Adhyaya 91
Bhagadattā’s Deployment Against Ghaṭotkaca; Elephant-Corps Escalation
Upa-parva: Bhagadatta–Ghaṭotkaca–Bhīmasena Saṅgrāma (Strategic Engagement Episode)
Saṃjaya reports that, amid a severe engagement, Duryodhana approaches Bhīṣma with deference and recounts Ghaṭotkaca’s success and his own reverse, requesting a decisive remedy. Bhīṣma counsels the king to prioritize self-preservation in battle and to prosecute the war in alignment with rāja-dharma, noting the availability of senior Kaurava champions and allies. He then directs Bhagādattā of Prāgjyotiṣa—renowned for divine weapons and experience against formidable opponents—to move swiftly and check the Haiḍimba (Ghaṭotkaca) as Indra once checked Tāraka. Bhagādattā advances with a martial cry; Pāṇḍava leaders converge, and a large-scale clash follows with intense missile exchanges and elephant-on-elephant engagements. Bhagādattā’s elephant Supratīka drives into formations, compressing Pāṇḍava forces; Ghaṭotkaca counters with terrifying displays and heavy weapons, which Bhagādattā neutralizes with precise archery. Bhagādattā’s subsequent volleys unhorse and wound key fighters, forcing Bhīma to fight on foot with a mace, heightening Kaurava anxiety. Arjuna, with Kṛṣṇa as charioteer, arrives and charges into the approaching Kaurava host; Bhagādattā continues pressing through the melee, extending the engagement toward Yudhiṣṭhira as the battlefield front broadens.
Chapter Arc: आठवें दिन के रण में धर्मपुत्र युधिष्ठिर की आज्ञा से समस्त पाण्डव-सेना गंगानन्दन भीष्म पर टूट पड़ती है—मानो एक ही लक्ष्य पर समूचा युद्ध सिमट आया हो। → रणश्लाघी भीष्म अपने तीक्ष्ण बाणों से सोमक, सृंजय और महेष्वास पाञ्चालों को गिराते जाते हैं; पाण्डव-पक्ष में भय और क्रोध साथ-साथ उठते हैं, और भीमसेन के सिवा कोई उनके सामने टिकता नहीं दिखता। → भीमसेन भीष्म के रथ पर झपटता है, उनके सारथि को मार गिराता है और रथ को अस्त-व्यस्त कर देता है; उसी उथल-पुथल में कौरव-वीरों से भीम का घोर संघर्ष होता है, जहाँ वह धृतराष्ट्र-पुत्रों का संहार करने की प्रतिज्ञा-सी निभाता दिखाई देता है। → कौरव-पक्ष में भीम के प्रचण्ड पराक्रम को देखकर चेतावनी और उपदेश का स्वर उठता है—राजा से कहा जाता है कि स्थिर होकर दृढ़ निश्चय करे, स्वर्ग को अंतिम आश्रय मानकर युद्ध में डटा रहे; पर रण का परिणाम तत्काल निर्णीत नहीं होता। → भीम के हाथों धृतराष्ट्र-पुत्रों के वध का क्रम आगे भी बढ़ने वाला है—अगले प्रहार में कौन-सा ‘अपराजित’ भी पराजित होगा, यह भय कौरव-शिविर पर छाया रहता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें आठवें दिनके युद्धसे सम्बन्ध रखनेवाला सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥ अपन हू< बक। है २ >> अष्टाशीतितमो<् ध्याय: भीष्मका पराक्रम
သဉ္ဇယက ပြောသည်—အရှင်မင်းကြီး၊ စစ်မြေပြင်၌ ဘီရှ္မသည် ဒေါသထွက်ကာ အရပ်ရပ်သို့ မဟာတန်ခိုးဖြင့် တောက်လောင်လာသောအခါ ပाण्डဝတို့သည် သူ့ကို မျက်နှာချင်းဆိုင် မကြည့်နိုင်ကြ—အလွန်ပူလောင်သော နေရောင်ကို မျက်စိမခံနိုင်သကဲ့သို့ပင်။
Verse 2
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् | अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं मर्दयन्तं शितै: शरै:
