Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

Verse 1

राजोवाच । नाधिकारो मया मीरु कृतो नृपपरिग्रहे । श्रमातुरस्य निद्रा मे प्रवृत्ता मुखदायिनी ॥ १ ॥

Raja bersabda: “Wahai Mīru, aku tidak menuntut sebarang hak dalam hal pemilikan diraja. Letih oleh jerih payah, tidur telah datang kepadaku—membawa ketenteraman dan keselesaan.”

Verse 2

धर्मांगदं समाभाष्य मोहिनीं नय मंदिरम् । पूजयस्व यथान्या ममेषा पत्नी प्रिया मम ॥ २ ॥

Baginda menegur Dharmāṅgada lalu bersabda: “Bawalah Mohinī ke rumah. Hormatilah dia sebagaimana engkau menghormati wanita lain; dia isteriku—yang kukasihi.”

Verse 3

निजं कमलपत्राक्ष सर्वरत्नविभूषितम् । निर्वातवातसंयुक्तं सर्वर्तुसुखदायकम् ॥ ३ ॥

Wahai yang bermata laksana kelopak teratai, inilah kediaman (atau singgahsana) sendiri, dihiasi dengan segala permata; udaranya bebas daripada angin yang keras namun tetap nyaman beralun, memberi kesenangan pada setiap musim.

Verse 4

एवमादिश्य तनयमहं निद्रामुपागतः । शयनं प्राप्य कष्टात्ते अभाग्यो हि धनं यथा ॥ ४ ॥

Setelah demikian aku menasihati anakku, aku pun tertidur. Walau dengan susah payah aku sampai ke pembaringan, si malang itu terlepas daripadaku—seperti harta meninggalkan orang yang tidak bernasib baik.

Verse 5

विबुद्धमात्रः सहसा त्वत्समीपमुपागतः । यद्व्रवीषि वचो देवि तत्करोमि न संशयः ॥ ५ ॥

Baru sahaja tersedar, aku segera datang menghadapmu. Wahai Dewi, apa jua kata-katamu akan aku laksanakan—tanpa sebarang keraguan.

Verse 6

मोहिन्युवाच । परिसांत्वय राजेंद्र इमान्दारान्सुदुःखितान् । ममोद्वाहेन निर्विण्णान्निराशान्कामभोगयोः ॥ ६ ॥

Mohinī berkata: “Wahai raja segala raja, tenangkanlah para isteri ini yang amat berdukacita—yang kerana perkahwinanku telah tawar hati dan putus harapan terhadap cinta serta kenikmatan suami isteri.”

Verse 7

ज्येष्ठानां रूपयुक्तानां कलत्राणां विशांपते । मूर्घ्नि कीलं कनिष्ठाख्यं यो हि राजन्निखानयेत् ॥ ७ ॥

Wahai tuan rakyat, wahai Raja—sesiapa yang menanam pasak bernama “yang muda” ke atas kepala para isteri yang lebih tua lagi jelita, maka ia menanggung kesalahan yang berat.

Verse 8

न सद्गतिर्भवेत्तस्य न त सा विंदते परम् । पतिव्रताश्रुदग्धायाः का शांतिर्मे भविष्यति ॥ ८ ॥

Baginya tiada kesudahan yang diberkati; dan dia juga tidak akan mencapai Yang Maha Tertinggi. Adapun aku—terbakar oleh air mata isteri yang setia kepada suami—apakah kedamaian yang akan ada bagiku?

Verse 9

जनितारं हि मे भस्म कुर्य्युर्देव्यः पतिव्रताः । किं पुनः प्राकृतं भूप त्वादृशीं तथा ॥ ९ ॥

Para dewi isteri yang setia pada dharma suami-isteri bahkan mampu menjadikan si yang melahirkan aku sendiri menjadi abu. Apatah lagi, wahai raja, terhadap orang biasa seperti engkau—lebih-lebih lagi yang berkelakuan demikian—betapa besar kuasa mereka!

