Adhyaya 105
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Public Ethics)
Chapter 105 opens with Yudhiṣṭhira’s inquiry into the predicament of a dhārmika ruler who has failed to secure resources, is pressured by royal agents, and has fallen from treasury and punitive authority, yet seeks a peaceful mode of life. Bhīṣma introduces an illustrative itihāsa: the weakened prince Kṣemadarśa, facing hardship, approaches the sage Kālakavṛkṣīya for guidance. The prince asks how to live without resorting to death, theft, dependence, or degrading conduct, and seeks refuge in the counsel of a learned ascetic. The sage’s response centers on impermanence (anityatā) and cognitive reframing: what is assumed to be ‘mine’ or ‘existent’ should be understood as unstable; grief is presented as ineffectual, while foresight about non-permanence reduces distress. The discourse expands to mortality, the inevitability of separation, and the futility of envy toward others’ prosperity. Practical ethical instruction follows: desire only what is attainable, do not grieve for the future or the past, cultivate restraint of senses, speech, and mind, and avoid harmful livelihoods. The chapter recommends contentment with little, solitary simplicity (including forest life sustained by roots and fruits), compassion toward beings, and a calm mind likened to a lake settling after disturbance. It concludes by returning to the prince’s condition—loss of fortune and support—and asks what he considers best when fate is adverse.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि इस विषय में ‘क्षेमदर्शी’ नामक राजपुत्र का कल्याण-दर्शी (क्षेमदर्शी) इतिहास गाया जाता है—और उसी से वे राजधर्म के भीतर वैराग्य का दीप जलाते हैं। → कथा में क्षेमदर्शी राज्य, खजाना और सेना के आधारों से वंचित होकर असहाय हो जाता है; वह समझता है कि हाथी-घोड़े-रथ-पैदल, कोश और धनी वैश्य—ये राज्य के ‘छः अंग’ हैं, और इनके क्षय से राजसत्ता का शरीर ही टूट जाता है। संकटग्रस्त होकर वह मुनि ‘कालकवृक्षीय’ के पास जाकर अपने पतन, भय और भविष्य की अनिश्चितता पर प्रश्न करता है। → मुनि का निर्णायक उपदेश: जो विशाल संपत्ति छोड़ देते हैं वे कठिन कार्य करते हैं, पर सत्य यह है कि अंततः कोई भी—राजा, मित्र, शत्रु—स्थायी नहीं; ‘संग्रह’ का अंत विनाश, ‘जीवन’ का अंत मृत्यु, ‘संयोग’ का अंत वियोग है—फिर मन किस पर आसक्त रहे? यदि धन छूटे भी नहीं, तो ‘यह मेरा नहीं’ जानकर आत्म-कल्याण का प्रिय आचरण करना चाहिए। → क्षेमदर्शी को दृष्टि मिलती है कि दैव-प्रबलता और साधनों के अभाव में भी श्रेय का मार्ग भीतर है—आसक्ति-त्याग, विवेक, और आत्महितकारी धर्माचरण। कथा का प्रयोजन युधिष्ठिर को यह दिखाना है कि राज्य-धर्म का अंतिम सहारा बाह्य साधन नहीं, अंतःकरण की स्थिरता और अनासक्ति है। → युधिष्ठिर के लिए संकेत छोड़ दिया जाता है कि अब वह अपने शोक और राज्य-कर्तव्य के बीच किस प्रकार ‘अनासक्ति’ को व्यवहार में उतारे—अगले उपदेश उसी व्यावहारिक परिणति की ओर ले जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपनक्रात बछ। अर: - हाथी
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်။ “အဘိုးတော်၊ ဘုရင်သည် တရားသမာဓိရှိသော်လည်း ကြိုးစားနေသော်ငြား ငွေကြေးမရနိုင်ဘဲ၊ ဝန်ကြီးများက နှိပ်စက်နှောင့်ယှက်ကြပြီး၊ ထို့ပြင် خزانہ (ဘဏ္ဍာတိုက်) နှင့် အင်အားအာဏာ (တပ်မတော်/အပြစ်ဒဏ်ပေးနိုင်သော အာဏာ) တို့မှလည်း လွတ်ကျသွားလျှင်—ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် ကောင်းကျိုးကို လိုလားနေသေးသော ထိုဘုရင်သည် မည်သို့နေထိုင်၍ မည်သို့ပြုမူသင့်သနည်း?”
Verse 2
भीष्म उवाच अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासो5नुगीयते । तत् ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर
ဘိဿမက ပြောသည်။ “ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဤကိစ္စနှင့်ပတ်သက်၍ ကောင်းကျိုးနှင့် လုံခြုံရေး၏ လမ်းကို ဖော်ပြသော ရှေးဟောင်းအကြောင်းအရာတစ်ပုဒ်ကို လောကတွင် မကြာခဏ ပြန်လည်ရွတ်ဆိုကြသည်။ ထိုအကြောင်းကို ငါသည် သင်အား ပြောပြမည်။ အာရုံစိုက်၍ နားထောင်လော့၊ ယုဓိဋ္ဌိရ။”
Verse 3
