Adhyaya 236
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
Upa-parva: Āśrama-Dharma and Vānaprastha–Saṃnyāsa Instruction (Śānti-parva didactic unit)
This chapter continues the āśrama-dharma exposition by detailing the “third” life-stage, vānaprastha. Bhīṣma introduces the topic to Yudhiṣṭhira, and the discourse (with an embedded attribution to Vyāsa) specifies when a householder should withdraw—upon perceiving age and the presence of grandchildren—entering the forest as a disciplined practitioner. The text outlines a regulated regimen: residing in vānaprastha for a designated portion of life, maintaining sacred fires and sacrificial obligations with controlled intake, and offering forest-available oblations. It enumerates multiple subsistence patterns (immediate-gathering vs. monthly/annual storage for hospitality and ritual needs), seasonal austerities (exposure to elements, water reliance, five-fire practice), and bodily disciplines (standing, limited postures, measured eating, grain preparations by fortnight). It notes vow-variants (roots, fruits, flowers) aligned with Vaikhānasa norms and frames these as “dīkṣā” options for the wise. The chapter then pivots to the “fourth,” Upaniṣadic, and more universal dharma, listing exemplars among seers and forest ascetics. Finally, it prescribes relinquishing vānaprastha in advanced age/illness, performing a concluding rite, internalizing ritual fires, abandoning possessions, offering fearlessness to beings, and adopting equanimity—thereby preparing for the highest āśrama and liberation-oriented conduct.
Chapter Arc: शांतिपर्व के उपदेश-वन में ऋषि-स्वर यह उद्घोष करता है कि केवल वही धीर पुरुष दूसरों को पार लगा सकते हैं जिनकी प्रज्ञा ने तत्त्व का निश्चय कर लिया है—अज्ञानी न स्वयं तरते हैं, न किसी और को तारते। → योग-साधना को ‘सहायक’ बनाने वाले अनुशासन सामने आते हैं: दोष-च्छेदन, देश-काल-आचरण की शुद्धि, कर्म-रुचि का संयम, और मन-वाणी-कर्म—इन तीनों दण्डों का निवर्तन। साथ ही यह भी कहा जाता है कि चाहे मनुष्य अत्यन्त दारुण दशा में हो, क्लेशों से घिरा हो, या विद्या-वैदुष्य से युक्त हो—यदि साधना का क्रम ठीक हो तो वह जरा-मरण के दुर्गम सागर को पार कर सकता है। → तत्त्व-चिन्तन का शिखर तब आता है जब ‘विपरीत मत’ और ‘अव्यक्त’ का विवेचन करते हुए वेद-सिद्धान्तों में कहे गए ‘दो आत्माओं’ (क्षेत्रज्ञ/परमात्म-प्रकार) की चर्चा उठती है—और साधक को यह दिखाया जाता है कि ज्ञान (सांख्य) और एकाग्र-ध्यान (योग) एक ही सत्य की ओर दो मार्ग हैं। → अन्त में समत्व-लक्षण स्थापित होता है: जो ममता-अहंकार त्यागकर शीत-उष्ण आदि द्वन्द्वों को समान भाव से सहता है, संशय काट देता है, और सर्वभूत-समता में स्थित होता है—वह ब्रह्म की ओर उन्नत होता है। योग के फल रूप में तत्त्व-सिद्धियों (वायु/आकाश आदि) का संकेत भी आता है, पर उनका उद्देश्य प्रदर्शन नहीं, वैराग्य-युक्त स्थिरता है। → सिद्धियों का वर्णन (वायु-तत्त्व से पृथ्वी-कम्पन, आकाश-तत्त्व से सर्वव्याप्ति/अन्तर्धान) यह प्रश्न छोड़ देता है कि साधक इन शक्तियों को साधन माने या बन्धन—और आगे की शिक्षा उसी विवेक को माँगती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा असल षट्त्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: ध्यानके सहायक योग, उनके फल और सात प्रकारकी धारणाओंका वर्णन तथा सांख्य एवं योगके अनुसार ज्ञानद्वारा मोक्षकी प्राप्ति व्यास उवाच अथ चेदू रोचयेदेतदुह्मेत स्रोतसा यथा । उन्मज्जंश्न॒ निमज्जंश्व ज्ञानवान् प्लववान् भवेत्,व्यासजी कहते हैं--वत्स! मनुष्य जिस प्रकार डूबता-उतराता हुआ जलके प्रवाहमें बहता रहता है और यदि संयोगवश कोई नौका मिल गयी तो उसकी सहायतासे पार लग जाता है, उसी प्रकार संसार-सागरमें डूबता-उतराता हुआ मानव यदि इस संकटसे मुक्त होना चाहे तो उसे ज्ञानरूपी नौकाका आश्रय लेना चाहिये
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– လူတစ်ယောက်က ဤလမ်း (ပညာ၏လမ်း) ကို ရွေးချယ်လျှင်၊ မြစ်ရေစီးကြောင်းက သယ်ဆောင်သွားရာတွင် မျက်နှာပြင်ပေါ် ထပ်ထပ်ပေါ်လာပြီး ထပ်ထပ်နစ်သွားသကဲ့သို့၊ လောကသံသရာ၏ စီးဆင်းမှုအတွင်း၌လည်း ပညာရှိသူသည် တံတားမဟုတ်ဘဲ တစ်စင်းသော လှေကို ရရှိထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ကူးမြောက်နိုင်စွမ်းရှိလာသည်။
Verse 2
प्रज्ञया निश्चिता धीरास्तारयन्त्यबुधान् प्लवै: | नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन,जिन्हें बुद्धिद्वारा तत्त्वका पूर्ण निश्चय हो गया है, वे धीर पुरुष अपनी ज्ञाननौकाद्वारा दूसरे अज्ञानियोंको भी भवसागरसे पार कर देते हैं, परंतु जो अज्ञानी हैं वे न तो दूसरोंको तार सकते हैं और न अपना ही किसी प्रकार उद्धार कर पाते हैं
အမှန်တရားကို ပညာဖြင့် ခိုင်ခိုင်မာမာ သတ်မှတ်ပြီးသား သတ္တိရှိသူတို့သည် ပညာ၏ လှေ/ဖောင်ဖြင့် မသိသူတို့ကို သံသရာပင်လယ်မှ ကူးမြောက်စေတတ်သည်။ သို့သော် မသိသူတို့သည် အခြားသူကိုလည်း မကူးမြောက်စေနိုင်သကဲ့သို့၊ မိမိကိုယ်တိုင်ကိုပင် မည်သို့မျှ မကယ်တင်နိုင်။
Verse 3
छिन्नदोषो मुनिर्योगान् युक्तो युज्जीत द्वादश । देशकर्मानुरागार्थानुपायापायनिश्चयै:
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—အပြစ်အနာအဆာတို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီး စည်းကမ်းသမာဓိ၌ တည်မြဲသော မုနိသည် ယောဂသင်္ခါရ (ယောဂကျင့်စဉ်) တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို လေ့ကျင့်ရမည်။ နေရာနှင့် အကျင့်အကြံ၊ စွဲလမ်းမှုနှင့် ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်၊ သင့်လျော်သော နည်းလမ်းနှင့် ဖြစ်နိုင်သော အန္တရာယ်/နောက်ဆုတ်မှုတို့ကို သေချာစွာ ခွဲခြားသိမြင်ကာ—ကျင့်စဉ်သည် စနစ်တကျ၊ သီလသမာဓိနှင့် ကိုက်ညီစွာ ဆက်လက်တိုးတက်စေရန် ဖြစ်သည်။
Verse 4
यच्छेद् वाडुमनसी बुद्धया य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम्
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—အမြင့်ဆုံးသော ဉာဏ်ပညာကို လိုလားသူသည် ခွဲခြားသိမြင်မှု၏ အားဖြင့် စကားနှင့် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်၍ ချုပ်နှောင်ရမည်၊ ထိုနှစ်ပါးကို ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ယူဆောင်ရမည်။
