Adhyaya 5

Verse 1

पञठ्चमो<ध्याय: दुर्योधनका कृपाचार्यको उत्तर देते हुए सन्धि स्वीकार न करके युद्धका ही निश्चय करना संजय उवाच एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च तृष्णीमासीदू विशाम्पते

Sanjaya berkata: Setelah raja—tuan manusia—ditegur demikian oleh pertapa Gautama, baginda menghela nafas panjang yang panas, lalu berdiam diri seketika. Saat itu menandakan gelora batin: nasihat menuju pengekangan telah didengar, namun keangkuhan dan tarikan perang membuat keputusan tergantung dalam kesunyian yang tegang.

Verse 2

ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्री महामना: । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतप:

Sanjaya berkata: Kemudian, setelah berfikir sejenak, putera Dhṛtarāṣṭra yang berhati besar—penggentar musuh—berpaling kepada Kṛpa, putera Śaradvat, lalu menjawab dengan kata-kata berikut. Jeda itu menandakan pertimbangan di tengah krisis, ketika nasihat dan tanggungjawab menekan sebelum bicara dilafazkan dalam majlis perang.

Verse 3

यत्‌ किंचित्‌ सुद्गदा वाच्यं तत्‌ सर्व श्रावितों हाहम्‌ । कृतं च भवता सर्व प्राणान्‌ संत्यज्य युध्यता

“Wahai Brahmana yang mulia! Segala yang patut dikatakan oleh seorang sahabat yang menginginkan kebaikanku, semuanya telah engkau sampaikan kepadaku. Bahkan, demi manfaatku engkau telah melakukan segalanya—meninggalkan keterikatan pada nyawa dan tetap bertempur.”

Verse 4

इस प्रकार श्रीमद्याभारत शल्यपर्वमें कृपाचार्यका वचनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ

Sanjaya berkata: “Orang ramai telah berulang kali menyaksikan engkau menerobos masuk ke dalam formasi tentera musuh dan bertempur di sana melawan para maharathi Pāṇḍava yang amat bersinar.” Baris ini menegaskan bahawa keberanian di medan perang bukan sekadar dakwaan, tetapi terbukti di hadapan ramai; reputasi etika dalam perang dharma dibentuk oleh perbuatan yang nyata di tengah bahaya.

Verse 5

सुहृदा यदिदं वाक्‍्यं भवता श्रावितो हाहम्‌ । न मां प्रीणाति तत्‌ सर्व मुमूर्षोरिव भेषजम्‌

Sanjaya berkata: “Walaupun engkau sahabat yang menginginkan kebaikanku, segala kata yang engkau perdengarkan kepadaku itu tidak menyenangkan hatiku sama sekali—seperti ubat yang tidak terasa enak bagi orang sakit yang hampir mati.”

Verse 6

हेतुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमम्‌ । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्रय रोचते,“महाबाहो! विप्रवर! आपने युक्ति और कारणोंसे सुसंगत, हितकारक एवं उत्तम बात कही है तो भी वह मुझे अच्छी नहीं लग रही है

Sañjaya berkata: “Wahai yang berlengan perkasa, wahai Brahmana yang terunggul! Walaupun nasihat yang engkau ucapkan itu beralasan, bersandar pada sebab-musabab, membawa manfaat dan amat mulia, namun ia tidak menyenangkan hatiku.”

Verse 7

राज्याद्‌ विनिकृतो<स्माभि: कथं सो<स्मासु विश्वसेत्‌ । अक्षयूते च नृपतिर्जितोडस्माभिमहाधन:

Sañjaya berkata: “Kitalah yang telah melucutkan kerajaannya—bagaimana mungkin dia akan mempercayai kita? Dan dalam permainan dadu juga, raja yang berharta besar itu telah kita kalahkan.”