Verse 10

संध्यावलीसमा नारी त्रैलोक्ये नास्ति भूमिप । तव स्नेहनिबद्धांगी संभोजयति षड्रसैः ॥ १० ॥

Wahai raja, di tiga alam tiada wanita yang setara dengan Sandhyāvalī. Seluruh dirinya terikat oleh kasih kepada tuanku; dia melayani dan menggembirakan tuanku dengan hidangan yang lengkap enam rasa.

Verse 11

प्रियाणि चाटुवाक्यानि वदती तव गौववात् । एवंविधा हि शतशो नार्यः संति गृहे तव ॥ ११ ॥

Dia menuturkan kata-kata manis dan pujian yang menyenangkanmu—semata-mata kerana hati yang berubah-ubah. Sesungguhnya, ratusan wanita seperti itu ada di rumahmu sendiri.

Verse 12

यासां न पादरजसा तुल्याहं भूपते क्वचित् । मोहिनी वचनं श्रुत्वा व्रीडितो ह्यभवन्नृपः ॥ १२ ॥

“Wahai raja, aku tidak pernah setara walau dengan debu di kaki para wanita mulia itu.” Mendengar kata-kata Mohinī, raja pun benar-benar merasa malu.

Verse 13

सपुत्रायाः समीपे तु ज्येष्ठाया नृपतिस्तदा । इंगितज्ञः सुतो ज्ञात्वा दशावस्थागतं नृपम् ॥ १३ ॥

Kemudian raja pergi ke sisi permaisuri sulung yang bersama puteranya. Sang putera, mahir membaca tanda dan isyarat, memahami bahawa raja telah sampai ke keadaan yang genting.

Verse 14

पितरं कामसंतप्तं मोहिन्यर्थे विमोहितम् । मातृः सर्वाः समाहूय संध्यावलिपुरोगमाः ॥ १४ ॥

Melihat ayah mereka hangus disiksa oleh nafsu dan sepenuhnya terpedaya kerana Sang Penggoda Mohinī, mereka pun memanggil semua Dewi-Ibu, dengan Saṃdhyāvalī memimpin di hadapan.

Verse 15

कृतांजलिपुटो भूत्वा एवमाह प्रिय वचः । विमोहिनी मे जननी नवोढा ब्राह्मणः सुता ॥ १५ ॥

Dengan kedua tangan dirapatkan dalam anjali penuh hormat, dia berkata dengan kata-kata yang manis: “Ibuku ialah Vimohinī, seorang gadis yang baru berkahwin, puteri kepada seorang Brāhmaṇa.”

Verse 16

सा च प्रार्थयते देव्यो राजानं रहसिस्थितम् । आत्मना सह खेलार्थं तन्मोदध्वं सुहर्षिताः ॥ १६ ॥

Dan dewi itu secara rahsia merayu kepada raja yang sedang bersemadi dalam kesunyian: “Demi permainan, bergembiralah—dengan sukacita—bersama diriku sendiri.”

Verse 17

मातर ऊचुः । कोऽनुमोदयते पुत्र सर्पभक्षणमात्मनः । को हि दीपयते वह्निं स्वदेहे देहिनां वर ॥ १७ ॥

Para ibu dewi berkata: “Wahai anak, siapakah yang akan merestui seseorang dimakan ular? Dan siapakah pula yang menyalakan api pada tubuhnya sendiri, wahai yang terbaik antara makhluk bernyawa?”

Verse 18

को भक्षयेद्विषं घोरं कश्छिंद्यादात्मनः शिरः । कस्तरेत्सागरं बद्ध्वा ग्रीवायां दारुणां शिलाम् ॥ १८ ॥

Siapakah yang akan menelan racun yang mengerikan? Siapakah yang akan memenggal kepalanya sendiri? Siapakah yang akan menyeberangi lautan dengan batu yang kejam terikat pada lehernya?

Verse 19

को गच्छेद्द्वीपिवदनं कः केशान्सुहरेर्हरेत् । को निषीदति धारायां खङ्गस्या काशभासिनः ॥ १९ ॥

Siapakah yang akan pergi ke arah muka harimau? Siapakah yang berani memegang surai singa? Siapakah yang akan duduk di atas mata pedang yang tajam bersinar seperti rumput kāśa?