Verse 5
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोडपि सुदारुण:,मनुष्य अत्यन्त दारुण हो या सम्पूर्ण वेदोंका ज्ञाता हो अथवा ब्राह्मण होकर भी वैदिक ज्ञानसे शून्य हो अथवा धर्मपरायण एवं यज्ञशील हो या घोर पापाचारी हो अथवा पुरुषोंमें सिंहके समान शूरवीर हो या बड़े कष्टसे जीवन धारण करता हो, वह यदि इन बारह योगोंका भलीभाँति साक्षात्कार अर्थात् ज्ञान कर ले तो जरा-मृत्युके परम दुर्गम समुद्रसे पार हो जाता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—လူတစ်ယောက်သည် အလွန်ကြမ်းတမ်းရက်စက်သူဖြစ်စေ၊ ဝေဒအားလုံးကို ပြည့်စုံစွာ သိမြင်သူဖြစ်စေ၊ ဗြာဟ္မဏဖြစ်သော်လည်း ဝေဒသဘောကို မသိသူဖြစ်စေ၊ ဓမ္မကိုလိုက်နာ၍ ယဇ္ဈာကို အားထုတ်သူဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အပြစ်ကြီးစွာ ကျူးလွန်သူဖြစ်စေ၊ လူတို့အတွင်း ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ရဲရင့်သော သူရဲကောင်းဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အခက်အခဲကြီးကြီးဖြင့် အသက်ကိုသာ ထိန်းထားရသူဖြစ်စေ—ဤယောဂတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို အမှန်တကယ် သက်သေခံသိမြင်၍ ဉာဏ်ဖြင့် သိရှိနိုင်လျှင် အိုမင်းခြင်းနှင့် သေခြင်း၏ အလွန်ခက်ခဲသော သမုဒ္ဒရာကို ကျော်လွန်သွားသည်။
Verse 6
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनूचो द्विज: । यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तम:,मनुष्य अत्यन्त दारुण हो या सम्पूर्ण वेदोंका ज्ञाता हो अथवा ब्राह्मण होकर भी वैदिक ज्ञानसे शून्य हो अथवा धर्मपरायण एवं यज्ञशील हो या घोर पापाचारी हो अथवा पुरुषोंमें सिंहके समान शूरवीर हो या बड़े कष्टसे जीवन धारण करता हो, वह यदि इन बारह योगोंका भलीभाँति साक्षात्कार अर्थात् ज्ञान कर ले तो जरा-मृत्युके परम दुर्गम समुद्रसे पार हो जाता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—လူတစ်ယောက်သည် ဝေဒအားလုံးကို သိမြင်သူဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် မသင်ကြားရသေးသော နှစ်ကြိမ်မွေး (ဒွိဇ) ဖြစ်စေ၊ သီလရှိ၍ ယဇ္ဈာကို အားထုတ်သူဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အပြစ်အဆိုးဆုံး ကျူးလွန်သူဖြစ်စေ—ဤယောဂတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို တိုက်ရိုက်သိမြင်သဘောပေါက်နိုင်လျှင် အိုမင်းခြင်းနှင့် သေခြင်း၏ အလွန်ခက်ခဲသော သမုဒ္ဒရာကို ကျော်လွန်သွားသည်။
Verse 7
यदि वा पुरुषव्याप्रो यदि वा क्लेशधारित: । तरत्येवं महादुर्ग जरामरणसागरम्,मनुष्य अत्यन्त दारुण हो या सम्पूर्ण वेदोंका ज्ञाता हो अथवा ब्राह्मण होकर भी वैदिक ज्ञानसे शून्य हो अथवा धर्मपरायण एवं यज्ञशील हो या घोर पापाचारी हो अथवा पुरुषोंमें सिंहके समान शूरवीर हो या बड़े कष्टसे जीवन धारण करता हो, वह यदि इन बारह योगोंका भलीभाँति साक्षात्कार अर्थात् ज्ञान कर ले तो जरा-मृत्युके परम दुर्गम समुद्रसे पार हो जाता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—လောကရေးရာတွင် အားထုတ်တက်ကြွစွာ လုပ်ကိုင်နေသူဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အခက်အခဲများကြားတွင် အသက်ကိုသာ ထိန်းထားရသူဖြစ်စေ—ဤနေရာတွင် သင်ကြားထားသော ယောဂကျင့်စဉ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို တိုက်ရိုက်သိမြင်၍ အမှန်တကယ် သဘောပေါက်နိုင်လျှင် အိုမင်းခြင်းနှင့် သေခြင်း၏ အလွန်ခက်ခဲသော သမုဒ္ဒရာကို ကျော်လွန်သွားသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် လွတ်မြောက်ခြင်းသည် လူမှုအဆင့်အတန်း၊ ပညာသင်ယူမှု၊ ပူဇော်ယဇ္ဈာအောင်မြင်မှု သို့မဟုတ် အတိတ်အကျင့်အကြံတို့ကြောင့် ကန့်သတ်မထားကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်။ အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်မှာ မရဏကို ကျော်လွန်စေသော ယောဂဉာဏ်၏ အမှန်တကယ်သော သက်သေခံသိမြင်မှု ဖြစ်သည်။
Verse 8
एवं होतेन योगेन युज्जानो होवमन्ततः । अपि जिज्ञासमानो5पि शब्दब्रह्मातिवर्तते,इस प्रकार सिद्धिपर्यन्त इस योगका अभ्यास करनेवाला पुरुष यदि ब्रह्मका जिज्ञासु हो तो वेदोक्त सकाम कर्मोकी सीमाको लाँघ जाता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ ယောဂကို ကောင်းစွာလေ့ကျင့်၍ အဆုံးတိုင်အောင် ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်သူသည်၊ ပရဟ္မန် (Brahman) ကို စူးစမ်းရှာဖွေနေသူသာ ဖြစ်သေးလျှင်တောင်၊ «အသံ၏ ပရဟ္မန်» ဟူသော ဝေဒပညာ၏ ပူဇော်ပွဲဆိုင်ရာ အမိန့်ညွှန်ကြားချက်များနှင့် ဆုလာဘ်လိုလားသည့် ကမ္မများ၏ နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်သွားသည်။
Verse 9
धर्मोपस्थो हवीवरूथ उपायापायकूबर: । अपानाक्ष: प्राणयुग: प्रज्ञायुर्जीवबन्धन:,यह योग एक सुन्दर रथ है। धर्म ही इसका पिछला भाग या बैठक है। लज्जा आवरण है। पूर्वोक्त तपाय और अपाय इसका कूबर है। अपानवायु धुरा है। प्राणवायु जूआ हैं। बुद्धि आयु है। जीवन बन्धन है। चैतन्य बन्धुर है। सदाचार-ग्रहण इस रथकी नेमि हैं। नेत्र, त्वचा, प्राण और श्रवण इसके वाहन हैं। प्रज्ञा नाभि है। सम्पूर्ण शास्त्र चाबुक है। ज्ञान सारथि है। क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) इसपर रथी बनकर बैठा हुआ है। यह रथ धीरे-धीरे चलनेवाला है। श्रद्धा और इन्द्रिययमन इस रथके आगे-आगे चलनेवाले रक्षक हैं। त्यागरूपी सूक्ष्म गुण इसके अनुगामी (पृष्ठ-रक्षक) हैं। यह मंगलमय रथ ध्यानके पवित्र मार्गपर चलता है। इस प्रकार यह जीवयुक्त दिव्य रथ ब्रह्मलोकमें विराजमान होता है। अर्थात् इसके द्वारा जीवात्मा परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်။ «ဤယောဂသည် လှပသော ရထားတစ်စီးနှင့် တူ၏။ ဓမ္မသည် ထိုင်ခုံဖြစ်၏၊ ရှက်ကြောက်မှုသည် အဖုံးဖြစ်၏။ မှန်ကန်သောနည်းလမ်းကို လိုက်နာခြင်းနှင့် မမှန်ကန်မှုကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့သည် ဘေးတန်းအစိတ်အပိုင်းများဖြစ်၏။ အပာနလေ (apāna) သည် အက်ဆယ်ဖြစ်၍၊ ပရာဏလေ (prāṇa) သည် ယိုးဖြစ်၏။ ပညာသည် အသက်တာကာလဖြစ်၍၊ ကိုယ်ခန္ဓာရှိ အသက်ရှင်မှုသည် ချည်ကြိုးဖြစ်၏။ ထိုသို့ ပြည့်စုံလာသောအခါ အတ္တသည် စီးနင်းသူအဖြစ် သန့်ရှင်းသော သမဓိလမ်းကြောင်းပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံးရည်မှန်းချက်သို့ သယ်ဆောင်ခံရ၏»။
Verse 10