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबल: पुरा । मुनिं कालकवृक्षीयमाजगामेति न: श्रुतम् । त॑ पप्रच्छानुसंगृहा कृच्छामापदमास्थित:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ရှေးကာလတစ်ခါတွင် မင်းသား က္ရှေမဒർശီ (မင်း၏သား) သည် အင်အားအလွန်ကျဆင်းသွား၍ စစ်တပ်အင်အားလည်း ကုန်ခမ်းသွားခဲ့ကြောင်း ကျွန်ုပ်တို့ ကြားသိရသည်။ ထိုအခါ သူသည် ကာလကဝೃက္ရှီယ မုနိထံသို့ သွားရောက်ကာ သင့်လျော်သည့် ရိုသေမှုဖြင့် ချဉ်းကပ်ပြီး ပြင်းထန်သော အကျပ်အတည်းအတွင်း၌ ရှိနေစဉ် ထိုဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ရန် အကြံဉာဏ်ကို မေးမြန်းခဲ့သည်»။
Verse 4
राजोवाच अर्थेषु भागी पुरुष ईहमान: पुन: पुनः । अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन् कि कर्तुमहति
မင်းက ပြောသည်– «ဗြဟ္မန်ရေ၊ လူသည် ကြိုးစားအားထုတ်လျှင် ဥစ္စာအကျိုးအမြတ်ကို ရယူနိုင်သူဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် ကျွန်ုပ်ကဲ့သို့သောသူသည် ထပ်ခါထပ်ခါ ကြိုးစားသော်လည်း နိုင်ငံတော် (ရာဇ္ဇ) ကို မရနိုင်လျှင် ဘာကို လုပ်သင့်သနည်း»။
Verse 5
अन्यत्र मरणाद् दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् | क्षुद्रादन्यत्र चाचारात् तन््ममाचक्ष्व सत्तम
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «လူတို့အနက် အကောင်းဆုံး၊ သီလရှိသူတို့၏ မဏိမကာရေ—သေခြင်းမှတပါး၊ အလွန်အမင်း အရှက်ကွဲသည့် ဆင်းရဲနိမ့်ကျမှုမှတပါး၊ အခြားသူထံ ခိုလှုံရခြင်းမှတပါး၊ နိမ့်ကျသေးသိမ်သော အကျင့်အကြံမှတပါး အခြားလမ်းရှိသေးလျှင် ထိုလမ်းကို ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ။ ပိုမိုမြင့်မြတ်သော ကုထုံးရှိလျှင် ထုတ်ဖော်ကြေညာပါ»။
Verse 6
व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा । धर्मज्ञश्न कृतज्ञश्न त्वद्विध: शरणं भवेत्,जो मानसिक अथवा शारीरिक रोगसे पीड़ित है, ऐसे मनुष्यको आप-जैसे धर्मज्ञ और कृतज्ञ महात्मा ही शरण देनेवाले होते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «စိတ်ရောဂါဖြစ်စေ ကိုယ်ရောဂါဖြစ်စေ ရောဂါကြောင့် ဒုက္ခရောက်နေသူအတွက် သာသနာဓမ္မကို သိမြင်သူ၊ ကျေးဇူးသိတတ်သူဖြစ်သော သင်ကဲ့သို့ မဟာပုဂ္ဂိုလ်သည် အမှန်တကယ် ခိုလှုံရာ ဖြစ်လာသည်»။
Verse 7
निर्विद्यति नर: कामान्निरविद्य सुखमेधते । त्यक्त्वा प्रीतिं च शोक॑ च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «လူတစ်ယောက်သည် အာရုံခံစားမှုဆိုင်ရာ အလိုဆန္ဒများအပေါ် စိတ်ပျင်းရိငြီးငွေ့လာသောအခါ၊ မကပ်မငြိသော စိတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်းတို့ကို စွန့်လွှတ်တတ်သည်။ ထို့နောက် ဉာဏ်ပညာဟူသော ဥစ္စာကို ရရှိလျှင် တည်မြဲသော ချမ်းသာသုခ၌ နေထိုင်လာသည်»။
Verse 8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् । मम हार्था: सुबहवो नष्टा: स्वप्न इवागता:
ငါသည် ချမ်းသာ၏ အခြေခံကို ငွေကြေးဟုယူဆ၍ ငွေကြေးကြောင့်သာ ပျော်ရွှင်မှုရှိသည်ဟုထင်သော လူတို့ကို အမြဲတမ်း ဝမ်းနည်းကြေကွဲနေ၏။ အကြောင်းမူကား ငါ၌ တစ်ခါက ဥစ္စာဓန များစွာရှိခဲ့သော်လည်း အိပ်မက်ထဲက ရရှိသကဲ့သို့ပင် အားလုံး ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။
Verse 9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतो<र्थास्त्यजन्ति ये । वयं त्वेतान् परित्यक्तुमसतो5पि न शकक्नुम:
ငါ့အမြင်အရ မဟာဥစ္စာဓနကို စွန့်လွှတ်သူတို့သည် အလွန်ခက်ခဲသော အလုပ်ကို ပြုကြ၏။ ငါ့ဘက်မှာတော့ ယခု ဥစ္စာဟုခေါ်စရာ မရှိသလောက်ပင် ဖြစ်နေသော်လည်း ထိုမောဟကို မစွန့်နိုင်သေး။
Verse 10
इमामवस्थां सम्प्राप्तं दीनमार्त श्रिया च्युतम् । यदन्यत् सुखमस्तीह तद् ब्रह्मन्ननुशाधि माम्
အို ဗြာဟ္မဏ၊ ငါသည် မင်းစည်းစိမ်၏ သာယာတင့်တယ်မှုမှ လွတ်ကျ၍ ဆင်းရဲနာကျင်ကာ ဤသနားဖွယ် အခြေအနေသို့ ကျရောက်လာပြီ။ ဤလောက၌ ဥစ္စာဓနအပြင် အခြားသော ပျော်ရွှင်မှုရှိသေးလျှင် ထိုအရာကို ငါ့အား သင်ကြားပေးပါ။
Verse 11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता । मुनि: कालकवृक्षीय: प्रत्युवाच महाद्युति:,बुद्धिमान कोसलराजकुमारके इस प्रकार पूछनेपर महातेजस्वी कालकवृक्षीय मुनिने इस तरह उत्तर दिया
ဉာဏ်ပညာရှိသော ကိုသလမင်းသားက ဤသို့ မေးမြန်းသော် မဟာတေဇရှိသော ကာလကဝೃက္ရှီယ မုနိသည် ထိုသို့ ပြန်လည် ဖြေကြား하였다။
Verse 12
मुनिर्वाच पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानता । अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत्
မုနိက ပြောသည်—“အို မင်းသား၊ သင်သည် သိမြင်တတ်သူဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အစကတည်းကပင် သင်၏ဉာဏ်ဖြင့် ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ထားသင့်သည်—ဤလောကရှိ အရာအားလုံးသည် မတည်မြဲ။ ‘ငါ’ ‘ငါ့၏’ ဟူသော အယူအဆဖြင့် သိမြင်ယူဆ သို့မဟုတ် ကိုင်တွယ်ဆုပ်ကိုင်သမျှ အရာအားလုံးသည် အနိစ္စပင် ဖြစ်သည်။”
Verse 13
यत् किंचिन्मन्यसे<स्तीति सर्व नास्तीति विद्धि तत् । एवं न व्यथते प्राज्ञ: कृच्छामप्यापदं गत:
သင် «ရှိသည်» ဟု ထင်မြင်သမျှ အရာအားလုံးကို «မရှိ» ဟုသာ သိမှတ်လော့။ ထိုသို့ သိမြင်သော ပညာရှိသည် အလွန်ခက်ခဲသော ဘေးဒုက္ခထဲ ကျရောက်သော်လည်း စိတ်မလှုပ်ရှား မပူပန်တတ်။
Verse 14