Verse 20

कानुमोदयते भर्त्रा सपत्न्याः क्रीडनं किल । सर्वस्यापि प्रदानेन नैतन्मनसि वर्तते ॥ २० ॥

Sesungguhnya, bagaimanakah seseorang boleh berasa gembira apabila suaminya bersenda gurau dengan madunya? Walaupun segala-galanya diberikan, ini tidak akan luput dari fikirannya.

Verse 21

वरं हि छेदनं मूर्ध्नस्तत्क्षणात्तु वरासिना । का दृष्ट्या दयितं कांतं निरीक्षेदन्ययाहृतम् ॥ २१ ॥

Lebih baik kepala dipenggal serta-merta dengan pedang yang tajam—bagaimanakah seorang wanita sanggup melihat suami tercinta dibawa pergi oleh orang lain?

Verse 22

का सा सीमंतिनी लोके भवेदेतादृशी क्वचित् । आत्मप्राणसमं कांतमन्यस्त्रीकुचपीडनम् ॥ २२ ॥

Wanita berkahwin manakah di dunia ini yang sanggup berbuat demikian? Dia menekan dada wanita lain terhadap kekasihnya—yang amat disayanginya seperti nyawanya sendiri.

Verse 23

संश्रुत्य सहते या तु किं पुनः स्वेन चक्षुषा । सर्वेषामेव दुःखानां दुःखमेतदनन्तकम् ॥ २३ ॥

Jika seseorang boleh menahannya hanya dengan mendengarnya, maka bagaimanakah rasanya menyaksikannya dengan mata sendiri? Ini sesungguhnya adalah kesedihan yang tidak berkesudahan—yang terbesar antara semua kesedihan.

Verse 24

यद्भर्तान्यांगनासंक्तो दृश्यते स्वेन चक्षुषा । वरं सर्वा मृताः पुत्र युगपन्मातरस्तव ॥ २४ ॥

Jika dengan matamu sendiri suami dilihat terpikat pada wanita lain, maka lebih baiklah jika kesemua ibumu mati serentak.

Verse 25

न तु मोहिनिसंयुक्तो दृश्योऽयं नृपतिः पतिः । धर्मांगद उवाच । यदि मे न पितुः सौख्यं करिष्यथ शुभाननाः ॥ २५ ॥

Namun raja ini—tuanku—tidak boleh dilihat selagi baginda kekal bersama Mohinī. Dharmāṅgada berkata: "Wahai yang berwajah jelita, jika kalian tidak membahagiakan ayahanda beta..."

Verse 26

विषमालोड्य पास्यामि युष्मत्सौख्यं मृते मयि । कर्मणा मनसा वाचा या पितुर्दुःखमाचरेत् ॥ २६ ॥

Setelah meramu racun, aku akan meminumnya, agar aku dapat menyaksikan kebahagiaanmu setelah kematianku. Dia yang, melalui perbuatan, fikiran, atau kata-kata, membawa kesedihan kepada bapanya...

Verse 27

सा मे शत्रुर्वधार्हास्ति यदि संध्यावली भवेत् । सर्वासां साधिका देवी मोहिनी जनकप्रिया ॥ २७ ॥

Jika Saṃdhyāvalī itu wujud, dia akan menjadi musuh bagiku—layak dibunuh; kerana dia adalah Dewi Mohinī, penyempurna segala tujuan, kekasih Janaka.

Verse 28

क्रीडार्थमागता बाला मन्दराचलमन्दिरात् । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा वेपमाना हि मातरः ॥ २८ ॥

Gadis muda itu telah keluar dari kuil di Gunung Mandara untuk bermain. Mendengar kata-kata yang diucapkan oleh anaknya, para ibu benar-benar mula gementar.

Verse 29

ऊचुः सगद्गदां वाचं हितार्थं तनयस्य हि । अवश्यं तव वाक्यं हि कर्तव्यं न्यायसंयुतम् ॥ २९ ॥

Mereka berkata dengan suara tersekat-sekat demi kesejahteraan anak lelaki itu: “Sesungguhnya kata-katamu wajib dilaksanakan—asal disertai keadilan (nyāya).”