चेतनाबन्धुरश्वारुश्चाचारग्रहनेमिमान् । दर्शनस्पर्शनवहो प्राणभश्रवणवाहन:,यह योग एक सुन्दर रथ है। धर्म ही इसका पिछला भाग या बैठक है। लज्जा आवरण है। पूर्वोक्त तपाय और अपाय इसका कूबर है। अपानवायु धुरा है। प्राणवायु जूआ हैं। बुद्धि आयु है। जीवन बन्धन है। चैतन्य बन्धुर है। सदाचार-ग्रहण इस रथकी नेमि हैं। नेत्र, त्वचा, प्राण और श्रवण इसके वाहन हैं। प्रज्ञा नाभि है। सम्पूर्ण शास्त्र चाबुक है। ज्ञान सारथि है। क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) इसपर रथी बनकर बैठा हुआ है। यह रथ धीरे-धीरे चलनेवाला है। श्रद्धा और इन्द्रिययमन इस रथके आगे-आगे चलनेवाले रक्षक हैं। त्यागरूपी सूक्ष्म गुण इसके अनुगामी (पृष्ठ-रक्षक) हैं। यह मंगलमय रथ ध्यानके पवित्र मार्गपर चलता है। इस प्रकार यह जीवयुक्त दिव्य रथ ब्रह्मलोकमें विराजमान होता है। अर्थात् इसके द्वारा जीवात्मा परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်။ ဤအတွင်းရထား၌ စိတ်သတိ (ချေတနာ) သည် စာရഥီ၏ မိတ်ဖက်ဖြစ်၏။ သင့်တော်သော အကျင့်ကို ခံယူခြင်းသည် ဘီးကို ချုပ်ကိုင်ထားသော အနားကွင်းဖြစ်၏။ မြင်ခြင်းနှင့် ထိတွေ့ခြင်းတို့သည် သယ်ဆောင်သူများဖြစ်၍၊ အသက်လေနှင့် နားထောင်ခြင်းတို့သည် ယာဉ်၏ လှုပ်ရှားမှုကို ဆောင်ရွက်ပေး၏။ အကျင့်တည်ငြိမ်၍ အာရုံများကို ချုပ်တည်းနိုင်လျှင် ခရီးသည် မောဟပျက်စီးရာသို့ မဟုတ်ဘဲ ထင်ရှားမှုနှင့် လွတ်မြောက်မှုသို့ ဦးတည်၏။
Verse 11
प्रज्ञानाभि: सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथि: । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीर: श्रद्धादमपुर:सर:,यह योग एक सुन्दर रथ है। धर्म ही इसका पिछला भाग या बैठक है। लज्जा आवरण है। पूर्वोक्त तपाय और अपाय इसका कूबर है। अपानवायु धुरा है। प्राणवायु जूआ हैं। बुद्धि आयु है। जीवन बन्धन है। चैतन्य बन्धुर है। सदाचार-ग्रहण इस रथकी नेमि हैं। नेत्र, त्वचा, प्राण और श्रवण इसके वाहन हैं। प्रज्ञा नाभि है। सम्पूर्ण शास्त्र चाबुक है। ज्ञान सारथि है। क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) इसपर रथी बनकर बैठा हुआ है। यह रथ धीरे-धीरे चलनेवाला है। श्रद्धा और इन्द्रिययमन इस रथके आगे-आगे चलनेवाले रक्षक हैं। त्यागरूपी सूक्ष्म गुण इसके अनुगामी (पृष्ठ-रक्षक) हैं। यह मंगलमय रथ ध्यानके पवित्र मार्गपर चलता है। इस प्रकार यह जीवयुक्त दिव्य रथ ब्रह्मलोकमें विराजमान होता है। अर्थात् इसके द्वारा जीवात्मा परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်။ «ပညာခွဲခြားသိမြင်မှုသည် ၎င်း၏ ဘီးအလယ်ချက် (နာဘိ) ဖြစ်၏။ သမ္မာကျမ်းစာအပေါင်းတို့သည် ၎င်း၏ ချွန်း (goad) ဖြစ်၏။ စစ်မှန်သော ဉာဏ်ပညာသည် စာရഥီဖြစ်၏။ က్షೇತ್ರज्ञ (kṣetrajña) — ကိုယ်ခန္ဓာနယ်ပယ်ကို သိမြင်သူ (ဇီဝအတ္တ) — သည် တည်ငြိမ်၍ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ကာ ၎င်းအတွင်း ထိုင်နေ၏။ ယုံကြည်ခြင်းနှင့် အာရုံချုပ်တည်းမှုတို့သည် ရှေ့မှ ကာကွယ်သူများအဖြစ် လိုက်ပါကြ၏။ ထိုသို့ ဉာဏ်ပညာက ဦးဆောင်၍ စည်းကမ်းရှိသော ယုံကြည်မှုက မောင်းနှင်သောအခါ အတွင်းခရီးသည် သမဓိ၏ သန့်ရှင်းသောလမ်းပေါ်မှ အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုးသို့ တိုးတက်၏»။
Verse 12
त्यागसूक्ष्मानुग: क्षेम्य: शौचगो ध्यानगोचर: । जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते,यह योग एक सुन्दर रथ है। धर्म ही इसका पिछला भाग या बैठक है। लज्जा आवरण है। पूर्वोक्त तपाय और अपाय इसका कूबर है। अपानवायु धुरा है। प्राणवायु जूआ हैं। बुद्धि आयु है। जीवन बन्धन है। चैतन्य बन्धुर है। सदाचार-ग्रहण इस रथकी नेमि हैं। नेत्र, त्वचा, प्राण और श्रवण इसके वाहन हैं। प्रज्ञा नाभि है। सम्पूर्ण शास्त्र चाबुक है। ज्ञान सारथि है। क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) इसपर रथी बनकर बैठा हुआ है। यह रथ धीरे-धीरे चलनेवाला है। श्रद्धा और इन्द्रिययमन इस रथके आगे-आगे चलनेवाले रक्षक हैं। त्यागरूपी सूक्ष्म गुण इसके अनुगामी (पृष्ठ-रक्षक) हैं। यह मंगलमय रथ ध्यानके पवित्र मार्गपर चलता है। इस प्रकार यह जीवयुक्त दिव्य रथ ब्रह्मलोकमें विराजमान होता है। अर्थात् इसके द्वारा जीवात्मा परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်။ «ဇီဝအတ္တနှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ဤဒေဝရထားသည် ဘြဟ္မလောက (Brahmaloka) တွင် တောက်ပစွာ တည်ရှိ၏။ စွန့်လွှတ်ခြင်း၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂုဏ်သတ္တိက ၎င်း၏ နောက်လိုက်အဖြစ် လိုက်ပါ၍၊ အကျိုးချမ်းသာနှင့် လုံခြုံမှုကို ပေးစွမ်းကာ၊ သန့်ရှင်းမှု၌ လှုပ်ရှားပြီး သမဓိ၏ နယ်ပယ်တွင် လှည့်လည်၏။ ဤပုံရိပ်အရ ဉာဏ်ပညာက ဦးဆောင်၍ အာရုံများကို ထိန်းချုပ်ထားသော စည်းကမ်းရှိသည့်ဘဝသည် ကိုယ်ခန္ဓာရှိ သိမြင်သူကို လောကီလှုပ်ရှားမှုကို ကျော်လွန်ကာ အမြင့်ဆုံးအမှန်တရားသို့ ခေါ်ဆောင်သည့် ယာဉ်ဖြစ်လာ၏»။
Verse 13
अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षत: । अक्षरं गन्तुमनसो विधि वक्ष्यामि शीघ्रगम्
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «ယခု ဤသို့ အလျင်အမြန် လှည်းရထားကို ပြင်ဆင်၍ စစ်ထွက်လိုသူကဲ့သို့ ပြင်ဆင်နေသူ၊ စိတ်သည် အဖျက်မခံသော “အက္ခရာ” သို့ ရောက်လိုသူအတွက်၊ ထိုသို့ ရောက်ရန် သင့်တော်သော နည်းလမ်း—လျင်မြန်သော မာဂ်ကို ငါ ချက်ချင်း ကြေညာမည်»။
Verse 14
इस प्रकार योगरथपर आरूढ़ हो साधनकी इच्छा रखनेवाले तथा अविनाशी परब्रह्म परमात्माको तत्काल प्राप्त करनेकी कामनावाले साधकको जिस उपायसे शीघ्र सफलता मिलती है, वह उपाय मैं बता रहा हूँ ।। सप्त या धारणा: कृत्स्ना वाग्यत: प्रतिपद्यते । पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ता: प्रधारणा:
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «ယောဂ၏ ရထားပေါ်သို့ တက်ရောက်ပြီး စည်းကမ်းတကျ လေ့ကျင့်လိုစိတ်ရှိကာ မဖျက်မခံသော အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်—ပရမాత္မန်ကို ချက်ချင်း ရောက်လိုသူအတွက်၊ အောင်မြင်မှုကို လျင်မြန်စေသော နည်းလမ်းကို ငါ ကြေညာမည်။ စကားကို ထိန်းချုပ်ထားသူက လိုက်နာရမည့် ပြည့်စုံသော ဓာရဏာ (အာရုံတည်ခြင်း) ခုနစ်ပါး ရှိ၏။ ထို့အပြင် နောက်ဘက်နှင့် ဘေးဖက်တို့တွင် စီထားသကဲ့သို့ အဓိက ဓာရဏာများလည်း ထပ်ရှိသည်»။
Verse 15
साधक वाणीका संयम करके पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, बुद्धि और अहंकार-सम्बन्धी सात धारणाओंको सिद्ध करता है। इनके विषयों (गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द, अहंवृत्ति और निश्चय) से सम्बन्धित सात प्रधारणाएँ इनकी पार्श्ववर्तिनी एवं पृष्ठवर्तिनी हैं ।। क्रमश: पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पय: । ज्योतिषो यत् तदैश्वर्यमहड्कारस्य बुद्धित: । अव्यक्तस्य तथैश्वर्य क्रमश: प्रतिपद्यते,साधक क्रमशः पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, अहंकार और बुद्धिके ऐश्वर्यपर अधिकार कर लेता है। इसके बाद वह क्रमपूर्वक अव्यक्त ब्रह्मका ऐश्वर्य भी प्राप्त कर लेता है-