यद्धि भूतं भविष्यं च सर्व तन्न भविष्यति । एवं विदिततवेद्यस्त्वमधर्मे भ्य: प्रमोक्ष्यसे
အတိတ်နှင့် အနာဂတ်ဟု ယူဆသမျှ အရာအားလုံးသည် အမြဲတည်သော အမှန်တရားအဖြစ် မဖြစ်လာနိုင်။ ထိုသို့ သိမြင်သင့်သော တတ္တဝါကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်လျှင် သင်သည် အဓမ္မအမျိုးမျိုးမှ လွတ်မြောက်လိမ့်မည်။
Verse 15
यच्च पूर्व समाहारे यच्च पूर्व परे परे । सर्व तन्नास्ति ते चैव तज्ज्ञात्वा कोडनुसंज्वरेत्
ယခင်က အစုအဖွဲ့ကြီး၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သောအရာ၊ ထို့ပြင် တစ်ဦးပြီးတစ်ဦး လက်လွှဲလက်ပြောင်း ဖြစ်လာခဲ့သောအရာ—ထိုအရာအားလုံးသည် သင်၏ပိုင်ဆိုင်မှု မဟုတ်။ ထိုသို့ အမှန်တကယ် သိမြင်ပြီးနောက် မည်သူက ထပ်ခါထပ်ခါ စိုးရိမ်ပူပန်မည်နည်း။
Verse 16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति । शोके न हाूस्ति सामर्थ्य शोकं॑ कुर्यात् कथंचन
ဤရာဇသီရိသည် ရှိလာသော်လည်း မတည်မြဲ၊ မရှိသူထံသို့လည်း ရောက်လာတတ်၏။ သို့သော် ဝမ်းနည်းခြင်းတွင် ပျောက်ဆုံးသွားသော စည်းစိမ်ကို ပြန်လည်ယူဆောင်နိုင်သော အင်အားမရှိ။ ထို့ကြောင့် မည်သို့မျှ မဝမ်းနည်းသင့်။
Verse 17
क्व नु तेडद्य पिता राजन् क्व नु तेड्द्य पितामह: । न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेडपि च
အို မင်းကြီး၊ ယနေ့ သင်၏ဖခင်သည် ဘယ်မှာနည်း။ ယနေ့ သင်၏အဘိုးသည် ဘယ်သို့ သွားလေပြီနည်း။ ယနေ့ သင်သည် သူတို့ကို မမြင်ရ၊ သူတို့လည်း သင့်ကို မမြင်နိုင်ကြ။
Verse 18
आत्मनो<ध्रुवतां पश्य॑स्तांस्त्वं किमनुशोचसि । बुद्धया चैवानुबुद्धयस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ကိုယ်ခန္ဓာသည် မတည်မြဲကြောင်းကို သင်မြင်လည်းမြင်၊ နားလည်းနားလည်နေသော်လည်း၊ အဘိုးအဘွားဘိုးဘွားတို့အတွက် အဘယ်ကြောင့် အမြဲတမ်း ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသနည်း။ ဉာဏ်ကိုသုံး၍ သေချာစွာ စဉ်းစားလော့—တစ်နေ့တစ်ချိန်တွင် သင်ကိုယ်တိုင်လည်း မကျန်တော့မည်»။
Verse 19
अहं च त्वं च नृपते सुहृद: शत्रवश्च ते अवश्यं न भविष्याम: सर्व च न भविष्यति,नरेश्वर! मैं, तुम, तुम्हारे मित्र और शत्रु--ये हम सब लोग एक दिन नहीं रहेंगे। यह सब कुछ नष्ट हो जायेगा
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «အို မင်းကြီး၊ ငါလည်းကောင်း၊ သင်လည်းကောင်း၊ သင်၏ မိတ်ဆွေများနှင့် ရန်သူများလည်းကောင်း—အကုန်လုံး မဖြစ်မနေ မကျန်တော့ကြမည်။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် အရာအားလုံးသည် ပျောက်ကွယ်သွားမည်၊ လူတို့၏ အရှင်တော်»။
Verse 20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्ष मानवा: | अवगिव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्,इस समय जो बीस या तीस वर्षकी अवस्थावाले मनुष्य हैं, ये सभी सौ वर्षके पहले ही मर जायूँगे
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ယခု အရွယ် နှစ်ဆယ် သို့မဟုတ် သုံးဆယ်ရှိသော လူတို့အကြောင်း—သိထားလော့၊ သူတို့အားလုံးသည် အနှစ်တစ်ရာ မပြည့်မီ သေဆုံးကြမည်»။
Verse 21
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्येत पूरुष: । नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मन:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «လူတစ်ယောက်သည် ကြီးမားသော ဥစ္စာဓနမှ မခွဲခွာရသေးလျှင်တောင်၊ ‘ဤအရာသည် အမှန်တကယ် ငါ့ဟာမဟုတ်’ ဟု နားလည်ကာ၊ ထိုသဘောတရားဖြင့် မိမိ၏ အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုးအတွက် လုပ်ဆောင်သင့်သည်»။
Verse 22
अनागतं यन्न ममेति विद्या- दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् दिष्टं बलीय इति मन्यमाना- स्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहु:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်— «မလာသေးသော အရာကို ‘ဤအရာသည် ငါ့ဟာမဟုတ်’ ဟု သိလော့။ ရရှိပြီးနောက် ကွယ်ပျောက်သွားသော အရာကိုလည်း ‘ဤအရာသည် ငါ့ဟာမဟုတ်ခဲ့’ ဟု သိလော့။ ကံတရား (ခွဲဝေသတ်မှတ်ထားသော အရာ) သည် ပိုမိုအင်အားကြီးသည်ဟု ယုံကြည်သူတို့သာ အမှန်တကယ် ပညာရှိများဖြစ်ကြပြီး၊ သူတို့ကို သုခသမာဓိရှိသူတို့၏ အားကိုးရာ၊ တည်ရာဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 23
अनाब्याश्वापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासति । बुद्धिपौरुषसम्पन्नास्त्वया तुल्याधिका जना:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «ချမ်းသာမရှိသူတို့ပင် အသက်ရှင်နေကြပြီး၊ အချို့က နိုင်ငံတော်ကိုတောင် အုပ်ချုပ်ကြ၏။ လူတို့အနက် သင်နှင့်တူညီသော ဉာဏ်ပညာနှင့် သတ္တိအားရှိသူလည်း ရှိပြီး၊ သင့်ထက်သာလွန်သူလည်း ရှိနိုင်၏။ သို့ရာတွင် သူတို့သည် သင်ကဲ့သို့ မဝမ်းနည်းမရှိုက်ကြ။ ထို့ကြောင့် သင်လည်း မဝမ်းနည်းပါနှင့်။ ဉာဏ်နှင့် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု၌ သင်သည် သူတို့နှင့်တူညီ သို့မဟုတ် သာလွန်မဟုတ်သလော?»