ထို့နောက် ဓမ္မပုတၱရ ယုဓိဋ္ဌိရ၏ အမိန့်အရ စစ်တပ်အားလုံးသည် ဂင်္ဂါ၏သား ဘီရှ္မထံသို့ တပြိုင်နက်တည်း တိုးဝင်တိုက်ခိုက်ကြ၏။ သူသည် ထက်မြက်သော မြားများဖြင့် ပाण्डဝစစ်တပ်ကို ချေမှုန်းနေသော်လည်း သူတို့သည် ရင်ဆိုင်ရန် တက်လာကြသည်။
Verse 3
स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान् सहसृञज्जयान् | पज्चालांश्व महेष्वासान् पातयामास सायकै:,युद्धकी स्पृहा रखनेवाले भीष्म अपने बाणोंके द्वारा सोमक, सृंजय और पांचाल महाधनुर्धरोंको रणभूमिमें गिराने लगे
သဉ္ဇယက ပြောသည်—စစ်ပွဲကို အားရမြူးတူးသော ဘီရှ္မသည် မိမိ၏ မြားများဖြင့် ဆိုမကာတို့၊ သဟသြဉ္ဇယတို့နှင့် ပဉ္စာလ၏ မဟာဓနုရှင်တို့ကို စစ်မြေပြင်ပေါ်သို့ တစ်ယောက်ပြီးတစ်ယောက် လဲကျစေ၏။
Verse 4
ते वध्यमाना भीष्मेण पठ्चाला: सोमकै: सह । भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्ण त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्,भीष्मके द्वारा घायल किये जाते हुए वे सोमक (सूृंजय) और पांचाल भी मृत्युका भय छोड़कर तुरंत भीष्मपर ही टूट पड़े
သဉ္ဇယက ပြောသည်—ဘီရှ္မ၏ လက်ချက်ကြောင့် ထိခိုက်ကျဆုံးနေကြသော်လည်း ပဉ္စာလတို့သည် ဆိုမကာတို့နှင့်အတူ သေမင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကြောက်ရွံ့မှုကို ပစ်ချကာ လျင်မြန်စွာ ဘီရှ္မထံသို့ တိုက်ရိုက် တိုးဝင်ကြ၏။
Verse 5
स तेषां रथिनां वीरो भीष्म: शान्तनवो युधि । चिच्छेद सहसा राजन् बाहूनथ शिरांसि च,राजन! वीर शान्तनुनन्दन भीष्म उस युद्धके मैदानमें सहसा उन रथियोंकी भुजाओं और मस्तकोंको काट-काटकर गिराने लगे
သဉ္ဇယက ပြောသည်—အရှင်မင်းကြီး၊ စစ်မြေပြင်၌ ရဲရင့်သော သန္တနု၏သား ဘီရှ္မသည် ထိုရထားစစ်သည်တို့၏ လက်မောင်းများနှင့် ခေါင်းများကို ရုတ်တရက် ခုတ်ဖြတ်၍ လဲကျစေ၏။
Verse 6
विरथान् रथिनश्षक्रे पिता देवव्रतस्तव । पतितान्युत्तमाज़ानि हयेभ्यो हयसादिनाम्,आपके ताऊ देवव्रतने बहुत-से रथियोंको रथहीन कर दिया। घोड़ोंसे घुड़सवारोंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे
သဉ္ဇယက ပြောသည်– သင်၏အဖ ဒေဝဗြတ (ဘီရှ္မ) သည် ရထားစစ်သည်များ အများအပြားကို ရထားမဲ့အဖြစ် ပြုလုပ်ခဲ့၏။ ထို့ပြင် မြင်းပေါ်မှ မြင်းစီးစစ်သည်တို့၏ ခေါင်းများသည် ထပ်တလဲလဲ ဖြတ်တောက်ခံရ၍ မြေပြင်သို့ ကျသွားကြ၏။
Verse 7
निर्मनुष्यांश्न मातज्रान् शयानान् पर्वतोपमान् | अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– မဟာရာဇာ၊ ဘီရှ္မ၏ လက်နက်ကြောင့် မူးမေ့သွားသော တောင်တန်းကဲ့သို့ ကြီးမားသည့် ဆင်မင်းများသည် စစ်မြေပြင်ပေါ်တွင် လဲလျောင်းနေကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ စီးနင်းသူများလည်း မရှိတော့သည်ကို ကျွန်ုပ်တို့ မြင်ခဲ့ရ၏။
Verse 8
न तत्रासीत् पुमान् कश्नित् पाण्डवानां विशाम्पते । अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद् भीमसेनान्महाबलात्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ပြည်သူတို့၏ အရှင်၊ ထိုအချိန်၌ ပाण्डဝဘက်မှ ဘီရှ္မရှေ့တွင် တည်ကြံနိုင်သော စစ်သည်တစ်ယောက်မျှ မရှိခဲ့၊ ရထားစစ်သည်တို့တွင် အထူးမြတ်သော မဟာဗလ ဘီမစေန တစ်ဦးတည်းသာ ခံတော်မူနိုင်ခဲ့၏။
Verse 9
स हि भीष्म समासाद्य ताडयामास संयुगे | ततो निष्ठानको घोरो भीष्मभीमसमागमे
သဉ္ဇယက ပြောသည်– သူသည် စစ်မြေပြင်၌ ဘီရှ္မထံ ချဉ်းကပ်ကာ မြားများဖြင့် ထပ်တလဲလဲ ထိုးနှက်လေ၏။ ထို့နောက် ဘီရှ္မနှင့် ဘီမစေနတို့ ပြင်းထန်စွာ ထိပ်တိုက်တွေ့ကြသော် စစ်တပ်အနှံ့ ကြောက်မက်ဖွယ် ဆူညံသံကြီး ပေါ်ထွန်းလာ၏။ ပाण्डဝတို့သည် ဝမ်းမြောက်အားရကာ ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ အော်ဟစ်ကြ၏။
Verse 10
बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानक: । तथैव पाण्डवा हृष्टा: सिंहनादमथानदन्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– စစ်တပ်အားလုံးအတွင်း ကြောက်မက်ဖွယ် ရက်စက်သည့် ဆူညံသံကြီး ပေါ်ထွန်းလာ၏။ ထိုအချိန်တပြိုင်နက် ပाण्डဝတို့သည် ဝမ်းမြောက်အားရကာ ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ အော်ဟစ်ကြ၏။
Verse 11
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्य: परिवारित: । भीष्म॑ जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये,जिस समय युद्धमें वह जनसंहार हो रहा था, उसी समय राजा दुर्योधन अपने भाइयोंसे घिरा हुआ वहाँ आ पहुँचा और भीष्मकी रक्षा करने लगा
သဉ္ဇယက ပြောသည်— ထို့နောက် မင်း ဒုရ്യောဓနသည် မိမိ၏ ညီအစ်ကိုတို့ ဝိုင်းရံလျက် ထိုနေရာသို့ ရောက်လာပြီး၊ လူသတ်ပွဲကြီး ဖြစ်ပွားနေသော စစ်မြေပြင်အတွင်း၌ ဘီရှ္မကို ကာကွယ်ရန် တက်ကြွစွာ ရပ်တည်하였다။ လူအစုလိုက်အပြုံလိုက် သေကြေမှုကြားတွင် မင်း၏ သစ္စာနှင့် တာဝန်သဘောသည် စစ်၏ မောဟအလယ်၌ ထင်ရှားလာသည်။
Verse 12
भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वर: । प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन् द्रवमाणे समनन््तत:ः
သဉ္ဇယက ပြောသည်— ရထားစစ်သူရဲများအနက် အထူးထင်ရှားသော ဘီမသည် ဘီရှ္မ၏ ရထားမောင်းကို သတ်လိုက်သည်။ မောင်းသူကျဆုံးသွားသဖြင့် မြင်းတို့သည် ထိန်းမနိုင်တော့ဘဲ ရန်မြေပြင်တစ်လျှောက် အရပ်ရပ်သို့ ရိုင်းစိုင်းစွာ ပြေးလွှားကာ ထိုရထားကို ဆွဲယူသွားကြသည်။
Verse 13
(चचार युधि राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रम: । सुनाभस्तव पुत्रो वै भीमसेनमुपाद्रवत् ।।
သဉ္ဇယက ပြောသည်— အို မင်းကြီး၊ ကြောက်မက်ဖွယ် အင်အားရှိသော ဘီမသည် စစ်မြေပြင်တစ်လျှောက် လှည့်လည်တိုက်ခိုက်နေ၏။ ထိုအခါ မင်း၏သား စုနာဘသည် ဘီမစေနကို တိုက်ခိုက်ရန် ပြေးဝင်လာပြီး မြှားချွန် ခုနစ်စင်းဖြင့် ထိုးဖောက်လေ၏။ ဘီမစေနသည် အလွန်ဒေါသထွက်ကာ အဆစ်ကွေးသည့် ဓားသွားကဲ့သို့ ချွန်ထက်သော မြှားတစ်စင်းဖြင့် စုနာဘ၏ ခေါင်းကို ချက်ချင်း ဖြတ်ချလိုက်သည်။ ထိုကြောက်မက်ဖွယ် မြှားကြောင့် စုနာဘသည် မြေပေါ်သို့ လဲကျသေဆုံး하였다။
Verse 14
हते तस्मिन् महाराज तव पुत्रे महारथे । नामृष्यन्त रणे शूरा: सोदरा: सप्त संयुगे,महाराज! आपके उस महारथी पुत्रके मारे जानेपर उसके सात रणवीर भाई, जो वहीं मौजूद थे, भीमसेनका यह अपराध सहन न कर सके
သဉ္ဇယက ပြောသည်— အို မင်းကြီး၊ မဟာရထားစစ်သူရဲဖြစ်သော မင်း၏သား ထိုသူ သတ်ဖြတ်ခံရသောအခါ၊ စစ်မြေပြင်၌ ရှိနေသော သူ၏ သွေးတူညီအစ်ကို ခုနစ်ယောက်သော သူရဲကောင်းတို့သည် မခံနိုင်ကြတော့။ သူတို့သည် ဘီမစေန၏ လုပ်ရပ်ကို မတော်မတရားဟု ခံစားကာ လက်တုံ့ပြန်လိုစိတ်ဖြင့် လောင်ကျွမ်းနေကြ၏။
Verse 15
आदित्यकेतुर्बह्नाशी कुण्डधारो महोदर: । अपराजित: पण्डितको विशालाक्ष: सुदुर्जय:
သဉ္ဇယက ပြောသည်— အာဒိတျကေတု၊ ဘဟ္နာရှီ၊ ကုဏ္ဍဓာရ၊ မဟောဒရ၊ အပရာဇိတ၊ ပဏ္ဍိတက နှင့် အလွန်အနိုင်ရခက်သော သူရဲကောင်း ဝိသာလာက္ခ—ဤရန်သူဖျက်ဆီးသော ညီအစ်ကို ခုနစ်ယောက်သည် ထူးဆန်းထင်ရှားသော ဝတ်စုံအလှဆင်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ကာ မထင်မှတ်သော သံချပ်ကာနှင့် အလံတော်များကို ဆောင်ယူ၍ စစ်တိုက်လိုစိတ်ဖြင့် စစ်မြေပြင်သို့ တိုးဝင်လာပြီး ပဏ္ဍု၏သား ဘီမစေနကို ဝိုင်းဝန်းတိုက်ခိုက်ရန် အလျင်အမြန် ချီတက်လာကြ၏။
Verse 16
पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचधध्वजा: । अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दना:
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ စစ်ဝတ်စုံအလှဆင်ကာ ကာဝတ်အမျိုးမျိုးနှင့် တံခွန်အမျိုးမျိုးကို ကိုင်ဆောင်ထားသော ရန်သူဖျက်သမားဟု နာမည်ကြီးသည့် ညီအစ်ကို ခုနစ်ယောက်သည် စစ်ပွဲကို လိုလား၍ စစ်မြေပြင်သို့ အပြင်းအထန် တိုးဝင်လာကြ၏။ အာဒိတျကေတု၊ ဘဟ္နာသီ၊ ကုဏ္ဍဓာရ၊ မဟောဒရ၊ အပရာဇိတ၊ ပဏ္ဍိတက နှင့် အလွန်ခက်ခဲစွာ မရှုံးနိုင်သော မဟာသူရဲကောင်း ဝိသာလာက္ခ—ဤခုနစ်ယောက်သည် ထူးခြားသည့် ကာဝတ်နှင့် တံခွန်တို့ဖြင့် တင့်တယ်စွာ တပ်ဆင်ကာ ပाण्डု၏သား ဘီမစေနကို တိုက်ခိုက်ရန် စစ်မြေပြင်တစ်လျှောက် လှိုင်းတက်သကဲ့သို့ တိုးဝင်လာကြ၏။
Verse 17
महोदरस्तु समरे भीम॑ विव्याध पत्रिभि: | नवभिर्वज्ञसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ စစ်ပွဲအလယ်တွင် မဟောဒရသည် အင်ဒြ၏ ဝဇ္ဇာကဲ့သို့ တောက်ပသော မြားကိုးစင်းဖြင့် ဘီမကို ထိုးဖောက်ဒဏ်ရာပေး၏—ဝೃತ್ರဟာ အင်ဒြက နမုချိ အမည်ရှိ ဒေဝ်တကို ထိုးနှက်ခဲ့သကဲ့သို့ပင်။
Verse 18
आदित्यकेतु: सप्तत्या बह्ॉलाशी चापि पञ्चभि: | नवत्या कुण्डधारश्न विशालाक्षश्न पञ्चभि:
မဟာရာဇာ၊ အာဒိတျကေတုသည် မြား ခုနှစ်ဆယ်စင်း၊ ဘဟ္နာသီသည် ငါးစင်း၊ ကုဏ္ဍဓာရသည် ကိုးဆယ်စင်း၊ ဝိသာလာက္ခသည် ငါးစင်း ပစ်လွှတ်၍၊ ထို့ပြင် အပရာဇိတလည်း မဟာရထီ မဟာဗလ ဘီမစေနကို အနိုင်ယူလိုသဖြင့် မြားအများအပြားဖြင့် ထိုးနှက်ကာ နာကျင်စေ하였다။
Verse 19
अपराजितो महाराज पराजिएष्णुर्महारथम् | शरैर्बहुभिरानर्च्छद् भीमसेन॑ महाबलम्
မဟာရာဇာ၊ အပရာဇိတသည် ရန်သူကို အနိုင်ယူလိုသော မဟာရထီဖြစ်၍ မဟာဗလ ဘီမစေနကို မြားအများအပြားဖြင့် ဆက်တိုက်ပစ်ခတ်ကာ စစ်မြေပြင်တွင် ချိုးဖောက်လိုက်၏။
Verse 20
रणे पण्डितकश्नैनं त्रिभिर्बाणै: समार्पयत् । स तन्न ममृषे भीम: शत्रुभिर्वधमाहवे
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ ထိုစစ်ပွဲတွင် ပဏ္ဍိတကသည် မြားသုံးစင်းဖြင့် ဘီမစေနကို ထိုးနှက်ဒဏ်ရာပေး၏။ ထိုအခါ ဘီမသည် စစ်မြေပြင်၌ ရန်သူတို့၏ ထိုးနှက်မှုကို မခံနိုင်တော့ဘဲ ဒေါသမီး တောက်လောင်လာ၏။
Verse 21
धनु: प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शन: । शिरक्षिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ဘယ်လက်ဖြင့် လေးကို တင်းကျပ်စွာ ဖိကိုင်၍ ရန်သူနှိမ်နင်းသူသည် စစ်မြေပြင်အလယ်၌ အဆစ်မကွေးသော မြားတစ်စင်းဖြင့် ရန်သူ၏ ခေါင်းကို ဖြတ်ချလိုက်သည်။ ဤသည်မှာ စစ်၏ ရက်စက်သည့် တိကျမှုနှင့် ပြန်မလှန်နိုင်သော အကျိုးဆက်တို့ကို—စစ်ဓမ္မကို မลังမလျား လိုက်နာသည့်အခါ—ထင်ရှားစေသည်။
Verse 22
पराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम्,भीमसेनसे पराजित हुए अपराजितका मस्तक धरतीपर जा गिरा। तत्पश्चात् भीमसेनने एक-दूसरे भल्ल्लके द्वारा सब लोगोंके देखते-देखते महारथी कुण्डधारको यमराजके लोकमें भेज दिया
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ဘီမအားဖြင့် အနိုင်ယူခံရသောအခါ ရှုံးနိမ့်သူ၏ ခေါင်းသည် မြေပြင်ပေါ်သို့ ကျသွား၏။ ထို့နောက် လူအပေါင်းတို့၏ မျက်စိရှေ့တွင် ဘီမသေနသည် ထက်မြက်သော မြားတစ်စင်းဖြင့် မဟာရထိ ကုဏ္ဍဓာရကကို ယမမင်း၏ လောကသို့ ပို့လိုက်သည်။ ဤကဗျာသည် စစ်မြေပြင်ကံကြမ္မာ၏ အဆုံးအဖြတ်ကို ထင်ရှားစေသည်—စွမ်းရည်နှင့် သတ္တိက ဆက်လက်အသက်ရှင်ခြင်းနှင့် သေခြင်းကို ဆုံးဖြတ်ပြီး၊ အများမြင်သက်သေဖြစ်ခြင်းက အောင်မြင်မှုနှင့် ကျဆုံးမှုကို တူညီစွာ မငြင်းနိုင်အောင် ပြုသည်။
Verse 23
अथापरेण भल््लेन कुण्डधारं महारथम् | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यत:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ထို့နောက် ဘီမသေနသည် ထက်မြက်သော မြားတစ်စင်းဖြင့် မဟာရထိ ကုဏ္ဍဓာရကို ထိုးချကာ လူအပေါင်းတို့၏ မျက်စိရှေ့တွင် သေမင်း၏ လောကသို့ ပို့လိုက်သည်။ ဤမြင်ကွင်းသည် မဟာဘာရတ၏ တင်းကျပ်သော စစ်ဓမ္မကို ထင်ဟပ်စေသည်—စွမ်းရည်နှင့် သတ္တိက စစ်မြေပြင်၌ အသက်နှင့် သေခြင်းကို ဆုံးဖြတ်ပြီး၊ အများမြင်သက်သေဖြစ်ခြင်းက ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် အကြမ်းဖက်မှု၏ ဝမ်းနည်းဖွယ်ကုန်ကျစရိတ်ကို ပိုမိုကြီးမားစေသည်။