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «လေ့ကျင့်မှုနှင့် စကားထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် साधक သည် မြေ၊ ရေ၊ မီး၊ လေ၊ အာကာသ၊ ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) နှင့် အဟင်္ကာရ (ငါ-အာရုံ) ဆိုင်ရာ ဓာရဏာ ခုနစ်ပါးကို ပြည့်စုံစေသည်။ ထိုအရာတို့၏ အာရုံအကြောင်းအရာများဖြစ်သော အနံ့၊ အရသာ၊ အရောင်/ရုပ်၊ ထိတွေ့မှု၊ အသံ၊ အဟင်္ကာရ၏ လှုပ်ရှားမှုနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်တို့နှင့် ဆိုင်သော ပရဓာရဏာ ခုနစ်ပါးသည် ဘေးဖက်နှင့် နောက်ဖက်ကဲ့သို့ အနီးကပ်လိုက်ပါနေသည်။ ထို့နောက် साधक သည် အစဉ်လိုက် မြေ၊ ရေ၊ မီး၊ လေ၊ အာကာသ၏ အာဏာကို ရယူပြီး၊ ထို့ပြင် အဟင်္ကာရနှင့် ဗုဒ္ဓိ၏ အာဏာကိုလည်း ရယူသည်။ ထို့နောက် အစဉ်လိုက် မမြင်နိုင်သော အဗျက္တ ဘြဟ္မ၏ အာဏာတော်ကိုပါ ရောက်ရှိသည်»။
Verse 16
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युक्तेषु योगत: । तथा योगस्य युक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यत:,अब योगाभ्यासमें प्रवृत्त हुए योगियोंमेंसे जिस योगीको ये आगे बताये जानेवाले पृथ्वीजय आदि ऐश्वर्य जिस प्रकार प्राप्त होते हैं; वह बताता हूँ तथा धारणापूर्वक ध्यान करते समय ब्रह्म-प्राप्तिका अनुभव करनेवाले योगीको जो सिद्धि प्राप्त होती है, उसका भी वर्णन करता हूँ
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «ယောဂလေ့ကျင့်မှုထဲသို့ ဝင်ရောက်ပြီးသော ယောဂီတို့အနက်၊ ဤသို့ အရည်အချင်းပြည့်စုံသူတစ်ဦးအတွက် မြေကို အနိုင်ယူခြင်း စသည့် အာဏာတော်များ မည်သို့ ပေါ်ပေါက်လာသည်ကို ငါရှင်းပြမည်။ ထို့ပြင် ဓာရဏာဖြင့် အာရုံတည်ကာ တရားထိုင်နေစဉ် အတ္တမ၌ အတွေ့အကြုံဖြင့် အမှန်တကယ် သိမြင်သူ ယောဂီရရှိသော စိဒ္ဓိ (အောင်မြင်မှု) ကိုလည်း ငါဖော်ပြမည်»။
Verse 17
निर्मुच्यमान: सूक्ष्मत्वाद् रूपाणीमानि पश्यत: । शैशिरस्तु यथा धूम: सूक्ष्म: संश्रयते नभ:,साधक जब स्थूल देहके अभिमानसे मुक्त होकर ध्यानमें स्थित होता है, उस समय सूक्ष्मदृष्टिसे युक्त होनेके कारण उसे कुछ इस तरहके रूप (चिह्न) दिखायी पड़ते हैं। प्रारम्भमें पृथ्वीकी धारणा करते समय मालूम होता है कि शिशिरकालीन कुहरेके समान कोई सूक्ष्म वस्तु सम्पूर्ण आकाशको आच्छादित कर रही है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «လေ့ကျင့်သူသည် ထူထဲသော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် “ငါ” ဟူသော အတည်ပြုမှုမှ လွတ်မြောက်လာကာ သမာဓိ၌ တည်နေသည့်အခါ၊ မြင်ကွင်းသည် သေးငယ်သိမ်မွေ့လာသဖြင့် အချို့သော လက္ခဏာရုပ်ပုံများ ပေါ်ထွက်လာသည်။ အစပိုင်းတွင် မြေဓာရဏာ၌ စိတ်ကို တည်စေသော်၊ ဆောင်းရာသီ မြူခိုး သို့မဟုတ် မီးခိုးပါးပါးကဲ့သို့ သေးငယ်သော အလွှာတစ်ခုက ကောင်းကင်တစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့ကာ အာကာသတစ်ခုလုံးကို ကပ်လျက် ဖုံးလွှမ်းနေသကဲ့သို့ ထင်ရသည်»။
Verse 18
तथा देहाद् विमुक्तस्य पूर्व रूपं भवत्युत । अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम्,इस प्रकार देहाभिमानसे मुक्त हुए योगीके अनुभवका यह पहला रूप है। जब कुहरा निवृत्त हो जाता है, तब दूसरे रूपका दर्शन होता है
ဗျာသက ပြောသည်– «ထို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် မိမိကိုယ်ကို တစ်ထပ်တည်းဟု စွဲကပ်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်သွားသော ယောဂီအတွက် ဤသည်မှာ အတွေ့အကြုံ၏ ပထမအဆင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် အတွင်းစိတ်ရှုပ်ထွေးမှုကြောင့် ဖြစ်သော ဖုံးကွယ်သည့် မြူနှင့်တူသော “မီးခိုး” ပျောက်ကွယ်သွားသောအခါ ဒုတိယမြင်ကွင်း၏ အဆင့်ကို ရရှိသည်»။
Verse 19
जलरूपमिवाकाशे तथैवात्मनि पश्यति । अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्लिरूपं प्रकाशते,वह सम्पूर्ण आकाशमें जल-ही-जल-सा देखता है तथा आत्माको भी जलरूप अनुभव करता है (यह अनुभव जलतत्त्वकी धारणा करते समय होता है)। फिर जलका लय हो जानेपर अग्नितत्त्वकी धारणा करते समय उसे सर्वत्र अग्नि प्रकाशित दिखायी देती है
ဗျာသက ပြောသည်– «အာကာသအနှံ့လုံးသည် ရေတစ်မျိုးတည်းဖြစ်သကဲ့သို့ သူသည် အရာအားလုံးကို ရေရုပ်အဖြစ် မြင်သည်။ ထိုနည်းတူပင် မိမိအတ္တကိုလည်း ရေရုပ်အဖြစ် ခံစားသိမြင်သည်—ဤသည်မှာ ရေဓာတ်ကို အာရုံစိုက်နေစဉ် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထို့နောက် ထိုရေအခြေအနေ ပျောက်ကွယ်သွားသောအခါ မီးဓာတ်ကို အာရုံစိုက်ရာတွင် မီးတစ်မျိုးတည်းသာ နေရာတိုင်း၌ ထွန်းလင်းပေါ်ထွက်လာသည်»။
Verse 20
तस्मिन्नुपरते5जो5स्य पीतशब्त्र: प्रकाशते । ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूप॑ प्रकाशते,उसके भी लय हो जानेपर योगीको आकाशमें सर्वत्र फैले हुए वायुका ही अनुभव होता है। उस समय वृक्ष और पर्वत आदि अपने समस्त शस्त्रोंको पी जानेके कारण वायुकी “पीतशस्त्र' संज्ञा हो जाती है अर्थात् पृथ्वी, जल और तेजरूप समस्त पदार्थोकी निगलकर वायु केवल आकाशगमें ही आन्दोलित होता रहता है और साधक स्वयं भी ऊनके धागेके समान अत्यन्त छोटा और हलका होकर अपनेको निराधार आकाशगमें वायुके साथ ही स्थित मानता है
ဗျာသက ပြောသည်– «ထိုတေဇ (အလင်းရောင်/မီးဓာတ်) ပင် လျော့ပါးသွားသောအခါ ပေါ်လွင်လာသည်မှာ “လေ” ဖြစ်ပြီး၊ အခြားအင်အားများအားလုံးကို မျိုသိမ်းသကဲ့သို့ ထင်ရသဖြင့် “လက်နက်များကို မျိုသူ” ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထိုအခါ ယောဂီသည် ဖွင့်လှစ်သော အာကာသအတွင်း နေရာတိုင်းသို့ ပျံ့နှံ့လှုပ်ရှားနေသော လေ၏ လှုပ်ရှားမှုကိုသာ ခံစားသိမြင်သည်။ ထို့ပြင် မိမိ၏ရုပ်သဏ္ဌာန်ကိုလည်း သိုးမွှေးကြိုးမျှင်ကဲ့သို့ အလွန်သေးငယ်ပေါ့ပါး၍ အထောက်အထားမဲ့သကဲ့သို့၊ အာကာသ၏ ကျယ်ဝန်းမှုအတွင်း လေနှင့်အတူ တည်ရှိနေသည်ဟု မြင်ရသည်»။
Verse 21
अथ श्चैतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्युत । अशुक्लं चेतस: सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै,तदनन्तर तेजका संहार और वायु-तत्त्वपर विजय प्राप्त होनेके पश्चात् वायुका सूक्ष्म रूप स्वच्छ आकाशगमें लीन हो जाता है और केवल नीलाकाशमात्र शेष रह जाता है। उस अवस्थामें ब्रह्मभावको प्राप्त होनेकी इच्छा रखनेवाले योगीका चित्त अत्यन्त सूक्ष्म हो जाता है, ऐसा बताया गया है। (उसे अपने स्थूल रूपका तनिक भी भान नहीं रहता। यही वायुका लय और आकाशतत्त्वपर विजय कहलाता है)