Verse 24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात् त्वमपि मा शुच: । किं न त्वं तैनरे: श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषै:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «အခြားသူတို့သည် သင်ကဲ့သို့ မဝမ်းနည်းကြ။ ထို့ကြောင့် သင်လည်း မဝမ်းနည်းပါနှင့်။ ဉာဏ်နှင့် သတ္တိအားဖြင့် သင်သည် ထိုသူတို့နှင့်တူညီ သို့မဟုတ် ပိုမိုကောင်းမွန်မဟုတ်သလော။ ချမ်းသာမရှိသူတို့ပင် အသက်ရှင်နေကြပြီး၊ အချို့က နိုင်ငံတော်ကိုတောင် အုပ်ချုပ်ကြ၏။ သူတို့အနက် သင်နှင့်တူညီသော ခွဲခြားသိမြင်မှုနှင့် ရဲရင့်မှုရှိသူလည်း ရှိပြီး၊ အချို့က ပိုကြီးမြတ်နိုင်၏။ သို့ရာတွင် သူတို့သည် သင်ကဲ့သို့ ဝမ်းနည်းမှုထဲ မကျရောက်ကြ။ ထို့ကြောင့် ဝမ်းနည်းခြင်းကို စွန့်လွှတ်လော့»။
Verse 25
राजोवाच यादच्छिकं सर्वमासीत् तद् राज्यमिति चिन्तये । हियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज
ဘုရင်က ပြောသည်– «ဤအုပ်စိုးမှုအားလုံးသည် ငါ့အတွက် ကြိုးစားမှုမရှိဘဲ ကံတရားကြောင့်သာ ရလာသည်ဟု ငါစဉ်းစား၏။ ယခုမူ အို ဒွိဇ၊ အင်အားကြီးသော ကာလသည် ထိုအားလုံးကို ငါထံမှ ဆုတ်ခွာယူသွားပြီ။ အမှန်တကယ်ပင် ကာလ၏ အာဏာအောက်တွင် အရာအားလုံးသည် လျော့နည်း၍ ပျောက်ကွယ်သွားသည်»။
Verse 26
तस्यैव द्वियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन । फलमेतत् प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «အို တပဓန၊ ရေစီးကြောင်းက အရာဝတ္ထုတို့ကို ဆွဲယူသွားသကဲ့သို့၊ ကာလ၏ အင်အားကြောင့် ငါ့နိုင်ငံတော်သည် ငါ့ထံမှ လှိုင်းတင်သွားခဲ့သည်ကို ငါရှင်းလင်းစွာ မြင်၏။ ထိုဆုံးရှုံးမှုကြောင့် ယခု ငါသည် ဤဝမ်းနည်းမှုကို ခံစားရပြီး၊ လက်လှမ်းမီသမျှ ရလာသမျှဖြင့်သာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုနေရ၏»။
Verse 27
मुनिर्वाच अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् । नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव
မုနိက ပြောသည်– «အရာအမှန်ကို အမှန်အတိုင်း ဆုံးဖြတ်သိမြင်ပြီးသောအခါ၊ လူသည် အနာဂတ်နှင့် အတိတ်နှင့် ဆိုင်သော မည်သည့်အရာအတွက်မျှ မဝမ်းနည်းတော့။ ထို့ကြောင့်၊ အို ကောသလျ (ကောသလမင်းသား)၊ အရာအားလုံးအပေါ်၌ ထိုသို့ပင် ဝမ်းနည်းမှုကင်းစင်သူ ဖြစ်လော့»။
Verse 28
अवाप्यान् कामयन्नर्थान् नानवाप्यान् कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवन् मा शुचस्त्वमनागतान्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– အမှန်တကယ် ရနိုင်သော ရည်မှန်းချက်နှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုတို့ကိုသာ လိုလားလော့။ မရနိုင်သောအရာကို မည်သည့်အခါမျှ မတမ်းတလော့။ လက်ထဲသို့ ရောက်လာပြီးသားကို ခံစားအသုံးချလော့၊ မရောက်သေးသောအရာအတွက် မစိုးရိမ်မပူပန်လော့။
Verse 29
यथालब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे । कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကောသလျာရေ၊ ကံကြမ္မာနှင့် အခြေအနေကြောင့် ရလာသမျှကိုပင် ပျော်ရွှင်စွာ လက်ခံကာ ယခင်ကဲ့သို့ စိတ်ကျေနပ်စွာ နေနိုင်မည်လား။ ကောသလဘုရင်ရေ၊ ယခု ရာဇသီရိမှ ဝေးကွာသွားသော်လည်း စင်ကြယ်တည်ငြိမ်သော စိတ်သဘောဖြင့် ဝမ်းနည်းမှုကင်းနေသလား။»
Verse 30
पुरस्ताद् भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मति: । धातारं ग्ते नित्यं लब्धार्थश्न न मृष्यते
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– လူတစ်ယောက်သည် ယခင်က ဥစ္စာပစ္စည်းရှိခဲ့ပြီး နောက်မှ ဆုံးရှုံးသွားလျှင်၊ ထိုအမှတ်တရကြောင့်ပင် မိုက်မဲသူသည် မိမိကိုယ်ကို ကံမကောင်းသူဟု ထင်မြင်လာသည်။ သူသည် အစဉ်အမြဲ ဓာတာ—ကံကြမ္မာကို စီမံသူ—ကို အပြစ်တင်ကာ၊ အတိတ်ကံ၏ အင်အားကြောင့် ရလာသမျှအပေါ် မည်သည့်အခါမျှ မကျေနပ်နိုင်။
Verse 31
अनहनिपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् | एतस्मात् कारणादेतद् दु:खं भूयो<नुवर्तते,वह दूसरे धनी मनुष्योंको धनके अयोग्य मानता है। इसी कारण उसका यह ईर्ष्पयाजनक दुःख सदा उसके पीछे लगा रहता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– အကြောင်းမရှိဘဲပင် သူသည် ချမ်းသာသူအခြားသူများကို ဥစ္စာနှင့် မထိုက်တန်သူဟု ထင်မြင်တတ်သည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် မနာလိုမှုမှ ပေါက်ဖွားသော နာကျင်သည့် ဒုက္ခသည် ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်လာကာ သူ့နောက်ကို အမြဲလိုက်လံနေတတ်သည်။
Verse 32
ईर्याभिमानसम्पन्ना राजन् पुरुषमानिन: । कच्चित् त्वं न तथा राजन् मत्सरी कोसलाधिप
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဘုရင်ကြီး၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မြင့်မြတ်ကြီးမြတ်သည်ဟု ထင်မြင်သူ လူများစွာသည် မနာလိုမှုနှင့် မာနတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေတတ်သည်။ ကောသလအရှင်၊ ပြောပါ—သင်သည် ထိုသို့ မနာလိုကာ အငြိုးအတေးရှိသူ မဟုတ်ပါစေနှင့်နော်။»
Verse 33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा । अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मी कुशला भुज्जते सदा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– သာယာချမ်းမြေ့မှု (သီရိ/လက္ခမီ) သည် အခြားသူတို့ထံ၌ ရှိနေသော်လည်း မနာလိုမဖြစ်ဘဲ သည်းခံလော့၊ မိမိထံ၌ မရှိသော်လည်းပင်။ အကြံဉာဏ်ပြည့်ဝ၍ ချက်ချာသိမြင်သူတို့သည် ကံကောင်းခြင်းသည် မည်သည့်နေရာ၌ တည်နေပါစေ ထိုကံကောင်းခြင်းကို အမြဲတမ်း ကောင်းစွာ အသုံးချ၍ ခံစားတတ်ကြသည်။
Verse 34
अभिनिष्यन्दते श्रीहिं सत्यपि द्विषतो जनम् | यद्यपि तुम्हारे पास लक्ष्मी नहीं है तो भी तुम दूसरोंकी सम्पत्ति देखकर सहन करो; क्योंकि चतुर मनुष्य दूसरोंके यहाँ रहनेवाली सम्पत्तिका भी सदा उपभोग करते हैं और जो लोगोंसे द्वेष रखता है, उसके पास सम्पत्ति हो तो भी वह शीघ्र ही नष्ट हो जाती है ।।
ဘီရှ္မက ပြောသည်– လူတစ်ယောက်သည် ရန်လိုသူဖြစ်နေသော်လည်း သီရိ (လက္ခမီ) သည် သူ့ထံသို့ စီးဝင်လာနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိထံ၌ လက္ခမီမရှိသော်လည်း အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို မြင်၍ မနာလိုမဖြစ်ဘဲ သည်းခံလော့။ ပညာရှိတို့သည် အခြားသူထံ၌ တည်နေသော အရင်းအမြစ်များကိုပါ အသုံးချတတ်ကြသည်။ သို့သော် မုန်းတီးမှုဖြင့် ကိုင်တွယ်ထားသော ဥစ္စာသည် မြန်မြန်ပျက်စီးသွားတတ်၏။ ထို့ပြင် ဓမ္မကိုလိုက်နာ၍ မှန်ကန်သောကျင့်ဝတ်၏ စည်းကမ်းကို သိမြင်သော တည်ကြည်သတ္တိရှိသူတို့သည် အမြင့်မြတ်သော တာဝန်က ခေါ်ဆောင်လာသည့်အခါ သီရိနှင့် သားမြေးဆက်စဉ်ကိုပါ မိမိဆန္ဒဖြင့်ပင် စွန့်လွှတ်နိုင်ကြသည်။
Verse 35
योगधर्मको जाननेवाले धर्मात्मा धीर मनुष्य अपनी सम्पत्ति तथा पुत्र-पौत्रोंका भी स्वयं ही त्याग कर देते हैं ।।
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ယောဂဓမ္မ၏ စည်းကမ်းကို သိမြင်သော တည်ကြည်သတ္တိရှိသည့် ဓမ္မတရားရှိသူတို့သည် မိမိဥစ္စာနှင့် သားမြေးတို့ကိုပါ မိမိဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့် စွန့်လွှတ်ကြသည်။ ငါကြားဖူးသည်မှာ စွဝယမ္ဘူဝ မနု၏ မျိုးရိုးမှ မွေးဖွား၍ ကောင်းမြတ်သော အကျင့်အကြံရှိသည့် ဘရတမင်းသည် ရတနာမျိုးစုံဖြင့် ပြည့်စုံသော ထွန်းကားသည့် နိုင်ငံတော်ကို စွန့်ခဲ့သည်ဟု ဆို၏။ ထိုနည်းတူ အခြားဘုရင်များလည်း ကြီးမား၍ စည်ပင်သော အာဏာနိုင်ငံများကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံတော်ကို စွန့်ပြီးနောက် ထိုဘုရင်တို့သည် တောထဲတွင် နေထိုင်ကာ တောသီးတောမြစ်နှင့် အမြစ်များကို စားသောက်၍ အသက်မွေးကြ၏။ ထိုနေရာ၌ပင် သူတို့သည် တပဿ (အာသီတ) ကို ကျော်လွန်၍ ဒုက္ခ၏ အဆုံးသို့ ရောက်ကြသည်။ ဥစ္စာသည် အမြဲမပြတ် ကြိုးစားမှသာ ရနိုင်သော်လည်း အလွန်မတည်မြဲကြောင်းကို မြင်၍၊ ထို့ပြင် အလွန်ရှားပါး၍ ရခက်သည့်အရာဟု သဘောပေါက်သဖြင့် အခြားသူတို့လည်း ထိုဥစ္စာကို စွန့်လွှတ်ကြသည်။
Verse 36
त्वं पुन: प्राज्ञरूप: सन् कृपणं परितप्यसे । अकाम्यान् कामयानोडर्थान् पराधीनानुपद्रवान्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– သင်သည် ပညာရှိသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း သေးငယ်သော ဝမ်းနည်းမှုဖြင့် ကိုယ့်ကိုယ်ကို ညှဉ်းပန်းနေဆဲပင်။ မလိုလားသင့်သော အရာဝတ္ထုများကို လိုချင်တပ်မက်ပြီး—အခြားသူတို့အပေါ် မူတည်ရသော၊ အန္တရာယ်နှင့် ပြည့်နှက်သော အရာများကို—ထိုအရာများကို တွယ်ကပ်ကာ အားနည်းစွာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေ၏။