Verse 24
ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् | प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत,भरतनन्दन! तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न भीमने समरमें पुन: एक बाणका संधान करके उसे पण्डितककी ओर चलाया
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ထို့နောက် ထိုစိတ်ဓာတ်မတိုင်းတာနိုင်သော စစ်သူရဲသည် ထက်မြက်သော မြားတစ်စင်းကို သေချာစွာ တင်ညှိကာ စစ်မြေပြင်အလယ်၌ ဘာရတရေ၊ ပဏ္ဍိတကို ဦးတည်၍ ပစ်လွှတ်လိုက်သည်။ ဤကဗျာသည် စစ်တွင် အင်အားကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ၊ လေ့ကျင့်မှုဖြင့် သုံးစွဲခြင်းကို—အလျင်အမြန် ဒေါသမဟုတ်ဘဲ တည်ငြိမ်မှုနှင့် တိကျမှုဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်းကို—ထင်ရှားစေသည်။
Verse 25
स शर: पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् | यथा नरं निहत्याशु भुजग: कालचोदित:,जैसे कालप्रेरित सर्प किसी मनुष्यको शीघ्र ही डँँसकर लापता हो जाता है, उसी प्रकार वह बाण पण्डितककी हत्या करके धरतीमें समा गया
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ပဏ္ဍိတကို သတ်ပြီးနောက် ထိုမြားသည် မြေပြင်ထဲသို့ စိမ့်ဝင်သွား၏။ ကာလ(ကံကြမ္မာ)၏ တွန်းအားကြောင့် မြွေတစ်ကောင်က လူတစ်ယောက်ကို လျင်မြန်စွာ ကိုက်ပြီးနောက် ပျောက်ကွယ်သွားသကဲ့သို့၊ ထိုမြားလည်း ပဏ္ဍိတကို သတ်ပြီးနောက် မြေထဲသို့ ပျောက်ကွယ်သွားသည်—စစ်တွင် သေခြင်းကို အုပ်စိုးသော မလွဲမသွေ အမဲလိုက်သည့် အကြမ်းတမ်းမှုကို သတိပေးသည်။
Verse 26
विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले । त्रिभि: शरैरदीनात्मा स्मरन् क्लेशं पुरातनम्
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ အတိတ်က ဒုက္ခဆင်းရဲမှုများကို သတိရလျက် မတုန်မလှုပ်သော စစ်သူရဲကောင်းသည် ဗိသာလာက္ရှ၏ ခေါင်းကို မြားသုံးစင်းဖြင့် ဖြတ်တောက်ကာ မြေပြင်ပေါ်သို့ ချလိုက်သည်။ ဤအမှုသည် အတိတ်ဒဏ်ရာ၏ မှတ်ဉာဏ်က စစ်၏ တာဝန်နှင့် ကြမ်းတမ်းမှုအတွင်း မရပ်မနား ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မီးထိုးပေးသကဲ့သို့ ဖော်ပြထားသည်။
Verse 27
महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे । विव्याध समरे राजन् स हतो न््यपतद् भुवि,राजन! तत्पश्चात् उन्होंने महाधनुर्धर महोदरकी छातीमें एक नाराचसे प्रहार किया। उससे मारा जाकर वह युद्धमें धरतीपर गिर पड़ा
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ အို မင်းကြီး၊ စစ်မြေပြင်အလယ်၌ သူသည် မဟာဓနုရှင် မဟောဒရ၏ ရင်ဘတ်အလယ်ကို နာရာစ မြားဖြင့် ထိုးဖောက်하였다။ ထိုဒဏ်ကြောင့် မဟောဒရသည် ကျဆုံးကာ မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွားသည်။ ဤအပိုဒ်သည် စစ်၏ တာဝန်ကြောင့် မလွဲမသွေ ဖြစ်လာသော နိဂုံးချုပ်မှုကို ထင်ဟပ်စေပြီး၊ အင်အားနှင့် အသက်သည် ခဏတစ်ဖြုတ်အတွင်း အဆုံးသတ်နိုင်ကြောင်း ပြသသည်။
Verse 28
आदित्यकेतो: केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे । भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्रिच्छेद भारत,भारत! तदनन्तर भीमने रणक्षेत्रमें एक बाणसे आदित्यकेतुकी ध्वजा काटकर अत्यन्त तीखे भल्लके द्वारा उसका मस्तक भी काट दिया
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ အို ဘာရတ၊ စစ်မြေပြင်အလယ်၌ ဘီမသည် မြားတစ်စင်းဖြင့် အာဒိတျကေတု၏ အလံကို အရင်ဖြတ်တောက်ပြီးနောက်၊ အလွန်ထက်မြက်သော ဘ္ဟလ္လ မြားဖြင့် သူ၏ ခေါင်းကိုလည်း ဖြတ်ချလိုက်သည်။ ဤအပိုဒ်သည် က္ရှတ္တရိယ စစ်ဓမ္မ၏ ကြမ်းတမ်းသော်လည်း ပြတ်သားသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ထင်ဟပ်စေပြီး၊ တာဝန်၏ တောင်းဆိုမှုအောက်တွင် လျင်မြန်သေချာသော သတ်ဖြတ်မှုဖြင့် အင်အားနှင့် စိတ်ဓာတ်ကို ပြသရကြောင်း ဆိုသည်။