ဗျာသက ပြောသည်– «ထိုလမ်းစဉ်အတိုင်း ဆက်လက်သွားရာတွင် လေဓာတ်၏ အလွန်သိမ်မွေ့သော သဘောတရားကိုပင် ရောက်ရှိပြီး ထိုထက်လွန်ကာ သွားနိုင်သည်။ ဗြာဟ္မဏ (သမထ-ဝိပဿနာဖြင့် ရှာဖွေသူ) သည် ဗြဟ္မန်ကို သိမြင်လိုသော ရည်မှန်းချက်ရှိလျှင် စိတ်သည် အလွန်သိမ်မွေ့လာပြီး “အဖြူမဟုတ်” ဟု ဆိုကြသည်—သာမန်ထင်ရှားသော အရည်အသွေးများဖြင့် မမှတ်သားနိုင်တော့ခြင်း—ဤသည်မှာ ယောဂီသည် ဓာတ်များကို အနိုင်ယူကာ အလွန်သိမ်မွေ့သော အာကာသသို့ စုပ်ယူဝင်ရောက်သွားစဉ် ကိုယ်တိုင်အတ္တ၏ ကြမ်းတမ်းသော အမှတ်အသားများ အတွင်းပိုင်းတွင် ပျော်ဝင်သွားခြင်းကို ညွှန်ပြသည်»။
Verse 22
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु । जातस्य पार्थिविश्वर्य: सृष्टिरत्र विधीयते,इन सब लक्षणोंके प्रकट हो जानेपर योगीको जो-जो फल प्राप्त होते हैं, उन्हें मुझसे सुनो। पार्थिव ऐश्वर्यकी सिद्धि हो जानेपर योगीमें सृष्टि करनेकी शक्ति आ जाती है
ဗျာသက ပြောသည်– «ဤလက္ခဏာများ ပေါ်ထွန်းလာပြီးနောက်ပင် ထိုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးများကို ငါ့ထံမှ နားထောင်လော့။ လောကီအာဏာအုပ်စိုးမှုကို ရရှိလာသောအခါ ဤအကြောင်းအရာ၌ ဖန်တီးနိုင်သော အင်အား—ဖြစ်ရပ်များကို ပေါ်ထွန်းစေ၍ စီမံညှိနှိုင်းနိုင်သော စွမ်းရည်—ကို ချီးမြှင့်ပေးခြင်း ရှိလာသည်»။
Verse 23
प्रजापतिरिवाक्षो भ्य: शरीरात् सृजते प्रजा: । अड्गुल्यड्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «ပရာဇာပတိကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက်သောသူသည် မိမိ၏ကိုယ်ခန္ဓာမှ သတ္တဝါတို့ကို ဖန်ဆင်းထုတ်ပေါ်စေ၏။ ထို့အတူ လက်ချောင်းတစ်ချောင်း၊ လက်မတစ်ချောင်းအရွယ်သာဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် လက်တစ်ဖက်၊ ခြေတစ်ဖက်ဖြင့်ပင် ဖန်ဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်၏»။
Verse 24
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात् प्रकाशते
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «အာကာသ၏သဘောသဘာဝဖြစ်သွားသောအရာသည် အာကာသအတွင်း၌ပင် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏၊ အကြောင်းမှာ အမျိုးအစားတူညီသောကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 25
न चास्य तेजसा रूप॑ दृश्यते शाम्यते तथा । अहड्कारे5स्य विजिते पज्चैते स्युर्वशानुगा:,अग्नितत्त्वको सिद्ध कर लेनेपर वह अपने शरीरको इतना तेजस्वी बना लेता है कि कोई उसकी ओर आँख उठाकर देख भी नहीं सकता और न उसके तेजको बुझा ही सकता है। अहंकारको जीत लेनेपर पाँचों भूत योगीके वशमें हो जाते हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «အတွင်းမီးတောက် (တေဇ) ပြည့်စုံသွားသောအခါ၊ သူ၏ကိုယ်ရုပ်သည် တောက်ပလွန်း၍ မျက်စိဖြင့် မကြည့်နိုင်တော့သကဲ့သို့၊ ထိုတောက်ပမှုကိုလည်း မငြိမ်းသတ်နိုင်။ ထို့ပြင် အဟင်္ကာရ (အတ္တ) ကို အနိုင်ယူလျှင် မဟာဘူတ ငါးပါးသည် ယောဂီ၏အလိုတော်ကို လိုက်နာလာကြ၏»။
Verse 26
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ । निर्दोषप्रतिभा होनं॑ कृत्स्ना समभिवर्तते,पञ्चभूत और अहंकार--इन छ: तत्त्वोंका आत्मा है बुद्धि। उसको जीत लेनेपर सम्पूर्ण ऐश्वर्योंकी प्राप्ति हो जाती है तथा उस योगीको निर्दोष प्रतिभा (विशुद्ध तत्त्वज्ञान) पूर्ण रूपसे प्राप्त हो जाती है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «အတ္တ၌တည်သော ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) သည် သဘောတရား ခြောက်ပါးနှင့် ဆက်စပ်နေ၏။ ထိုဗုဒ္ဓိကို အပြည့်အဝ အနိုင်ယူနိုင်လျှင် အစွမ်းအာဏာအလုံးစုံ (အိုင်ශ්ဝရယ) ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ ထိုယောဂီအတွက် အပြစ်ကင်းသော ထင်ရှားပြတ်သားမှု—အမှန်တရားကို သန့်ရှင်းစွာ သိမြင်ခြင်း—သည် အပြည့်အစုံ ပေါ်လာ၏»။
Verse 27
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते । यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञक:,उपर्युक्त सप्त पदार्थोंका कार्यभूत व्यक्त जगत् अव्यक्त परमात्मामें ही विलीन हो जाता है, क्योंकि उन्हीं परमात्मासे यह जगत् उत्पन्न होता है और व्यक्त नाम धारण करता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «ထို့အတူ ထင်ရှားသော အတ္တ (ဗျက္တ) သည် မထင်ရှားသော အတ္တ (အဗျက္တ) ထံသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်၏။ အကြောင်းမှာ လောကသည် ထိုအဗျက္တမှ ထွက်ပေါ်လာပြီး ‘ဗျက္တ’ ဟူသော အမည်ကို ခံယူလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 28
तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे । तथा व्यक्तमयं चैव सांख्ये पूर्व निबोध मे,वत्स! तुम सांख्यदर्शनमें वर्णित अव्यक्तविद्याका विस्तारपूर्वक मुझसे श्रवण करो। सर्वप्रथम सांख्यशास्त्रमें कथित व्यक्तविद्याको मुझसे समझो
ဗျာသက ပြောသည်– «ယခု ငါ့ထံမှ “အမဖော်ပြ” (အဗျက္တ) နှင့် သက်ဆိုင်သော ဗိဒ္ဓာကို အသေးစိတ် နားထောင်လော့။ ထို့ပြင် ချစ်သားရေ၊ စာṅခယဒർശန၌ သင်ကြားထားသကဲ့သို့ “ဖော်ပြ” (ဗျက္တ) အကြောင်း ငါ့ထံမှ အရင်ဆုံး နားလည်လော့»။
Verse 29
पज्चविंशति तत्त्वानि तुल्यान्युभयत: समम् | योगे सांख्येडपि च तथा विशेषं तत्र मे शूणु,सांख्य और पातञ्जलयोग--इन दोनों दर्शनोंमें समानभावसे पचीस तत्त्वोंका प्रतिपादन किया गया है-। इस विषयमें जो विशेष बात है, वह मुझसे सुनो
ဗျာသက ပြောသည်– «ယောဂနှင့် စာṅခယ နှစ်မျိုးလုံးတွင် တတ္တဝါ ၂၅ ပါးကို တူညီစွာ၊ ညီမျှစွာ သင်ကြားထားသည်။ ယခု ထိုအကြောင်းအရာ၌ နားလည်ရမည့် ထူးခြားချက်ကို ငါ့ထံမှ နားထောင်လော့»။
Verse 30
प्रोक्त तद् व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् । जीर्यते प्रियते चैव चतुर्भिलक्षणैर्युतम्,जन्म, वृद्धि, जरा और मरण--इन चार लक्षणोंसे युक्त जो तत्त्व है, उसीको व्यक्त कहते हैं
ဗျာသက ပြောသည်– «“ဖော်ပြ” ဟု ခေါ်ဆိုသည့် သဘောတရားသည် မွေးဖွားလာ၍ ကြီးထွားကာ အိုမင်းပြီး နောက်ဆုံး ပျက်စီးသွားသော အရာပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအရာသည် မွေးခြင်း၊ တိုးပွားခြင်း၊ အိုမင်းခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဟူသော လက္ခဏာလေးပါးဖြင့် မှတ်သားထားသည်။ ဤလက္ခဏာလေးပါးအောက်တွင် ရှိသမျှကို “ဖော်ပြ” ဟု ခေါ်သည်»။
Verse 31
विपरीतमतो यत् तु तदव्यक्तमुदाह्मतम् । द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतो,जो तत्त्व इसके विपरीत हैं अर्थात् जिसमें जन्म आदि चारों विकार नहीं हैं, उसे अव्यक्त कहा गया है। वेदों और सिद्धान्तप्रतिपादक शास्त्रोंमें उस अव्यक्तके दो भेद बताये गये हैं--जीवात्मा और परमात्मा