Verse 37
तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैतान् परित्यज । अनर्थश्षार्थरूपेण हार्थाश्षानर्थरूपिण:
ထိုပညာကို သိမြင်လိုသူဖြစ်လျှင် သင်ကိုယ်တိုင်ပင် ဤဘောဂများကို စွန့်ပစ်လော့—အကျိုးဟု ထင်ရသော်လည်း အနတ္ထ (အကျိုးမဲ့/အန္တရာယ်) ဖြစ်သောအရာများကို။ အမှန်အားဖြင့် ဘောဂအပျော်အပါးတို့သည် အားလုံးပင် အနတ္ထသဘောသာ ဖြစ်ကြ၏။
Verse 38
अर्थायिव हि केषांचिद् धननाशो भवत्युत । आनन्त्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्य: परीप्सति
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– အကျိုးအမြတ်သေးသေးလေးအတွက်ပင်၊ သာယာပျော်ရွှင်မှုအတွက်ပင်၊ လူအများသည် ပျက်စီးကာ ဥစ္စာပစ္စည်းကို ဆုံးရှုံးကြရသည်။ အခြားသူတို့မူ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို မကုန်ခန်းသော ပျော်ရွှင်မှုဟု ထင်မြင်၍ ထိုအရာကို ဆက်လက်လိုလားကာ လိုက်လံရှာဖွေကြသည်။
Verse 39
रममाण: श्रिया वक्षिन्नान्यच्छेयो5भिमन्यते । तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– ဥစ္စာစည်းစိမ်၌ ပျော်မြူးနေသောသူသည် ထိုအရာထက် မြင့်မြတ်သော ကောင်းကျိုးမရှိဟု ထင်မြင်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် အမြတ်ရရေးကိုသာ အာရုံစိုက်၍ ကြိုးစားနေသော်လည်း၊ ကံကြမ္မာကြောင့် ဤလောက၌ သူ၏လုပ်ငန်းများသည် ရုတ်တရက် ပျက်စီးနိုင်သည်။
Verse 40
कृच्छाल्लब्धमभिप्रेतं यदि कौसल्य नश्यति । तदा निर्विद्यते सो<्र्थात् परिभग्नक्रमो नर:
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– ကိုသလဘုရင်ကြီး၊ အလွန်ခက်ခဲစွာ ရရှိထားသော လိုချင်သည့် ဥစ္စာသည် ပျက်စီးဆုံးရှုံးသွားလျှင် လူ၏ ကြိုးပမ်းမှုလမ်းကြောင်း ပြတ်တောက်သွားပြီး၊ စိတ်ပျက်ကာ ထိုဥစ္စာမှ ဝေးကွာသွားသည်။ စည်းစိမ်သည် မတည်မြဲကြောင်း သိမြင်ပြီးနောက်၊ အဆုံးစွန်သော ရည်မှန်းချက်အဖြစ် ဘယ်သူက ထိုအရာကို ဆက်လက်လိုလား၍ လိုက်လံရှာဖွေမည်နည်း။
Verse 41
धर्ममेकेडभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नरा: । परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्न लौकिकात्
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– သာမန်အားဖြင့် မျိုးရိုးမြင့်မြတ်၍ သီလသမာဓိရှိသော မနုဿများထဲမှ အနည်းငယ်သာ ဓမ္မကို အားကိုးခိုလှုံကြသည်။ ပရလောက၌ ချမ်းသာကို လိုလားသဖြင့် လောကီရေးရာများအပေါ် စိတ်ပျက်ကာ သာမန်လောကလုပ်ငန်းများမှ ဆုတ်ခွာကြသည်။
Verse 42
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा जना: । न जीवितार्थ मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– ဥစ္စာလိုဘကြီးသော လူအချို့သည် မိမိအသက်ကိုတောင် စွန့်လွှတ်ကြသည်။ ထိုသို့သောသူတို့အတွက် ဥစ္စာမရှိလျှင် အသက်ရှင်ခြင်း၌ အခြားရည်ရွယ်ချက်မရှိဟု ထင်မြင်ကြပြီး၊ အသက်၏အဓိပ္ပါယ်သည် ငွေကြေးနှင့် ချိတ်ဆက်မှသာ ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
Verse 43
पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम् । अश्रुवे जीविते मोहादर्थदृष्टिमुपाश्रिता:,देखो, उनकी दीनता और देख लो उनकी मूर्खता, जो इस अनित्य जीवनके लिये मोहवश धनमें ही दृष्टि गड़ाये रहते हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «သူတို့၏ အလွန်ဆင်းရဲသနားဖွယ်ကို ကြည့်လော့၊ သူတို့၏ ခွဲခြားသိမြင်မှုမရှိခြင်းကို ကြည့်လော့။ မတည်မြဲသော ဤအသက်တာကို မောဟဖြင့် စွဲလမ်းလျက်၊ သူတို့သည် ဓနဥစ္စာတစ်ခုတည်းကိုသာ မျက်စိတင်ကာ ရုပ်ဝတ္ထုအကျိုးကို မိမိတို့၏ အမြင်လမ်းညွှန်အဖြစ် ယူထားကြသည်»။
Verse 44
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते । संयोगे च वियोगान्ते को नु विप्रणयेन्मन:,जब संग्रहका अन्त विनाश ही है, जब जीवनका अन्त मृत्यु ही है और जब संयोगका अन्त वियोग ही है, तब इनकी ओर कौन अपना मन लगायेगा?
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «စုဆောင်းခြင်း၏ အဆုံးသည် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အသက်၏ အဆုံးသည် သေခြင်းဖြစ်ကာ၊ တွေ့ဆုံခြင်း၏ အဆုံးသည် ခွဲခွာခြင်းဖြစ်သော်လည်း—ဤအလျင်အမြန်ပျောက်ကွယ်သည့် အရာတို့အပေါ် မည်သူက စိတ်ကို ချည်နှောင်မည်နည်း။ ပညာရှိသည် မလွဲမသွေ အဆုံးကို မြင်သဖြင့် စွဲလမ်းမှုကို ထိန်းချုပ်ကာ ဓမ္မနှင့် အတွင်းလွတ်မြောက်မှုကဲ့သို့ တည်ငြိမ်သော ရည်မှန်းချက်များသို့ လှည့်ကြသည်»။
Verse 45
धनं वा पुरुषो राजन् पुरुष वा पुनर्धनम् अवश्यं प्रजहात्येव तद् विद्वान् कोडनुसंज्वरेत्
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အို မင်းကြီး၊ လူက ဓနဥစ္စာကို စွန့်ပစ်သော်လည်းကောင်း၊ ဓနဥစ္စာက လူကို စွန့်ပစ်သော်လည်းကောင်း—တစ်နေ့မှာ မလွဲမသွေ ဖြစ်လာသည်။ ဤမလွဲမသွေမှုကို သိသူ ပညာရှိက ငွေကြေးအတွက် စိုးရိမ်ပူပန်၍ မီးလောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်မည်နည်း»။
Verse 46
(अन्यत्रोपनता हापत् पुरुषं तोषयत्युत । तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ।।
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အခြားသူအပေါ် ကျရောက်သည့် ဘေးအန္တရာယ်သည် မိုက်မဲသူတစ်ဦးကိုတောင် တစ်မျိုးသော ကျေနပ်မှု ပေးတတ်သည်—‘ငါကတော့ အဲဒီဒုက္ခထဲ မကျဘူး’ ဟု ထင်သောကြောင့်ပင်။ သို့သော် ထိုခွဲခြားနှိုင်းယှဉ်သည့် စိတ်ကြောင့်ပဲ သူသည် အေးချမ်းမှုကို မရနိုင်။ အို မင်းကြီး၊ အခြားသူတို့၏ ဓနဥစ္စာနှင့် ချစ်ခင်သူမိတ်ဆွေများလည်း ပျက်စီးဆုံးရှုံးကြသည်။ ထို့ကြောင့် သေချာသော ဉာဏ်ဖြင့် စဉ်းစားကြည့်လော့—သင်၏ ကိုယ်ပိုင်အကျပ်အတည်းသည်လည်း လူသားတို့၏ အကျပ်အတည်းနှင့် တူညီသဘောတရားပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 47
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम् | प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेष्वपि
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အာရုံများ၊ စိတ်နှင့် စကားကို ထိန်းချုပ်လော့၊ ကန့်သတ်လော့၊ ခိုင်မာစွာ စည်းကမ်းတကျ လေ့ကျင့်လော့။ ငြင်းပယ်နိုင်သူ၊ တားဆီးနိုင်သူ ဖြစ်လော့—အားနည်းသလို ထင်ရသည့် အရာများတွင်ပင်၊ အန္တရာယ်မရှိသလို ထင်ရသည့် အရာများတွင်ပင်၊ တကယ်တော့ မကောင်းသော အရာဖြစ်သော်လည်း—အမှားသေးသေးလေး မကြီးထွားလာအောင်»။
Verse 48
इन्द्रियोंको संयममें रखो, मनको वशमें करो और वाणीका संयम करके मौन रहा करो। ये मन, वाणी और इन्द्रियाँ दुर्बल हों या अहितकारक, इन्हें विषयोंकी ओर जानेसे रोकनेवाला अपने सिवा दूसरा कोई नहीं है ।।
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—အင်္ဒြိယတို့ကို ထိန်းချုပ်၍ စိတ်ကို အုပ်စိုးကာ၊ စကားကိုလည်း စည်းကမ်းထားပြီး တိတ်ဆိတ်နေကြလော့။ စိတ်၊ စကားနှင့် အင်္ဒြိယတို့သည် အားနည်းသော်လည်းကောင်း အန္တရာယ်ဖြစ်စေသော်လည်းကောင်း၊ အာရုံဝတ္ထုတို့ဆီသို့ မလွှဲမရှောင်သွားစေရန် တားဆီးနိုင်သူမှာ ကိုယ်တိုင်မှတပါး အခြားမရှိ။ အကျိုးအမြတ်ဖြစ်စေ အရှုံးဖြစ်စေ၊ အောင်မြင်နိုင်စေ မအောင်မြင်နိုင်စေ—ဖြစ်ရမည့်အတိုင်း အခြေအနေတို့ ပေါ်ပေါက်လာသော်လည်း၊ ပညာဖြင့် ပြည့်ဝ၍ သတ္တိဖြင့် တည်ငြိမ်သော သင်ကဲ့သို့သောသူသည် ဝမ်းနည်းခြင်း၌ မကျရောက်။
Verse 49
सारे पदार्थ जब संसर्गमें आते हैं, तभी दृष्टिगोचर होते हैं। दूर हो जानेपर उनका दर्शन सम्भव नहीं हो पाता। ऐसी स्थितिमें ज्ञान और विज्ञानसे तृप्त तथा पराक्रमसे सम्पन्न तुम्हारे-जैसा पुरुष शोक नहीं करता है ।।
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—အရာဝတ္ထုတို့သည် ထိတွေ့ဆုံတွေ့လာမှသာ မြင်နိုင်၏။ ဝေးကွာသွားလျှင် မြင်နိုင်ခြင်း မဖြစ်နိုင်တော့။ ထိုသို့သောအခြေအနေတွင် ဗဟုသုတနှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် ပြည့်ဝ၍ သတ္တိဗလဖြင့် ပြည့်စုံသော သင်ကဲ့သို့သောသူသည် ဝမ်းနည်းခြင်းမရှိ။ အလိုဆန္ဒနည်း၍ မလှုပ်ရှားလွယ်၊ နူးညံ့သော်လည်း ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး ဆုံးဖြတ်ချက်၌ တည်ကြည်ကာ၊ အင်္ဒြိယကိုအောင်နိုင်သည့်အပြင် ဗြဟ္မစရိယ (brahmacarya) ၌ တည်နေသူ—သင်ကဲ့သို့သောသူသည် မရှိုက်မရှိုက် မငိုကြွေးသင့်။
Verse 50
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमरहसि । नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुष्टां कापुरुषोचिताम्