Verse 29
बह्बाशिनं ततो भीम: शरेणानतपर्वणा । प्रेषयामास संक़रुद्धो यमस्य सदन प्रति,इसके बाद क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे मारकर बह्लाशीको यमलोक भेज दिया
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ ထို့နောက် ဒေါသအပြည့်ဖြစ်သော ဘီမသည် အဆစ်ကွေးသော မြားဖြင့် ဘဟ္ဝာရှင်ကို ထိုးသတ်ကာ ယမမင်း၏ နန်းတော်သို့ ပို့လိုက်သည်။ စစ်မြေပြင်၏ ကြမ်းတမ်းသော်လည်း တာဝန်အခြေပြုသော ကျင့်ဝတ်အရ ဤအမှုကို ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ရက်စက်မှုမဟုတ်ဘဲ စစ်သူရဲ၏ အခန်းကဏ္ဍကို လျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းဟု ဖော်ပြထားပြီး၊ စစ်ကို အုပ်စိုးသော မလွဲမသွေ သေခြင်း၏ ဥပဒေကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 30
प्रदुद्रुवुस्ततस्ते<न्ये पुत्रास्तव विशाम्पते । मन्यमाना हि तत् सत्यं सभायां तस्य भाषितम्,प्रजानाथ! तब आपके दूसरे पुत्र भीमसेनके द्वारा सभामें की हुई उस प्रतिज्ञाको सत्य मानकर वहाँसे भाग खड़े हुए
သဉ္ဇယက ပြောသည်။ ထို့နောက် လူထု၏ အရှင်မင်းကြီး၊ သင်၏ အခြားသားများသည် ထိုနေရာမှ ထွက်ပြေးသွားကြသည်—အစုအဝေးခန်းမ၌ ပြောခဲ့သော ကြေညာချက်ကို အမှန်တကယ် ဖြစ်လာမည်ဟု ယုံကြည်လျက်။ ဤအပိုဒ်သည် သက်သေများရှေ့တွင် ထုတ်ပြောသော ကတိသစ္စာ သို့မဟုတ် ခြိမ်းခြောက်ချက်တစ်ခုသည် တစ်ကြိမ် ထွက်ပေါ်ပြီးနောက် ဓမ္မနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အင်အားကို ရရှိကာ၊ အာဏာရှိသူများကိုပါ ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် အကျိုးဆက်ကြောင့် လှုပ်ရှားစေကြောင်း ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 31
ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शित: । अबवीत् तावकान् योधान् भीमो<यं युधि वध्यताम्
ထို့နောက် မင်း ဒုရ္ယောဓနသည် မိမိညီအစ်ကိုတို့အပေါ် ကျရောက်လာသော ဘေးဒုက္ခကြောင့် စိတ်နာကျင်လှ၍ သင်တို့၏ စစ်သူရဲတို့အား မိန့်ကြားသည်—«ဤ ဘီမကို စစ်မြေပြင်၌ သတ်ပစ်ကြလော့» ဟု။
Verse 32
एवमेते महेष्वासा: पुत्रास्तव विशाम्पते । भ्रातृन् संदृश्य निहतानू प्रास्मरंस्ते हि तद् वच:
သဉ္ဇယက ပြောသည်—«ပြည်သူတို့၏ အရှင်တော်၊ ထိုသို့ပင် သင်၏သားတော်များဖြစ်သော မဟာမြားပစ်သူတို့သည် မိမိတို့ညီအစ်ကိုများ သတ်ဖြတ်ခံရသည်ကို မြင်လျှင် ထိုစကားတော်ကို ပြန်လည်သတိရလာကြ၏။ မိမိတို့အကျိုးနှင့် အမှန်တကယ်ကောင်းကျိုးအတွက် ပညာရှိ ဝိဒုရက ပေးခဲ့သော အကြံဉာဏ်သည် ယခု မလွဲမသွေ အကျိုးဆက်အဖြစ် ရောက်လာသကဲ့သို့ ထင်မြင်ကြ၏။»
Verse 33
यदुक्तवान् महाप्राज्ञ: क्षत्ता हितमनामयम् | तदिदं समनुप्राप्तं वचन दिव्यदर्शिन:
သဉ္ဇယက ပြောသည်—«မဟာပညာရှိ အမတ်ကြီး ဝိဒုရသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ အကျိုးအတွက် အန္တရာယ်ကင်းသော စကားကို တစ်ခါက ဆိုခဲ့၏။ ပြည်သူတို့၏ အရှင်တော်၊ ယခု ထို ဒိဗ္ဗဒർശီ၏ စကားတော်သည် အမှန်တကယ် ဖြစ်လာပြီ» ဟု။
Verse 34
लोभमोहसमादविष्ट: पुत्रप्रीत्या जनाधिप । न बुध्यसे पुरा यत् तत् तथ्यमुक्तं वचो महत्
သဉ္ဇယက ပြောသည်—«လူတို့၏ အရှင်တော်၊ သားတော်တို့အပေါ် ချစ်မြတ်နိုးမှုကြောင့် လောဘနှင့် မောဟ၏ အာဏာအောက်ကျ၍ အကျိုးအတွက် အရင်က ပြောခဲ့သော ကြီးမြတ်၍ အမှန်တရားဖြစ်သည့် အကြံဉာဏ်ကို သင် မနားထောင်ခဲ့» ဟု။
Verse 35
तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली । नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति सम कौरवान्