Verse 8

स कथं मम वाक्यानि श्रद्दधध्याद्‌ भूय एव तु । “हमलोगोंने राजा युधिष्ठिरकके साथ छल किया है। वे महाधनी थे, हमने उन्हें जूएमें जीतकर निर्धन बना दिया। ऐसी दशामें वे हमलोगोंपर विश्वास कैसे कर सकते हैं? हमारी बातोंपर उन्हें फिर श्रद्धा कैसे हो सकती है? ।।

Sañjaya berkata: “Bagaimana mungkin dia akan percaya pada kata-kataku sekali lagi? Kita telah menipu Raja Yudhishthira; walaupun baginda amat kaya, kita menewaskannya dalam permainan dadu dan menjadikannya papa. Dalam keadaan demikian, bagaimana dia dapat mempercayai kita? Bagaimana dia dapat kembali menaruh keyakinan pada apa yang kita katakan? Dan Krishna pula—yang sentiasa berbakti demi kesejahteraan putera Pritha—telah datang ke istanaku sebagai utusan; namun aku bertindak curang terhadap Hrishikesha itu. Perbuatanku itu tidak berfikir panjang. Bagaimana sekarang dia akan menerima kata-kataku?”

Verse 9

प्रलब्धश्न हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम्‌ । सच मे वचन ब्रह्मनू कथमेवाभिमन्यते

“Aku telah memperdaya Hrishikesha; perbuatanku itu tidak dipertimbangkan. Wahai Brahmana, bagaimana mungkin dia akan menerima kata-kataku?”

Verse 10

विललाप च यत्‌ कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा

Sañjaya berkata: “Ratapan Draupadī (Kṛṣṇā) ketika dia dibawa masuk secara paksa ke tengah dewan diraja, dan juga perampasan kerajaan para Pāṇḍava—kezaliman ini tidak dapat ditanggung oleh Śrī Kṛṣṇa.”

Verse 11

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ । पुरा यच्छुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्‌ प्रभो

Sañjaya berkata: “Kedua-dua Kṛṣṇa itu—seakan berkongsi satu hembusan nyawa—berdiri saling bergantung dan saling menyokong dengan rapat. Apa yang dahulu hanya aku dengar, wahai tuanku, kini aku menyaksikannya dengan mata sendiri.”

Verse 12

'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।।

Sañjaya berkata: “Wahai tuanku! Śrī Kṛṣṇa dan Arjuna bagaikan dua tubuh dengan satu nafas; masing-masing bersandar pada yang lain. Apa yang dahulu hanya aku dengar, kini aku melihatnya dengan mata sendiri. Mendengar bahawa anak saudara baginda telah terbunuh, Keśava rebah dalam dukacita. Kami telah menjadi pesalah terhadapnya—bagaimana mungkin dia memaafkan hal ini, yang terjadi demi aku?”

Verse 13

“अपने भानजे अभिमन्युके मारे जानेका समाचार सुनकर श्रीकृष्ण सुखकी नींद नहीं सोते हैं। हम सब लोग उनके अपराधी हैं, फिर वे हमें कैसे क्षमा कर सकते हैं? ।।

Sañjaya berkata: “Apabila mendengar khabar bahawa Abhimanyu, anak saudara baginda, telah terbunuh, Śrī Kṛṣṇa tidak lagi dapat tidur dengan tenteram. Kami semua bersalah terhadapnya; maka bagaimana dia dapat mengampuni kami? Dengan musnahnya Abhimanyu, Arjuna juga tidak memperoleh ketenangan. Maka bagaimana, walau dipohon sekalipun, dia dapat berusaha demi kesejahteraanku, sedang hatinya dimakan dukacita?”

Verse 14

मध्यम: पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबल: । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्‌

Sañjaya berkata: “Bhīmasena, saudara tengah dalam kalangan Pāṇḍava, garang dan berkekuatan besar. Dia telah mengambil sumpah yang menggerunkan: biarpun patah seperti kayu kering, dia tidak akan tunduk.”