ဗျာသက ပြောသည်– «ဖော်ပြ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ မွေးခြင်းစသည့် ပြောင်းလဲမှုလေးပါးမှ ကင်းလွတ်သော အရာကို “အမဖော်ပြ” (အဗျက္တ) ဟု ခေါ်သည်။ ဝေဒများနှင့် သီအိုရီတည်ထောင်သော ကျမ်းများတွင်လည်း ဤအမဖော်ပြကို နှစ်မျိုးဟု သင်ကြားထားသည်—ဇီဝအတ္တ (ပုဂ္ဂိုလ်အတ္တ) နှင့် ပရမအတ္တ (အမြင့်ဆုံးအတ္တ)»။
Verse 32
चतुर्लक्षणजं त्वाद्य॑ चतुर्वर्ग प्रचक्षते । व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत् । सच्चं क्षेत्रज्ञ इत्येतद् द्वयमप्यनुदर्शितम्,अव्यक्त होते हुए भी जीवात्मा व्यक्तके सम्पर्कसे जन्म, वृद्धि, जरा और मृत्यु--इन चार लक्षणोंसे युक्त तथा धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष--इन चार पुरुषार्थोंसे सम्बन्धित कहा जाता है। दूसरा अव्यक्त परमात्मा ज्ञानस्वरूप है। व्यक्त (जडवर्ग) की उत्पत्ति उसी अव्यक्त (परमात्मा) से होती है। व्यक्तको सत्त्व (जडवर्ग--श्षेत्र) तथा अव्यक्त जीवात्माको क्षेत्रज्ञ कहा जाता है। इस प्रकार इन दोनोंहीका वर्णन किया गया है। वेदोंमें भी पूर्वोक्त दो आत्मा बताये गये हैं। विषयोंमें आसक्त हुआ जीवात्मा जब आसक्तिरहित होकर विषयोंसे निवृत्त हो जाता है, तब वह मुक्त कहलाता है। सांख्यवादियोंके मतमें यही मोक्षका लक्षण है
ဗျာသက ပြောသည်– «အစဉ်အလာရှိသော အတ္တ (ဇီဝအတ္တ) သည် အမဖော်ပြ ဖြစ်သော်လည်း ဖော်ပြနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းကြောင့် မွေးခြင်း၊ ကြီးထွားခြင်း၊ အိုမင်းခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဟူသော လက္ခဏာလေးပါးကို ဆောင်ထားသကဲ့သို့ ဖော်ပြကြသည်။ ထို့ပြင် ဓမ္မ၊ အဓ္ဓ၊ ကာမ၊ မောက္ခ ဟူသော လူ့ရည်မှန်းချက်လေးပါးနှင့်လည်း ဆက်နွယ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဖော်ပြသည် အမဖော်ပြမှ ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ အမဖော်ပြသည် အသိဉာဏ်နှင့် ဗဟုသုတ၏ သဘာဝဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင်ခန်းစာနှစ်မျိုးကို ပြထားသည်—‘ရှိတည်ခြင်း’ (sat) ဟူသော က్షೇತ್ರ (အာရုံမဲ့ စုပေါင်းအစု) နှင့် က్షेत्रज्ञ (ကွင်းကို သိသူ၊ အသိရှိသော အတ္တ) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းအားဖြင့် အာရုံဝတ္ထုများအပေါ် အလွန်အကျွံကပ်လျက်မှုမှ ကင်းလွတ်ခြင်းကို လွတ်မြောက်ရေး၏ အကျင့်သဘောအဖြစ် အခြေခံထားသည်»။
Verse 33
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यत: । विषयात् प्रतिसंहार: सांख्यानां सिद्धि लक्षणम्,अव्यक्त होते हुए भी जीवात्मा व्यक्तके सम्पर्कसे जन्म, वृद्धि, जरा और मृत्यु--इन चार लक्षणोंसे युक्त तथा धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष--इन चार पुरुषार्थोंसे सम्बन्धित कहा जाता है। दूसरा अव्यक्त परमात्मा ज्ञानस्वरूप है। व्यक्त (जडवर्ग) की उत्पत्ति उसी अव्यक्त (परमात्मा) से होती है। व्यक्तको सत्त्व (जडवर्ग--श्षेत्र) तथा अव्यक्त जीवात्माको क्षेत्रज्ञ कहा जाता है। इस प्रकार इन दोनोंहीका वर्णन किया गया है। वेदोंमें भी पूर्वोक्त दो आत्मा बताये गये हैं। विषयोंमें आसक्त हुआ जीवात्मा जब आसक्तिरहित होकर विषयोंसे निवृत्त हो जाता है, तब वह मुक्त कहलाता है। सांख्यवादियोंके मतमें यही मोक्षका लक्षण है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ဝေဒများတွင် ‘အတ္တ’ နှစ်ပါးကို ဆိုထားသည်။ ပုဂ္ဂိုလ်အတ္တ (ဇီဝအတ္တ) သည် အာရုံဝတ္ထုများ၌ ကပ်လျက်ဖြစ်သော် ချုပ်နှောင်မှု ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုအာရုံဝတ္ထုများမှ ပြန်လှန်၍ ဆုတ်ခွာကာ ကပ်လျက်မှုကို ဖြုတ်ချသော် ထိုဆုတ်ခွာခြင်းသည် စာင်ခယာဝါဒတို့ သင်ကြားသော အောင်မြင်မှု၏ လက္ခဏာ—အနုတ်လွတ်ခြင်း (မုတ်ခ) ၏ သင်္ကေတ ဖြစ်၏»။
Verse 34
निर्ममश्चनानहड्कारो निर्टन्डश्छिन्नसंशय: । नैव क्रुद्धय॑ति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिर:,सम: सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते । जिसने ममता और अहंकारका त्याग कर दिया है, जो शीत, उष्ण आदि द््दोंको समानभावसे सहता है, जिसके संशय दूर हो गये हैं, जो कभी क्रोध और द्वेष नहीं करता, झूठ नहीं बोलता, किसीकी गाली सुनकर और मार खाकर भी उसका अहित नहीं सोचता, सबपर मित्रभाव ही रखता है, जो मन, वाणी और कर्मसे किसी जीवको कष्ट नहीं पहुँचाता और समस्त प्राणियोंपर समानभाव रखता है, वही योगी ब्रह्मभावको प्राप्त होता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– မမတနှင့် အဟင်ကာရကို စွန့်လွှတ်ပြီး၊ အပြစ်ပေးလိုသည့် စိတ်လှုပ်ရှားမှု မရှိ၊ သံသယတို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီး၊ မက怒 မမုန်း၊ စကားသည် မုသားသို့ မလှည့်—ထိုသူသည် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ညီမျှစိတ်ထားဖြင့် ဘြဟ္မန်ကို ရောက်ရှိ (သို့) ဘြဟ္မန်၌ တည်၏။
Verse 35
आक्रुष्टस्ताडितश्वैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम् । वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तक:
အပြစ်တင်ဆဲဆိုခံရ၍ ထိုးနှက်ခံရသော်လည်း မေတ္တာဖြင့် ဦးဆောင်သောသူသည် မကောင်းသောအရာကို မတွေးမိ မစူးစမ်း။ ထိုသူသည် အပြစ်ပြုမှု၏ ကိရိယာသုံးပါး—စကား၊ ကိုယ်ကာယလုပ်ရပ်၊ နှင့် စိတ်—ကို ထိန်းချုပ်ကာ အန္တရာယ်မှ ပြန်လှန်စေ၏။
Verse 36
चक्षुराहारसंहारैर्मनसा दर्शनेन च । समाहितचित्त मुनिको चाहिये कि वह हृदयके राग आदि दोषोंको नष्ट करके योगमें सहायता पहुँचानेवाले देश, कर्म, अनुराग, अर्थ, उपाय, अपाय, निश्चय, चक्षुष, आहार, संहार, मन और दर्शन--इन बारह योगोंका आश्रय ले ध्यानयोगका अभ्यास करे",नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थित: जो किसी वस्तुकी न तो इच्छा करता है, न अनिच्छा ही करता है, जीवन- निर्वाहमात्रके लिये जो कुछ मिल जाता है, उसीपर संतोष करता है, जो निर्लोभ, व्यथारहित और जितेन्द्रिय है, जिसको न तो कुछ करनेसे प्रयोजन है और न कुछ न करनेसे ही, जिसकी इन्द्रियाँ और मन कभी चंचल नहीं होते, जिसका मनोरथ पूर्ण हो गया है, जो समस्त प्राणियोंपर समान दृष्टि और मैत्रीभाव रखता है, मिट्टीके ढेले, पत्थर और स्वर्णको एक-सा समझता है, जिसकी दृष्टिमें प्रिय और अप्रियका भेद नहीं है, जो धीर है और अपनी निन्दा तथा स्तुतिमें सम रहता है, जो सम्पूर्ण भोगोंमें स्पृहारहित है, जो दृढ़तापूर्वक ब्रह्मचर्य-व्रतमें स्थित है तथा जो सब प्राणियोंमें हिंसाभावसे रहित है, ऐसा सांख्ययोगी (ज्ञानी) संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– စိတ်တည်ငြိမ်သော မုနိသည် အရင်ဆုံး အတွင်းပိုင်းအပြစ်အနာအဆာများ—ကပ်လျက်မှုတို့ကဲ့သို့—ကို ဖျက်ဆီးပြီးနောက်၊ ဓ്യာနယောဂကို လေ့ကျင့်ရမည်။ ယောဂကို ကူညီသော အထောက်အကူ တစ်ဆယ်နှစ်ပါး—သင့်လျော်သောနေရာ၊ သင့်လျော်သောလုပ်ရပ်၊ စည်းကမ်းရှိသောချစ်ခင်မှု၊ သင့်တော်သောရည်မှန်းချက်၊ ကျွမ်းကျင်သောနည်းလမ်း၊ အန္တရာယ်ကိုသိမြင်မှု၊ ခိုင်မာသောဆုံးဖြတ်ချက်၊ မျက်စိကိုကာကွယ်မှု၊ အစားအစာကိုထိန်းညှိမှု၊ ချုပ်တည်းမှု၊ စိတ်ထိန်းချုပ်မှု၊ မှန်ကန်သောမြင်ကွင်း—တို့ကို အားကိုးရမည်။ ထိုသိမြင်သူသည် အရာဝတ္ထုတို့ကို မလိုက်လံရှာဖွေသကဲ့သို့ မုန်းတီး၍လည်း မရှောင်ကြဉ်; အသက်ရှင်ရေးအတွက် လိုအပ်သလောက် ရလာသမျှဖြင့် ကျေနပ်၏။ လောဘကင်း၍ စိတ်လှုပ်ရှားမှုကင်း၊ အင်္ဒြိယတို့ကို အနိုင်ယူထား၏။ လုပ်ရမည်ဟူသော အတင်းအကျပ်မောင်းနှင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်၊ မလုပ်ခြင်း၏ ဂုဏ်ယူမှုကြောင့်လည်း မဟုတ်။ အင်္ဒြိယနှင့် စိတ်သည် မလှည့်လည်; ရည်ရွယ်ချက်တို့ ပြည့်စုံ၏။ သတ္တဝါအားလုံးကို ညီမျှစိတ်နှင့် မေတ္တာဖြင့် ကြည့်၏; မြေတုံး၊ ကျောက်၊ ရွှေကို တူညီဟု မြင်၏။ သူ့အတွက် ချစ်နှစ်သက်နှင့် မချစ်နှစ်သက် ခွဲခြားမှု မရှိ; ခိုင်မြဲ၍ အပြစ်တင်ခြင်းနှင့် ချီးမွမ်းခြင်း၌ တူညီ၏။ အာရုံခံစားမှုတို့အပေါ် တဏှာကင်းကာ ဘြဟ္မစရိယဝတ်၌ ခိုင်မာစွာ တည်ပြီး၊ သတ္တဝါတို့ကို ထိခိုက်စေလိုသည့် စိတ်မရှိသော ထို စာင်ခယာ-ယောဂီသည် လောကဘంధနမှ လွတ်မြောက်၏။
Verse 37
अलोलुपो&व्यथो दान्तो न कृती न निराकृति: । नास्येन्द्रियमनेकाग्रं न विक्षिप्तमनोरथ:,जो किसी वस्तुकी न तो इच्छा करता है, न अनिच्छा ही करता है, जीवन- निर्वाहमात्रके लिये जो कुछ मिल जाता है, उसीपर संतोष करता है, जो निर्लोभ, व्यथारहित और जितेन्द्रिय है, जिसको न तो कुछ करनेसे प्रयोजन है और न कुछ न करनेसे ही, जिसकी इन्द्रियाँ और मन कभी चंचल नहीं होते, जिसका मनोरथ पूर्ण हो गया है, जो समस्त प्राणियोंपर समान दृष्टि और मैत्रीभाव रखता है, मिट्टीके ढेले, पत्थर और स्वर्णको एक-सा समझता है, जिसकी दृष्टिमें प्रिय और अप्रियका भेद नहीं है, जो धीर है और अपनी निन्दा तथा स्तुतिमें सम रहता है, जो सम्पूर्ण भोगोंमें स्पृहारहित है, जो दृढ़तापूर्वक ब्रह्मचर्य-व्रतमें स्थित है तथा जो सब प्राणियोंमें हिंसाभावसे रहित है, ऐसा सांख्ययोगी (ज्ञानी) संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– သူသည် လောဘနှင့် တဏှာကင်း၍ စိတ်မပင်ပန်း၊ ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်နိုင်၏။ အတင်းအကျပ် လှုပ်ရှားလုပ်ကိုင်မှုကြောင့် မမောင်းနှင်သကဲ့သို့ အပြင်ပန်းပြသမှုဖြင့်လည်း မသတ်မှတ်။ သူ၏ အင်္ဒြိယတို့သည် အရပ်မျိုးစုံသို့ မပြန့်ကျဲ၊ စိတ်၏ ရည်ရွယ်ချက်တို့လည်း မတည်ငြိမ်သော ဆန္ဒများကြောင့် မပျက်ပြား။ အတွင်းစည်းကမ်း၌ တည်ကာ အသက်ရှင်ရေးအတွက် ရလာသမျှဖြင့် ကျေနပ်သော ထိုသိမြင်သူသည် လောကဘంధနမှ လွတ်မြောက်ရာသို့ ချဉ်းကပ်၏။
Verse 38
सर्वभूतसदृड्मैत्र: समलोष्टाश्मकाउ्चन: । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति:,जो किसी वस्तुकी न तो इच्छा करता है, न अनिच्छा ही करता है, जीवन- निर्वाहमात्रके लिये जो कुछ मिल जाता है, उसीपर संतोष करता है, जो निर्लोभ, व्यथारहित और जितेन्द्रिय है, जिसको न तो कुछ करनेसे प्रयोजन है और न कुछ न करनेसे ही, जिसकी इन्द्रियाँ और मन कभी चंचल नहीं होते, जिसका मनोरथ पूर्ण हो गया है, जो समस्त प्राणियोंपर समान दृष्टि और मैत्रीभाव रखता है, मिट्टीके ढेले, पत्थर और स्वर्णको एक-सा समझता है, जिसकी दृष्टिमें प्रिय और अप्रियका भेद नहीं है, जो धीर है और अपनी निन्दा तथा स्तुतिमें सम रहता है, जो सम्पूर्ण भोगोंमें स्पृहारहित है, जो दृढ़तापूर्वक ब्रह्मचर्य-व्रतमें स्थित है तथा जो सब प्राणियोंमें हिंसाभावसे रहित है, ऐसा सांख्ययोगी (ज्ञानी) संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है
ဗျာသက ဆိုသည်— သာင်ခယ-ယောဂီ (သိမြင်သူ) ဟူသည် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မိတ်တာကို ခိုင်မာစွာ၊ တန်းတူစွာ ဖြန့်ကျက်ထားသူ၊ မြေတုံး၊ ကျောက်တုံးနှင့် ရွှေကို တူညီဟု မြင်သူ၊ နှစ်သက်ဖွယ်နှင့် မနှစ်သက်ဖွယ်တို့အပေါ် တူညီစိတ်ထားသူ၊ စိတ်တည်ငြိမ်သူ၊ အပြစ်တင်ခြင်းနှင့် ချီးမွမ်းခြင်းတို့တွင်လည်း တူညီနေသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် လိုလားတပ်မက်မှုကင်း၍ အတွင်းစိတ်မလှုပ်ရှား၊ အသက်ရှင်ရပ်တည်ရန် လုံလောက်သမျှ ရလာသမျှကိုသာ ကျေနပ်ကာ အာရုံများကို ထိန်းချုပ်ထားသဖြင့် လောက၏ချည်နှောင်မှုမှ လွတ်မြောက်သည်။
Verse 39
अस्पृह: सर्वकामेभ्यो ब्रह्म॒चर्यदृढव्रत: । अहिंख: सर्वभूतानामीदृक् सांख्यो विमुच्यते,जो किसी वस्तुकी न तो इच्छा करता है, न अनिच्छा ही करता है, जीवन- निर्वाहमात्रके लिये जो कुछ मिल जाता है, उसीपर संतोष करता है, जो निर्लोभ, व्यथारहित और जितेन्द्रिय है, जिसको न तो कुछ करनेसे प्रयोजन है और न कुछ न करनेसे ही, जिसकी इन्द्रियाँ और मन कभी चंचल नहीं होते, जिसका मनोरथ पूर्ण हो गया है, जो समस्त प्राणियोंपर समान दृष्टि और मैत्रीभाव रखता है, मिट्टीके ढेले, पत्थर और स्वर्णको एक-सा समझता है, जिसकी दृष्टिमें प्रिय और अप्रियका भेद नहीं है, जो धीर है और अपनी निन्दा तथा स्तुतिमें सम रहता है, जो सम्पूर्ण भोगोंमें स्पृहारहित है, जो दृढ़तापूर्वक ब्रह्मचर्य-व्रतमें स्थित है तथा जो सब प्राणियोंमें हिंसाभावसे रहित है, ऐसा सांख्ययोगी (ज्ञानी) संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है
ဗျာသက ဆိုသည်— အလိုဆန္ဒရှိသမျှ အရာဝတ္ထုတို့အပေါ် တပ်မက်မှုကင်းသူ၊ ဗြဟ္မစရိယာ၏ တင်းကျပ်သော သစ္စာဝတ်ကို ခိုင်မာစွာ တည်မြဲထားသူ၊ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် အဟിംသာ (အကြမ်းမဖက်) ဖြစ်သူ— ထိုသို့သော သာင်ခယ အကျင့်ရှင် (သိမြင်သူ) သည် လောကချည်နှောင်မှုမှ လွတ်မြောက်သည်။
Verse 40
यथा योगाद् विमुच्यन्ते कारणैर्यर्निबोध तत् । योगैश्वर्यमतिक्रान्तो यो निष्क्रामति मुच्यते,योगी जिस प्रकार और जिन कारणोंसे योगके फल-स्वरूप मोक्ष लाभ करते हैं, अब उन्हें बताता हूँ सुनो। जो परवैराग्यके बलसे योगजनित ऐश्वर्यको लाँघकर उसकी सीमासे बाहर निकल जाता है, वही मुक्त होता है
ဗျာသက ဆိုသည်— “ယောဂအားဖြင့် မည်သို့၊ မည်သည့်နည်းလမ်းများကြောင့် လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရရှိသနည်းကို ငါ့ထံမှ နားလည်လော့။ ယောဂမှ ပေါ်ပေါက်လာသော အလွန်အံ့ဩဖွယ် အာနုဘော်များကို ကျော်လွန်၍ ၎င်းတို့၏ ကန့်သတ်ချက်များအပြင်သို့ ထွက်သွားနိုင်သူသာ အမှန်တကယ် လွတ်မြောက်သူ ဖြစ်သည်။”
Verse 41
इत्येषा भावजा बुद्धि: कथिता ते न संशय: । एवं भवति निर्द॑न्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति,बेटा! यह तुम्हारे निकट मैंने भावशुद्धिसे प्राप्त होनेवाली बुद्धिका वर्णन किया है। जो उपर्युक्तरूपसे साधना करके द्वन्द्"ोंसे रहित हो जाता है, वही ब्रह्मभावको प्राप्त होता है, इसमें कोई संशय नहीं है