သဉ္ဇယက ပြောသည်—«ထိုနည်းတူပင် သင်၏သားတော်များကို သတ်ရန်အတွက်ပင် အင်အားကြီးသော ပाण्डဝသည် ပေါ်ထွန်းလာ၏။ အမှန်ပင် လက်မောင်းကြီးသူရဲကောင်းသည် ကောရဝတို့ကို မရွေးမချယ် တိုက်ခိုက်သတ်ဖြတ်ကာ အဆုံးစွန်ပျက်စီးခြင်းသို့ ဦးတည်စေသကဲ့သို့ မွေးဖွားလာခဲ့သည်» ဟု။
Verse 36
ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे । दुःखेन महता5<विष्टो विललाप सुदु:ःखित:,उस समय राजा दुर्योधन युद्धभूमिमें भीष्मके पास जाकर महान् दुःखसे व्याप्त एवं अत्यन्त शोकमग्न होकर विलाप करने लगा--
ထို့နောက် မင်း ဒုရ္ယောဓနသည် စစ်မြေပြင်၌ ဘီရှ္မထံသို့ ချဉ်းကပ်သွား၍ ကြီးမားသော ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုဖြင့် လုံးဝလွှမ်းမိုးခံရကာ စိတ်ထိခိုက်နာကျင်လျက် ငိုကြွေးမြည်တမ်းလေ၏။
Verse 37
निहता भ्रातर: शूरा भीमसेनेन मे युधि | यतमानास्तथान्ये5पि हन्यन्ते सर्वसैनिका:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «အို ပိတామဟာ! စစ်ပွဲ၌ ငါ၏ သူရဲကောင်းညီအစ်ကိုတို့ကို ဘီမစေနက သတ်ဖြတ်ပြီးပြီ။ ကျန်သော စစ်တပ်တစ်ရပ်လုံးလည်း အောင်ပွဲအတွက် အစွမ်းကုန် ကြိုးစားနေသော်လည်း မအောင်မြင်ဘဲ သူ၏လက်ဖြင့် တဖြည်းဖြည်း ကျဆုံးနေကြသည်»။
Verse 38
भवांश्व॒ मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते । सो<हं कुपथमारूढ: पश्य दैवमिदं मम,“आप मध्यस्थ बने रहनेके कारण सदा हम-लोगोंकी उपेक्षा करते हैं। मैं बड़े बुरे मार्गपर चढ़ आया। मेरे इस दुर्भाग्यको देखिये"
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «သင်သည် အမြဲတမ်း အလယ်တန်းနေထိုင်ခြင်းကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့ကို အစဉ်မပြတ် လျစ်လျူရှုနေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ငါသည် မကောင်းသော လမ်းကြောင်းပေါ်သို့ တက်ရောက်လာခဲ့ပြီ—ဤသည် ငါ၏ ကံကြမ္မာကို ကြည့်ပါ»။
Verse 39
एतच्छुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत् साश्रुलोचन:,यह क्रूरतापूर्ण वचन सुनकर आपके ताऊ भीष्म अपने नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए वहाँ दुर्योधनसे इस प्रकार बोले--
သဉ္ဇယက ပြောသည်– ထိုကြမ်းတမ်းရက်စက်သော စကားကို ကြားသော် သင်၏ ပိတామဟာ ဒေဝဗြတ (ဘီရှ္မ) သည် မျက်ရည်ပြည့်နေသော မျက်လုံးများဖြင့် ဒုရ္ယောဓနအား ဤသို့ ပြောလေ၏။
Verse 40
उक्तमेतन्मया पूर्व द्रोणेन विदुरेण च । गान्धार्या च यशस्विन्या तत् त्वं तात न बुद्धवान्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «ဤအရာအားလုံးကို အရင်ကပင် ငါကလည်းကောင်း၊ ဒြောဏာကလည်းကောင်း၊ ဝိဒုရကလည်းကောင်း၊ ဂုဏ်သတင်းကြီးသော ဂန္ဓာရီမယ်တော်ကလည်းကောင်း ပြောခဲ့ပြီးသားဖြစ်သည်။ သို့သော် သားရေ၊ သင်သည် ဉာဏ်ပညာဖြင့် မယူဆ မနားလည်ခဲ့»။
Verse 41
समयश्न मया पूर्व कृतो वै शत्रुकर्शन । नाहं युधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्य: कथंचन
သဉ္ဇယက ပြောသည်— «အို ရန်သူနှိမ်နင်းသူ၊ ငါသည် ယခင်ကတည်းက ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချမှတ်ပြီးသားဖြစ်သည်။ ငါကို ဤစစ်ပွဲ၌ တိုက်ခိုက်ရန် မခန့်အပ်ရ၊ ဆရာဒ్రోဏာကိုလည်း မည်သို့မျှ စစ်တွင် မသုံးစွဲရ။ အကြောင်းမှာ နှစ်ဖက်လုံးအပေါ် တူညီသော မေတ္တာထားသူကို ဘက်လိုက်အကြမ်းဖက်မှုသို့ မခိုင်းစေသင့်သောကြောင့်ပင်»။
Verse 42
य॑ य॑ हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे । हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ငါသည် သင်အား အမှန်တကယ် ပြောမည်—စစ်မြေပြင်၌ ဘီမစေနသည် ဓృతရာෂ္ဋရ၏ သားတို့ထဲမှ မည်သူမဆို မျက်နှာချင်းဆိုင်တွေ့မြင်သမျှကို နေ့စဉ်တိုက်ပွဲတိုင်း၌ မလွဲမသွေ သတ်ဖြတ်လိမ့်မည်။
Verse 43
स त्वं राजन् स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम् । योधयस्व रणे पार्थान् स्वर्ग कृत्वा परायणम्
