍ အခြားသူတို့ကိုပါ ထိုအပြစ်သို့ ဆွဲခေါ်ကာ ဓမ္မမှ ပိုမိုကျဆင်းစေသည်။
Verse 23
आपशद्येव तु याचन्ते येषां नास्ति परिग्रह: । दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद् भयान्न तु,जिन लोगोंके पास कुछ भी संग्रह नहीं है, वे यदि आपत्तिके समय ही याचना करें तो उन्हें धर्म समझकर और दया करके ही देना चाहिये, किसी भय या दबावमें पड़कर नहीं
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ စုဆောင်းထားသည့် ပစ္စည်းဥစ္စာ မရှိသူတို့သည် ဘေးအန္တရာယ်ကျရောက်သည့်အခါမှသာ တောင်းခံကြ၏။ ထိုသူတို့အား ဓမ္မအရ ပေးကမ်းသင့်ပြီး ကရုဏာကြောင့်ပေးရမည်—ကြောက်ရွံ့မှု သို့မဟုတ် အတင်းအကျပ်ကြောင့် မဟုတ်။
Verse 24
मा ते राष्ट्र याचनका भूवन्मा चापि दस्यव: । एषां दातार एवैते नैते भूतस्य भावका:,तुम्हारे राज्यमें भिखमंगे और लुटेरे न हों; क्योंकि ये प्रजाके धनको केवल छीननेवाले हैं, उनके ऐश्वर्यको बढ़ानेवाले नहीं हैं
ဘီष္မက မိန့်တော်မူသည်။ သင်၏ နိုင်ငံတွင် ဆင်းရဲတောင်းစားသူများ မရှိစေ၊ လုယက်သူ ဒস্যုများလည်း မရှိစေ။ ထိုသူတို့သည် ပြည်သူတို့၏ ဥစ္စာကို ယူသွားသူများသာ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ စည်းစိမ်တိုးပွားစေသူများ မဟုတ်ကြ။
Verse 25
ये भूतान्यनुगृह्लन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजा: । तेते राष्ट्रेषु वर्तन्तां मा भूतानामभावका:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «အသက်ရှိသတ္တဝါတို့အပေါ် ကရုဏာပြု၍ ပြည်သူတို့၏ ကောင်းကျိုးနှင့် တိုးတက်မှုကို မြှင့်တင်ပေးသူတို့သည် မိမိတို့၏ နိုင်ငံများတွင် ဆက်လက်နေထိုင်၍ ထွန်းကားပါစေ။ သူတို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့ လျော့နည်းပျောက်ကွယ်ခြင်း မဖြစ်ပါစေနှင့်»။
Verse 26
जो सब प्राणियोंपर दया करते और प्रजाकी उन्नतिमें योग देते हैं, वे तुम्हारे राष्ट्रमें निवास करें। जो लोग प्राणियोंका विनाश करनेवाले हैं, वे न रहें ।। दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजका: । प्रयोगं कारयेयुस्तानू यथाबलिकरांस्तथा,महाराज! जो राजकर्मचारी उचितसे अधिक कर वसूल करते या कराते हों, वे तुम्हारे हाथसे दण्ड पानेके योग्य हैं। दूसरे अधिकारी आकर उन्हें ठीक-ठीक भेंट या कर लेनेका अभ्यास करावें
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «အသက်ရှိသတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ကရုဏာပြု၍ ပြည်သူတို့၏ ကောင်းကျိုးနှင့် တိုးတက်မှုကို အထောက်အကူပြုသူတို့ကို သင်၏နိုင်ငံတွင် နေထိုင်ခွင့်ပေးလော့။ သတ္တဝါတို့ကို ဖျက်ဆီးစေသူတို့ကိုမူ မထားရ။ ထို့ပြင် မဟာဘုရင်၊ ငွေယူခိုင်းသူများ—သင့်လျော်သည့်အတိုင်းအတာထက် ပိုမိုကောက်ခံစေသူ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင်ပိုကောက်သူ အရာရှိတို့သည် သင်၏ဒဏ်ခတ်ခြင်းကို ခံထိုက်ကြသည်။ ထို့နောက် အခြားအရာရှိများကို ခန့်အပ်၍ သင့်တော်သောအခွန်အလှူအတန်းအတိုင်း၊ ယူသင့်သလောက်သာ ကောက်ခံစေရန် လေ့ကျင့်စေ၍ အကောင်အထည်ဖော်စေလော့»။
Verse 27
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत् किंचिदीदृशम् । पुरुषै: कारयेत् कर्म बहुभि: कर्मभेदत:,खेती, गोरक्षा, वाणिज्य तथा इस तरहके अन्य व्यवसायोंको जो जिस कर्मको करनेमें कुशल हो, तदनुसार अधिक आदमियोंके द्वारा सम्पन्न कराना चाहिये