ဗျာသက ဆိုသည်— “ဤသို့ပင် ငါသည် သင်အား သံသယမရှိအောင် အတွင်းသန့်စင်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်သော စိတ်ထားမှ ပေါ်ပေါက်လာသော ဉာဏ်မြင် (buddhi) ကို ရှင်းပြခဲ့ပြီ။ ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း လေ့ကျင့်၍ ဆန့်ကျင်ဘက်အတွဲများ (ပျော်ရွှင်မှုနှင့် နာကျင်မှု၊ အမြတ်နှင့် အရှုံး စသည်) မှ ကင်းလွတ်လာသူသည် အမှန်တကယ် ဗြဟ္မန်ကို ရောက်ရှိသည်—ဤအပေါ် သံသယမရှိ။”
Verse 43
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मन: । जो उत्तम ज्ञान प्राप्त करना चाहता हो, उसे बुद्धिके द्वारा मन और वाणीको जीतना चाहिये तथा जो अपने लिये शान्ति चाहे, उसे ज्ञानद्वारा बुद्धिको परमात्मामें नियन्त्रित करना चाहिये
ဗျာသက ဆိုသည်— မိမိကိုယ်ကို ဉာဏ်ပညာဖြင့် ထိန်းချုပ်ပါစေ။ အတွင်းငြိမ်းချမ်းမှုကို လိုလားသူသည် မှန်ကန်သော နားလည်မှု၏ အင်အားဖြင့် ဉာဏ် (buddhi) ကို အမြင့်ဆုံး အတ္တမ (Supreme Self) ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ယူဆောင်ရမည်—ထိုသို့ဖြင့် စိတ်နှင့် စကားကို အနိုင်ယူကာ အတွင်းဘဝကို ငြိမ်သက်စေသည်။
Verse 235
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ पैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိမဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ» ပိုင်း၌ သုကဒေဝ၏ ဆက်လက်မေးမြန်းချက်များကို အကြောင်းပြုသော အခန်း ၂၃၅ ပြည့်စုံပြီးဆုံးသတ်လေ၏။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် မောက္ခ (လွတ်မြောက်ခြင်း) ကို ဦးတည်သည့် သင်ကြားမှုအစဉ်တစ်ရပ် ပြီးဆုံးကြောင်းကို ပြသ하며၊ မေးမြန်းခြင်းနှင့် ရှင်းလင်းခြင်းတို့ကို သီလနှင့် ဝိညာဉ်ရေးနားလည်မှုအတွက် မဖြစ်မနေလိုအပ်သော လေ့ကျင့်ခန်းများဟု ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 236
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुति: । वह प्रजापतिके समान क्षोभरहित होकर अपने शरीरसे प्रजाकी सृष्टि कर सकता है। जिसको वायुतत्त्व सिद्ध हो जाता है, वह बिना किसीकी सहायताके हाथ-पैर, अँगूठे अथवा अंगुलिमात्रसे दबाकर पृथ्वीको कम्पित कर सकता है-- ऐसा सुननेमें आया है,इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने षट्त्रिंशदधिकद्धिशततमो< ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्ााभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဗျာသက ဆိုသည်— «သုတိ (သဒ္ဓာတရားအစဉ်အလာ) တွင် လေ (ဝါယု) ၏ ဂုဏ်တစ်ရပ်တည်းကပင် မြေကြီးကို တုန်လှုပ်စေနိုင်သည်ဟု ကြားရသည်။ ဝါယုတတ္တဝကို ကျွမ်းကျင်စွာ သိဒ္ဓိရသူသည် အပြင်အကူအညီမလိုဘဲ ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့် ဖိနှိပ်ခြင်းသာမက လက်၊ ခြေ၊ လက်မ သို့မဟုတ် လက်ချောင်းတစ်ချောင်းတည်းဖြင့်ပင် ပြင်းထန်သော လှုပ်ရှားမှုကို ဖြစ်စေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။» «မောက္ခဓမ္မ» အတွင်း၌ ဤစကားသည် ယောဂီ၏ ဓာတ်တရားများကို အုပ်စိုးနိုင်ခြင်းမှ ထင်ရှားလာသည်ဟု ယူဆသည့် အံ့ဩဖွယ်စွမ်းအားများကို ဖော်ပြသော်လည်း၊ ထိုသိဒ္ဓိတို့သည် လွတ်မြောက်ခြင်းထက် ဒုတိယအရေးသာဖြစ်၍ လေ့ကျင့်သူ၏ အဆုံးစွန်ရည်မှန်းချက် မဖြစ်သင့်ကြောင်းကိုလည်း အနက်အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် သတိပေးထားသည်။ ဤသို့ဖြင့် «သီရိမဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိပရဝ» အတွင်း «မောက္ခဓမ္မ» ပိုင်း၌ သုကဒေဝ၏ ဆက်လက်မေးမြန်းချက်များကို အကြောင်းပြုသော အခန်း ၂၃၆ ပြည့်စုံပြီးဆုံးသတ်လေ၏။
Verse 246
वर्णतो गुह्ते चापि कामात् पिबति चाशयान् | आकाशको सिद्ध करनेवाला पुरुष आकाशमें आकाशके ही समान सर्वव्यापी हो जाता है। वह अपने शरीरको अन्तर्धान करनेकी शक्ति प्राप्त कर लेता है। जिसका जलतत्त्वपर अधिकार होता है, वह इच्छा करते ही बड़े-बड़े जलाशयोंको पी जाता है
အာကာသတတ္တဝကို သိဒ္ဓိရသူသည် အာကာသထဲတွင် အာကာသကဲ့သို့ အလုံးစုံပြန့်နှံ့သူ ဖြစ်လာ၏။ ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို မျက်ကွယ်ပျောက်ကွယ်စေနိုင်သော အင်အားကို ရရှိ၏။ ရေတတ္တဝကို အုပ်စိုးနိုင်သူသည် ဆန္ဒရှိသမျှ ချက်ချင်းပင် ကြီးမားသော ရေကန်ရေမြောင်းတို့ကို သောက်သုံးပစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြ၏။
Verse 356
सम: सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते । जिसने ममता और अहंकारका त्याग कर दिया है, जो शीत, उष्ण आदि द््दोंको समानभावसे सहता है, जिसके संशय दूर हो गये हैं, जो कभी क्रोध और द्वेष नहीं करता, झूठ नहीं बोलता, किसीकी गाली सुनकर और मार खाकर भी उसका अहित नहीं सोचता, सबपर मित्रभाव ही रखता है, जो मन, वाणी और कर्मसे किसी जीवको कष्ट नहीं पहुँचाता और समस्त प्राणियोंपर समानभाव रखता है, वही योगी ब्रह्मभावको प्राप्त होता है
ဗျာသက ဆိုသည်— သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် တန်းတူညီမျှသော စိတ်ထားရှိသူသည် ဗြဟ္မန်၏ အခြေအနေသို့ ရောက်၏။ မမတနှင့် အဟင်္ကာရကို စွန့်လွှတ်ပြီး၊ အအေးအပူတို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင်ဖြစ်သော ဒွန္ဒများကို ညီမျှစိတ်ဖြင့် ခံနိုင်ရည်ရှိကာ၊ သံသယကင်းစင်၍၊ အမျက်နှင့် မုန်းတီးခြင်းသို့ မကျရောက်၊ မုသာမပြော၊ ဆဲဆိုခံရသော်လည်း ထိုးနှက်ခံရသော်လည်း မကောင်းကြံမစဉ်းစားဘဲ—အလုံးစုံအပေါ် မိတ်သဘောထားကိုသာ ထားသူဖြစ်၏။ စိတ်၊ စကား၊ လုပ်ရပ်တို့ဖြင့် သတ္တဝါတစ်စုံတစ်ရာကို မနာကျင်စေဘဲ၊ အသက်ရှိသတ္တဝါအားလုံးကို တန်းတူမြင်သူ ယောဂီသည် ဗြဟ္မဘဝကို ရောက်လေ၏။
Frequently Asked Questions
The text marks the transition by signs of aging (e.g., wrinkles/gray hair) and generational continuity (children having children), after which one withdraws to the forest while maintaining disciplined duties.
Ritual responsibility is progressively refined: external sacrificial maintenance is upheld in vānaprastha, then redirected inward by ‘placing the fires in the self,’ aligning practice with self-mastery, non-attachment, and liberation-oriented equanimity.
Yes: it links disciplined forest practice and fearlessness toward beings with purified passage between āśramas and luminous post-mortem destinations, while emphasizing that the highest trajectory depends on self-knowledge and restraint rather than mere external performance.