Verse 30

किं तु दानप्रदो भूत्वा मोहिनीं यातु ते पिता । यो भार्यामुद्वहेद्भर्ता द्वितीयामपरामपि ॥ ३० ॥

Namun biarlah ayahmu, setelah menjadi pemberi dana (sedekah), pergi kepada Mohinī; kerana seorang suami yang mengahwini seorang isteri juga boleh mengambil seorang lagi—seorang isteri kedua.

Verse 31

ज्येष्ठायै द्विगुणं तस्या दद्यच्चैवान्यथा ऋणी । अनुज्ञाप्य यदा भर्ता ज्येष्ठामन्यां समुद्वहेत् ॥ ३१ ॥

Dia hendaklah memberi kepada isteri sulung dua kali ganda daripada bahagian yang diberi kepada yang lain; jika tidak, dia menjadi orang yang berhutang dari segi dharma. Apabila suami, setelah mendapat izin isteri sulung, mengahwini wanita lain selain isteri sulung, maka aturan ini hendaklah dipatuhi.

Verse 32

तदा ज्येष्ठाभिलषितं देयमाहुः पुराविदः । ज्येष्ठया सहितः कुर्यादिष्टापूर्तं नरोत्तमः ॥ ३२ ॥

Pada waktu itu, para bijak yang arif akan tradisi purba menyatakan: hendaklah diberikan apa sahaja yang diingini oleh isteri sulung. Dan lelaki yang utama hendaklah, bersama isteri sulung, melaksanakan amalan kebajikan iṣṭa dan pūrta.

Verse 33

एष धर्मोऽन्यथाऽन्यायो जायते धर्मसंक्षयः । श्रुत्वा तु मातृवचनं प्रहष्टेनान्तरात्मनो ॥ ३३ ॥

Inilah dharma yang sebenar; bertindak sebaliknya ialah ketidakadilan, dan daripadanya dharma merosot. Namun setelah mendengar kata-kata ibunya, batinnya menjadi gembira dan lega.

Verse 34

एकैकस्यै ददौ साग्रां कोटिं कोटिं सुतस्तदा । सहस्रं नगराणां च ग्रामाणां प्रददौ तथा ॥ ३४ ॥

Kemudian putera raja mengurniakan kepada setiap seorang kekayaan penuh, berpuluh-puluh krore demi krore; demikian juga baginda menghadiahkan seribu kota serta desa-desa.

Verse 35

चतुरश्वतरीभिश्चपृथग्युक्ता नृपात्मजः । एकैकस्य ददावष्टौ रथान्कांचनमालिनः ॥ ३५ ॥

Putera raja lalu menghadiahkan kereta-kereta yang masing-masing dipasang berasingan dengan pasukan empat ekor kuda; kepada setiap seorang baginda memberi lapan kereta yang dihiasi kalungan emas.

Verse 36

वाससामयुतं प्रादाद्येषां मूल्यं शताधिकम् । शुद्धस्य मेरुजातस्य अक्षयस्य नुपात्मजः ॥ ३६ ॥

Putera raja Akṣaya mengurniakan hadiah bersama pakaian, yang nilai setiap helai melebihi seratus (syiling); dan baginda juga menganugerahkan emas suci yang dikatakan berasal dari Gunung Meru, tidak susut dan tidak habis.

Verse 37

कांचनस्य ददौ लक्षमेकैकं प्रतिमातरम् । दासानां च शतं साग्रं दासीनां च नृपात्मजः ॥ ३७ ॥

Putera raja mengurniakan kepada setiap orang satu lakh emas; dan baginda juga menganugerahkan lebih seratus hamba lelaki serta lebih seratus dayang perempuan.

Verse 38

धेनूनां घटदोग्ध्रीणामेकैकस्यै तथायुतम् । युगंधराणां भद्राणां शतानि दश वै पृथक् ॥ ३८ ॥

Bagi lembu-lembu perah yang mengeluarkan susu sepenuh tempayan, setiap orang dikatakan menerima sepuluh ribu ekor; dan lembu Yugaṁdharā yang membawa berkat itu, secara berasingan, berjumlah sepuluh ratus (seribu) ekor.