လယ်ယာလုပ်ငန်း၊ နွားကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ထိုသဘောတူသော အခြားလုပ်ငန်းများကို လုပ်ငန်းအမျိုးအစားအလိုက် ကျွမ်းကျင်သူများစွာဖြင့် ခွဲဝေစီမံကာ ဆောင်ရွက်စေသင့်သည်။
Verse 28
नरश्नेत्कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं चाप्यनुछित: । संशयं लभते किंचित् तेन राजा विगहति,मनुष्य यदि कृषि, गोरक्षा और वाणिज्य आरम्भ कर दे तथा चारों ओर लुतटेरोंके आक्रमणसे कुछ-कुछ प्राण-संशयकी-सी स्थितिमें पहुँच जाय तो इससे राजाकी बड़ी निन्दा होती है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– လူတစ်ယောက်သည် မိမိအတွက် မသင့်လျော်သော်လည်း လယ်ယာလုပ်ငန်း၊ နွားကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေးကို စတင်လုပ်ကိုင်ပြီး၊ ထိုကြောင့် လုယက်မှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုတို့ကဲ့သို့ အန္တရာယ်များကြောင့် အနည်းငယ်ပင် မလုံခြုံသည့် အခြေအနေသို့ ရောက်လာပါက၊ ထိုအတွက် ဘုရင်သည် ပြင်းထန်စွာ အပြစ်တင်ခံရသည်။ အကြောင်းမှာ ပြည်သူတို့သည် မိမိတို့၏ သင့်တော်သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ကာကွယ်ရေးနှင့် စည်းကမ်းတကျ အုပ်ချုပ်ရေးကို သေချာစေရန်မှာ အုပ်စိုးသူ၏ တာဝန်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 29
धनिन: पूजयेन्नित्यं पानाच्छादनभोजनै: । वक्तव्य श्षानुगृह्नी ध्वं प्रजा: सह मयेति वै,राजाको चाहिये कि वह देशके धनी व्यक्तियोंका सदा भोजन-वस्त्र और अन्नपान आदिके द्वारा आदर-सत्कार करे और उनसे विनयपूर्वक कहे, “आपलोग मेरे सहित मेरी इन प्रजाओंपर कृपादृष्टि रखें”
ဘုရင်သည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ ချမ်းသာသူများကို အမြဲတမ်း အစားအသောက်၊ အဝတ်အထည်၊ သောက်စရာနှင့် လိုအပ်သည့် ပစ္စည်းများဖြင့် ဂုဏ်ပြုဧည့်ခံသင့်သည်။ ထို့နောက် ယဉ်ကျေးစွာဖြင့်—«သင်တို့သည် ကျွန်ုပ်နှင့်အတူ ဤပြည်သူတို့အပေါ် ကရုဏာထားကြပါ» ဟု ဆိုသင့်သည်။
Verse 30
अड्मेतन्महद् राज्ये धनिनो नाम भारत । ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशय:,भरतनन्दन! धनीलोग राष्ट्रके मुख्य अंग हैं। धनवान् पुरुष समस्त प्राणियोंमें प्रधान होता है, इसमें संशय नहीं है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အို ဘာရတ၊ နိုင်ငံတော်၌ အလွန်ကြီးမားသော အမှန်တရားတစ်ရပ်ရှိသည်။ ချမ်းသာသူတို့ကို ထင်ရှားမြင့်မြတ်သူဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ငွေကြေးပေါ်တွင် ရပ်တည်သူသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့အနက် ‘ထိပ်ခေါင်း’ ကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်—ဤအပေါ် သံသယမရှိ»။
Verse 31
प्राज्ञ: शूरो धनस्थश्व स्वामी धार्मिक एव च | तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्वापि रक्षति
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ပညာရှိသူ၊ ရဲရင့်သူ၊ ငွေကြေးအခြေခံခိုင်မာသူ၊ အခွင့်အာဏာမှန်ကန်သော အရှင်၊ ဓမ္မတရားကို တကယ်တည်ကြည်သူ—ထိုနည်းတူ တပသီ (စည်းကမ်းတင်းကျပ်သူ)၊ အမှန်တရားပြောသူ၊ ဉာဏ်ပညာရှိသူတို့သည် တစ်ဦးချင်းစီပင် (အခြားသူတို့ကို) ကာကွယ်နိုင်ကြသည်»။
Verse 32