ထို့ကြောင့် အို မင်းကြီး၊ တည်ငြိမ်ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လော့။ ဤစစ်ပွဲ၌ မလှုပ်မယှက်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ခိုင်မြဲစွာ ချမှတ်ပြီး ပೃഥာ၏ သားတို့နှင့် တိုက်ခိုက်လော့။ ကောင်းကင်ဘုံကို အဆုံးစွန်သော အားကိုးရာနှင့် ရည်မှန်းချက်အဖြစ် ထားလော့။
Verse 44
“अतः राजन! तुम स्थिर होकर युद्धके विषयमें अपना दृढ़ निश्चय बना लो और स्वर्गको ही अन्तिम आश्रय मानकर रणभूमिमें पाण्डवोंके साथ युद्ध करो ।।
ထို့ကြောင့် အို မင်းကြီး၊ ကိုယ်ကို တည်ငြိမ်စေ၍ စစ်ပွဲအပေါ် မလှုပ်မယှက်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ခိုင်မြဲစွာ ချမှတ်လော့။ ကောင်းကင်ဘုံကို အဆုံးစွန်သော အားကိုးရာဟု ယူဆပြီး စစ်မြေပြင်၌ ပाण्डဝတို့နှင့် တိုက်ခိုက်လော့။ ပाण्डဝတို့ကို မည်သူမျှ မအနိုင်ယူနိုင်—အင်ဒြာဦးဆောင်သော နတ်တို့နှင့် အဆုရတို့ အားလုံး ပေါင်းစည်းလာသော်လည်း မနိုင်လိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် အို ဘာရတဝంశသား၊ စစ်အတွက် စိတ်ကို အရင်ဆုံး ခိုင်မာစေပြီးနောက်မှ စစ်ထဲသို့ ဝင်လော့။
Verse 88
इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सुनाभादिधृतराष्ट्रपुत्रवधे अष्टाशीतितमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော «မဟာဘာရတ» တွင်၊ «ဘီရှ္မပရဝ» အတွင်း—အထူးသဖြင့် ဘီရှ္မသတ်ဖြတ်ခြင်းအခန်း၌—သုနာဘနှင့် ဓೃತရာෂ္ဋရ၏ အခြားသားတို့ သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ဖော်ပြသော အခန်းအမှတ် ၈၈ သည် ပြီးဆုံး၏။ ဤကော်လိုဖွန်သည် စစ်မြေပြင်ပေါ်၌ မလွဲမသွေ လှုပ်ရှားသည့် ကံကြမ္မာနှင့် မင်းမျိုးမင်းသားတို့၏ ကျဆုံးခြင်းမှတစ်ဆင့် စစ်၏ ဓမ္မအလေးချိန်ကို ထင်ဟပ်စေသော နိဒါန်းတစ်ခု၏ အဆုံးကို မှတ်သားပေးသည်။
Verse 213
अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे । उन शत्रुसूदन वीरने बायें हाथसे धनुषको अच्छी तरह दबाकर झुकी हुई गाँठवाले बाणसे समरभूमिमें आपके पुत्र अपराजितका सुन्दर नासिकासे युक्त मस्तक काट डाला
သဉ္ဇယက ပြောသည်— စစ်မြေပြင်၏ အလယ်တွင် ရန်သူသတ်သူ ဗီရသူရဲက သူ၏ ဘယ်လက်ဖြင့် လေးကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ဖိထားပြီး၊ ချိတ်ကောက်သွားသော မြားတံဖြင့် သင်၏သား အပရာဇိတ၏ လှပ၍ နှာခေါင်းကောင်းသော ခေါင်းကို စစ်မြေပြင်ပေါ်တွင် ဖြတ်တောက်ပစ်하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် က္ෂတ္တရိယ စစ်ပွဲ၏ မညှာမတာသော အဆုံးသတ်ကို ထင်ရှားစေပြီး၊ သတ္တိနှင့် ကျွမ်းကျင်မှုတို့သည် တစ်ခဏအတွင်း အသက်ကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ပင် ထင်ပေါ်လာသည်။
Frequently Asked Questions
The tension lies between a ruler’s impulse for immediate retaliation and the disciplined requirement of rāja-dharma: Bhīṣma frames the king’s body and continuity of rule as strategic goods, urging action governed by legitimacy and prudence rather than by wounded honor alone.
Leadership should convert battlefield emotion into policy: preserve command continuity, rely on coordinated senior capability, and pursue objectives through role-appropriate conduct—so that tactical choices remain accountable to governance ethics.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter functions primarily as operational narration and ethical counsel embedded in dialogue, contributing interpretive guidance through Bhīṣma’s advisory statements rather than through a formal benedictory colophon.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.