Verse 39

दशप्रकारं नृपते धान्यं च प्रददौ सुतः । वाटीनां तु सहस्राणां शतं प्रादाद्धसन्निव ॥ ३९ ॥

Wahai Raja, putera itu mengurniakan bijirin sepuluh jenis; dan seolah-olah tersenyum lembut, baginda juga menghadiahkan seratus ribu petak kebun kecil (dusun).

Verse 40

कुंभायुतं सर्पिषस्तु तैलस्य च पृथग्ददौ । अजाविकमसंख्यातमेकैकस्यै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

Baginda mengurniakan seribu tempayan ghee (mentega jernih), dan secara berasingan seribu tempayan minyak; serta menetapkan bagi setiap orang kambing dan biri-biri yang tidak terbilang banyaknya.

Verse 41

सहस्रेण सहस्रेण सुवर्णस्य व्यभूषयत् । आखंडलास्त्रयुक्तस्य भूषणस्य सुभक्तिमान् ॥ ४१ ॥

Dengan ribuan demi ribuan keping emas, insan yang berbhakti sejati itu menghiasi perhiasan tersebut—yang dipasangkan dengan senjata Ākhaṇḍala (Indra).

Verse 42

धात्रीप्रमाणैर्हरैश्च मौक्तिकैर्दीप्तिसंयुतैः । प्रददौ संहतान्कृत्वा वलयान्पंच सप्त च ॥ ४२ ॥

Baginda mempersembahkan gelang—lima dan tujuh bilangannya—yang disatukan sebagai satu set, bertatahkan mutiara berkilau serta permata bersaiz dhātrī, memancar cemerlang.

Verse 43

पंचाशच्च शते द्वे तु भौक्तिकानि महीपते । संध्यावल्यां स्थितानीह शीतांशुप्रतिमानि च ॥ ४३ ॥

Wahai Raja, di Sandhyā-valī ini terdapat seratus lima puluh dua khazanah bak mutiara, tetap bersemayam di sini dan bersinar laksana bulan.

Verse 44

एकैकस्यै ददौ पुत्रो हारयुग्मं मनोहरम् । कुंकुमं चंदनं भूरि कर्पूरं प्रस्थसंख्यया ॥ ४४ ॥

Kepada setiap seorang, putera itu mempersembahkan sepasang kalung yang menawan; dan dia juga mengurniakan kunkuma (safron) serta cendana dengan melimpah, beserta kapur barus yang disukat menurut ukuran upacara “prastha”.

Verse 45

कस्तूरिकां तथा ताभ्यो भूयसीं प्रददौ सुतः । मातॄणामविशेषेण पितुः सुखमभीप्सयन् ॥ ४५ ॥

Kemudian putera itu mengurniakan pula kastūrī (kasturi/musk) dengan banyaknya kepada mereka, tanpa membezakan para ibu, demi menginginkan kebahagiaan bagi ayahandanya.

Verse 46

भाजनानि विचित्राणि जलपात्राण्यनेकशः । घृतक्षीरस्य पात्राणि पेयस्य विविधस्य च ॥ ४६ ॥

Terdapat pelbagai perkakas yang menakjubkan: banyak bejana air, juga bekas untuk ghee (ghṛta) dan susu, serta untuk pelbagai jenis minuman.

Verse 47

चतुर्द्दशशतं प्रादात्सहस्रेण समन्वितम् । स्थालीनां कांचनीनां हि सकुंभानां नृपात्मजः ॥ ४७ ॥

Putera raja itu menghadiahkan seribu empat ratus periuk mas (sthālī), beserta seribu tempayan (kumbha) sebagai iringan.

Verse 48

एकैकस्यै ददौ भूप शतानि त्रीणि पंच च । करेणूनां सवेगानां मांसविक्रांतकंधराम् ॥ ४८ ॥

Wahai raja, kepada setiap seorang dia mengurniakan tiga ratus lima ekor gajah betina yang tangkas, dengan bahu dan leher yang gagah, berisi daging yang padat serta kekuatan.