Verse 15

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभी चाबद्धकड्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ,“दोनों भाई नकुल और सहदेव तलवार बाँधे और कवच धारण किये हुए यमराजके समान भयंकर जान पड़ते हैं। वे दोनों वीर मुझसे वैर मानते हैं

Sañjaya berkata: “Kedua-dua saudara itu, Nakula dan Sahadeva, dengan pedang terikat dan zirah terpasang kemas, tampak menggerunkan—seperti Yama sendiri. Dua pahlawan itu, setelah menetapkan permusuhan, berdiri bagaikan sepasang Yama di tengah perang, berniat menuntut pembalasan.”

Verse 16

धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च कृतवैरा मया सह । तौ कथं मद्िते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम

Sañjaya berkata: “Dhṛṣṭadyumna dan Śikhaṇḍin juga telah bersumpah memusuhi aku. Maka bagaimana mungkin kedua-duanya berusaha demi kesejahteraanku, wahai Brahmana yang paling mulia?”

Verse 17

दुःशासनेन यत्‌ कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला | परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यत:

Sañjaya berkata: Kezaliman itu—ketika Kṛṣṇā (Draupadī), hanya berselimut sehelai kain dan sedang dalam haid, diseksa di tengah balairung diraja di hadapan tatapan semua orang—menjadi pelanggaran dharma yang berat di khalayak, menyingkap keruntuhan akhlak istana serta keterlibatan para saksi yang membisu.

Verse 18

न निवारयितु शक्‍्या: संग्रामात्ते परंतपा:

Sañjaya berkata: “Wahai pembakar musuh, para wira itu kini tidak dapat lagi dihalang daripada perang. Sejak Draupadī dihina dan disakiti, dia hidup dalam dukacita, setiap hari berbaring di atas pelantar tanah dengan tekad tetap untuk memusnahkan kami. Dia telah mengambil nazar ini hingga dendam itu dibalas sepenuhnya.”

Verse 19

यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्‌ वैरस्य यातनम्‌

Sañjaya berkata: “Sejak Draupadī dizalimi dan disakiti, dia terus berdukacita, bertekad atas kebinasaanku. Hari demi hari dia berbaring di tanah yang kosong, menanggung kepayahan nazarnya, hingga derita permusuhan itu dibayar lunas.”

Verse 20

उग्र॑ तेपे तप: कृष्णा भर्तृणामर्थसिद्धये । निक्षिप्य मान॑ दर्प च वासुदेवसहोदरा

Sañjaya berkata: Kṛṣṇā (Draupadī), saudari Vāsudeva, menempuh tapa yang keras demi tercapainya tujuan para suaminya. Dengan membuang kesombongan dan keangkuhan, dia memeluk disiplin pengendalian diri untuk memastikan kejayaan mereka.

Verse 21

कृष्णाया: प्रेष्यवद्‌ भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा । इति सर्व समुन्नद्धं न निरवाति कथठ्चन

Sañjaya berkata: “Setelah menjadi seperti seorang hamba kepada Kṛṣṇā (Draupadī), dia sentiasa melayaninya dengan khidmat yang penuh perhatian. Maka, walaupun segala-galanya telah siap tersusun dan digerakkan, dia tidak pernah sekali-kali mengendur atau berpaling.”

Verse 22

'ट्रौपदी अपने पतियोंके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये बड़ी कठोर तपस्या करती है और वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी सगी बहन सुभद्रा मान और अभिमानको दूर फेंककर सदा दासीकी भाँति द्रौपदीकी सेवा करती है। इस प्रकार इन सारे कार्योंके रूपमें वैरकी आग प्रज्वलित हो उठी है, जो किसी प्रकार बुझ नहीं सकती ।।

Sañjaya berkata: “Draupadī melakukan tapa yang amat keras demi menyempurnakan hasrat yang dihajati para suaminya. Dan Subhadrā, saudari kandung Śrī Kṛṣṇa putera Vasudeva, membuang jauh rasa megah dan angkuh, lalu sentiasa melayani Draupadī seperti seorang dayang. Maka, dalam rupa segala perbuatan ini, api permusuhan pun menyala—yang tidak dapat dipadamkan dengan cara apa pun. Setelah Abhimanyu terbunuh, bagaimana mungkin perdamaian dapat diusahakan olehku? Dan bagaimana pula raja, sesudah menikmati bumi ini—yang berbusana lautan—dapat menemukan kepuasan?”