विद्वान, शूरवीर, धनी, धर्मनिष्ठ, स्वामी, तपस्वी, सत्यवादी तथा बुद्धिमान् मनुष्य ही प्रजाकी रक्षा करते हैं ।। तस्मात् सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान् भव पार्थिव । सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय,अतः भूपाल! तुम समस्त प्राणियोंसे प्रेम रखो तथा सत्य, सरलता, क्रोधहीनता और दयालुता आदि सद्धमोंका पालन करो
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «တကယ်တမ်း စွမ်းရည်ရှိသူများ—ပညာတတ်၊ သူရဲကောင်း၊ ချမ်းသာကြွယ်ဝ၊ ဓမ္မတရား၌ တည်ကြည်၊ အာဏာပိုင်အဖြစ် ကျွမ်းကျင်၊ တပသကဲ့သို့ စည်းကမ်းရှိ၊ အမှန်တရားပြော၊ ဉာဏ်ပညာရှိသူတို့သာ ပြည်သူကို ကာကွယ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အို မင်းကြီး၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ် မေတ္တာထားလော့။ အမှန်တရား၊ ဖြောင့်မတ်မှု၊ အမျက်မထွက်မှုနှင့် ကရုဏာကို စောင့်ရှောက်လော့။ ဤဂုဏ်သတ္တိတို့ဖြင့် အို မြေကိုကာကွယ်သူ၊ သင်သည် ဓမ္မရာဇသဘောနှင့် ပြည်သူတို့၏ ကောင်းကျိုးကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်»။
Verse 33
एवं दण्डं च कोशं च मित्र भूमिं च लप्स्यसि । सत्यार्जवपरो राजन् मित्रकोशबलान्वित:,नरेश्वर! ऐसा करनेसे तुम्हें दण्डधारणकी शक्ति, खजाना, मित्र तथा राज्यकी भी प्राप्ति होगी। तुम सत्य और सरलतामें तत्पर रहकर मित्र, कोश और बलसे सम्पन्न हो जाओगे
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဤသို့ပြုလျှင် သင်သည် ဒဏ္ဍကို ကိုင်တွယ်နိုင်သော အာဏာနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးစွမ်းအားကို ရရှိမည်၊ ထို့ပြင် ပြည့်ဝသော خزာနာ၊ သစ္စာရှိ မိတ်ဖက်များနှင့် လုံခြုံသော နယ်မြေကိုလည်း ရရှိမည်။ အို မင်းကြီး၊ အမှန်တရားနှင့် ဖြောင့်မတ်မှု၌ အားထုတ်လျှင် သင်သည် မိတ်ဆွေ၊ အရင်းအမြစ်နှင့် အင်အားတို့ဖြင့် ပြည့်စုံလာမည်»။
Verse 87
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वनें राष्ट्रकी रक्षा आदिका वर्णनविषयक सत्तासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပರ್ವအတွင်းရှိ ရာဇဓမ္မာနုသာသန အခန်းကဏ္ဍတွင် နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေး စသည့် အကြောင်းအရာများကို ဖော်ပြသော အခန်း (၈၇) ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 88
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कोशसंचयप्रकारकथने अष्टाशीतितमो<्ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်မြတ်သော «မဟာဘာရတ» အတွင်းရှိ «ရှာန္တိ ပရဝ» ထဲတွင်—အထူးသဖြင့် မင်းဓမ္မကို သင်ကြားညွှန်ကြားသော အခန်းကဏ္ဍ၌—တော်ဝင်ဘဏ္ဍာကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းရာ နည်းလမ်းများကို ဖော်ပြသော အခန်း (၈၉) သည် ဤနေရာတွင် အဆုံးသတ်သည်။
Frequently Asked Questions
How a king can pursue treasury needs without violating dharma—i.e., extracting resources while preserving subjects’ well-being, productivity, and willingness to cooperate.
Collect revenue gently and incrementally, aligned to time and capacity, and regulate harmful practices; legitimacy is preserved when fiscal policy is welfare-oriented and methodologically restrained.
No explicit phalaśruti is stated; instead, it offers a governance-result linkage: adherence to truth, restraint, and non-cruelty supports the acquisition of authority (daṇḍa), treasury (kośa), allies, and stable territory.