Verse 49

विंशतिं विंशतिं प्रादादुष्ट्रीणां च शतं शतम् । शिबिकानां सवेषाणां पुंसां पीवरगामिनाम् ॥ ४९ ॥

Baginda mengurniakan sedekah dua puluh demi dua puluh, dan unta betina seratus demi seratus; serta palankin-palanquin lengkap dengan kelengkapannya, bersama para lelaki pengusung yang tegap untuk mengiringinya.

Verse 50

प्रददौ दश सप्ताश्वान्मातॄणां सुखयायिनः । एवं दत्वा बहुधनं बह्वीभ्यो नृपनंदनः ॥ ५० ॥

Baginda mengurniakan kepada para Ibu (Mātṛ) sepuluh dan tujuh ekor kuda yang selesa untuk ditunggang. Demikianlah putera raja itu, setelah menganugerahkan harta yang melimpah kepada ramai wanita, meneruskan amal kedermawanannya.

Verse 51

धन्यो धनपतिप्रख्यश्चक्रे तासां प्रदक्षिणाः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥

Dhanya, yang gemilang bagaikan Kubera, penguasa kekayaan, mengelilingi mereka dengan pradakṣiṇā. Kemudian, dengan kedua telapak tangan dirapatkan penuh hormat, dia mengucapkan kata-kata ini.

Verse 52

ममोपरोधात्प्रणतस्य मूर्ध्नापतिं समुद्दिश्य यथा भवत्यः । ब्रुवंतु सर्वाः पितरं ममाद्य स्वैरेण संभुंक्ष्व नरेश मोहिनीम् ॥ ५२ ॥

Atas desakanku—ketika aku menundukkan kepala dalam kepatuhan—hendaklah kamu semua menyapa suami kamu sebagaimana yang kamu kehendaki. Dan sekarang, hendaklah kamu semua berkata kepada ayahandaku: “Wahai Raja, nikmatilah dengan bebas wanita yang mempesona ini—Vimohinī.”

Verse 53

न चास्मदीया भवता किलेर्ष्या स्वल्पापि कार्या मनसि प्रतीता । विमोहिनीं ब्रह्मसुतां सुशीलां रमस्व सौख्येन रहः शतानि ॥ ५३ ॥

Dan janganlah tuanku menyimpan walau sedikit pun rasa cemburu terhadapku di dalam hati. Nikmatilah dengan tenteram, secara rahsia, beratus-ratus malam, Vimohinī—puteri Brahmā yang berbudi dan mempesona hingga mengelirukan hati.

Verse 54

तत्पुत्रवाक्यं हि निशम्य सर्वाः संहृष्टलोम्न्यो नृपनाथमूचुः । स्वभूदुहित्रा सुचिरं रमस्व विदेहपुत्र्येव रघुप्रवीरः ॥ ५४ ॥

Setelah mendengar kata-kata puteranya, semuanya berasa bulu roma meremang kerana sukacita lalu berkata kepada raja: “Bergembiralah lama bersama puteri Svabhū, sebagaimana wira keturunan Raghu bersukacita bersama puteri Videha.”

Verse 55

न शल्यभूता कुशकेतुपुत्री त्वत्संगमाद्विद्धि न संशयोऽत्र । पुत्रौजसा दुःखविमुक्तभावात्समीरितं वाक्यमिदं प्रतीहि ॥ ५५ ॥

Ketahuilah tanpa sebarang keraguan: puteri Kuśaketu bukan lagi duri kesakitan, kerana pergaulannya denganmu. Dengan kekuatan dan daya hidup puteranya, dia terbebas daripada dukacita; terimalah kata-kata yang telah kuucapkan ini.

Verse 56

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मातृसन्मानं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

Demikianlah berakhir Bab Kelapan Belas, bernama “Menghormati Ibu,” dalam Uttara-bhāga (bahagian kemudian) Śrī Bṛhan-Nāradīya Purāṇa.