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—ခေါင်းခွံကို ကိုင်ဆောင်၍ အလှူခံစားသောက်သော ကပာလိ (kapālī) တို့၏ လိမ်လည်ကောက်ကျစ်သည့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို သင်မလိုလားသင့်။ ထို့ပြင် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်၍ အလွန်အမင်း အပြစ်ကြီးကာ အညစ်အကြေးနှင့် ပြည့်နှက်ပြီး ကြောက်ရွံ့သူတို့သာ လုပ်ထိုက်သော နည်းလမ်းကိုလည်း မလိုချင်သင့်။ ထိုကဲ့သို့သော လှည့်စားမှုသည် ဓမ္မကိုလိုလား၍ ဂုဏ်သိက္ခာရှိသော အသက်မွေးကို ရှာသူအတွက် မသင့်တော်။
Verse 51
अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने । वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वित:
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—အမြစ်နှင့် အသီးအနှံတို့ဖြင့်သာ အသက်မွေးရသော်လည်း တောကြီးထဲတွင် တစ်ယောက်တည်း စိတ်ကျေနပ်စွာ နေထိုင်လော့။ စကားကို ထိန်းချုပ်၍ ကိုယ်တွင်းစိတ်ကို စည်းကမ်းတကျ ထိန်းသိမ်းကာ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ကရုဏာကို ထားရှိလော့။
Verse 52
सदृशं पण्डितस्यै तदीषादन्तेन दन्तिना । यदेको रमते<रण्येष्वारण्ये नैव तुष्यति
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—ဤသည်ပင် ပညာရှိ၍ ခွဲခြားသိမြင်တတ်သော သင်ကဲ့သို့သူနှင့် သင့်တော်သော အရာဖြစ်၏။ တောအတွင်း၌ တစ်ယောက်တည်း လှည့်လည်၍ လယ်ထွန်တံကဲ့သို့ ကြီးမားသော ဆင်စွယ်ရှိသည့် တောဆင်နှင့်ပင် အဖော်ပြုနိုင်ကာ၊ တောကပေးသမျှ—ရွက်၊ ပန်း၊ အသီးနှင့် အမြစ်—တို့ဖြင့်သာ ကျေနပ်နေ၍ တောဘဝထက် ပိုမိုသောအရာကို မလိုလားစေ။
Verse 53
महाह्नद: संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति । (इत्थं नरो5प्यात्मनैव कृतप्रज्ञ: प्रसीदति ।) एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि जीवितुम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ရေကန်ကြီးတစ်ကန်သည် လှုပ်ခတ်ကာ ရောင့်ရဲသော်လည်း မိမိသဘာဝအလိုက် ပြန်လည်ကြည်လင်လာသည်။ ထိုနည်းတူပင် ဉာဏ်တည်ငြိမ်၍ သန့်စင်သောသူသည် လှုပ်ခတ်ခံရပြီးနောက်တောင် မိမိကိုယ်တိုင်၏အားဖြင့်ပင် တည်ငြိမ်မှုနှင့် ကြည်လင်မှုကို ပြန်လည်ရရှိနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မင်းသားရေ၊ သင်သည် ဤအခြေအနေသို့ ရောက်လာခြင်း—သင်၏စိတ်၌ သန့်ရှင်းသောသဘောထား ပေါ်ထွန်းလာခြင်း—သည် မင်္ဂလာရှိသောအရာဖြစ်သည်။ ဤသို့သောဘဝကိုသာ ငါသည် အမှန်တကယ် ပျော်ရွှင်သောဘဝဟု မြင်သည်»။
Verse 54
असम्भवे श्रियो राजन् हीनस्य सचिवादिशि: | दैवे प्रतिनिविष्टे च कि श्रेयो मन्यते भवान्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ သင့်အတွက် စည်းစိမ်ချမ်းသာ မဖြစ်နိုင်တော့သည့်အခါ—ဝန်ကြီးများနှင့် အထောက်အကူတို့မှ ကင်းလွတ်သွားပြီး ကံကြမ္မာတောင် သင့်ဘက်ကို မလိုက်ဘဲ ဆန့်ကျင်နေသည့်အခါ—ဤသို့သောအခြေအနေတွင် သင်သည် မိမိအတွက် အကျိုးအမြတ်အရှိဆုံး လမ်းစဉ်ကို မည်သို့ ထင်မြင်သနည်း»။
Verse 103
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमानुशासनपर्वमें इन्द्र और ब॒हस्पतिका संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သရီမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ရာဇဓမ္မအနုသာသနပရဝ အတွင်းရှိ အိန္ဒြနှင့် ဗြဟ္စပတိတို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကို အကြောင်းအရာထားသော တစ်ရာသုံးမြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။
Verse 104
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कालकवृक्षीये चतुरधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်ထူးမြတ်သော မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ရာဇဓမ္မ (မင်းအုပ်ချုပ်ရေးအကြောင်း အနုသာသန) အခွဲအတွင်းရှိ ‘ကာလက-ဝೃက္ṣီယ’ (Kālaka-vṛkṣīya) အပိုင်း၏ တစ်ရာလေးမြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ ဘီရှ္မ၏ ရာဇဓမ္မညွှန်ကြားချက်များ ပါဝင်သည့် အခန်းအဆုံးကို မှတ်သားသည့် ကော်လိုဖွန်ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
How a principled ruler, stripped of treasury and coercive capacity and pressured by hostile forces, can pursue well-being without resorting to self-destruction, theft, dependency, or morally degrading livelihoods.
A disciplined recognition of impermanence: by treating possessions, status, and even life as unstable, one reduces grief and envy, regulates desire to the attainable, and cultivates composure through restraint of mind, speech, and senses.
No formal phalaśruti is stated; the implied benefit is practical and soteriological: diminished suffering through non-attachment, ethical stability in adversity, and readiness for higher aims through self-restraint and compassionate conduct.