Verse 23

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा

Sañjaya berkata: “Semakin tinggi dia menjulang mengatasi para raja, semakin dia menyala—laksana matahari.”

Verse 24

युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत्‌ । “समस्त राजाओंके ऊपर सूर्यके समान प्रकाशित होकर अब दासकी भाँति युधिष्ठिरके पीछे-पीछे कैसे चलूँगा? ।। कथं भुक्‍्त्वा स्वयं भोगान्‌ दत्त्वा दायांश्व॒ पुष्कलान्‌

Sañjaya berkata: “Bagaimanakah aku dapat berjalan di belakang Yudhiṣṭhira seperti seorang hamba? Setelah pernah bersinar laksana matahari mengatasi segala raja, bagaimana mungkin kini aku melangkah di belakang Yudhiṣṭhira seolah-olah aku seorang abdi? Dan bagaimana seseorang yang pernah menikmati kenikmatan sendiri, serta mengurniakan bahagian yang melimpah kepada orang lain, dapat menerima pembalikan nasib seperti ini?”

Verse 25

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया

Sañjaya berkata: “Aku tidak menyalahkan kata-katamu—yang engkau ucapkan dengan kasih sayang dan demi kebaikan yang sebenar.”

Verse 26

सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप

Sañjaya berkata: “Aku melihat bahawa jalan ini telah dipertimbangkan dengan baik—dan bahawa ia harus dilaksanakan melalui peperangan yang mulia, wahai pembakar musuh.”

Verse 27

इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा:

Sañjaya berkata: “Aku telah melaksanakan banyak korban suci sebagaimana ditetapkan, dan aku telah mengurniakan dakṣiṇā (upah korban) yang sewajarnya kepada para Brahmin.”

Verse 28

प्राप्ता: कामा: श्रुता वेदा: शत्रूणां मूर्थ्नि च स्थितम्‌ भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जन:

Sañjaya berkata: “Segala hajat telah tercapai; Weda telah dipelajari dengan sewajarnya; dan aku telah berdiri di atas kepala musuh-musuhku sendiri. Para pengiringku terpelihara dengan baik, tuanku, dan rakyat telah diangkat keluar daripada kesengsaraan dan kekurangan.”

Verse 29

नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान्‌ वक्तुमीदृशम्‌ “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं

Sañjaya berkata: “Wahai Brahmin yang terbaik, aku tidak sanggup berkata kepada para Pandava begini: ‘Wahai yang dikasihi, aku telah pun melaksanakan banyak korban suci; aku telah memberikan dakṣiṇā yang melimpah kepada para Brahmin; aku telah memenuhi segala keinginanku; aku telah mendengar Weda; aku telah memijak kepala musuh; dan aku telah menyediakan pemeliharaan yang wajar bagi mereka yang bergantung kepadaku. Lebih daripada itu, aku juga telah menyempurnakan kerja-kerja bantuan bagi yang menderita. Maka, wahai Brahmin yang terbaik, kini aku tidak dapat pergi kepada para Pandava dan memohon damai dengan cara demikian. Aku telah menakluk kerajaan-kerajaan lain, memelihara negeriku tanpa henti, menikmati pelbagai kenikmatan, menempuh dharma, harta dan nafsu, dan telah bebas daripada hutang—baik kepada leluhur mahupun kepada dharma para kṣatriya.’”

Verse 30

भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्ग: सेवितो मया । पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयो:

“Aku telah menikmati pelbagai kenikmatan; aku telah menempuh triwarga—dharma, artha dan kāma. Aku telah bebas daripada hutang kepada para leluhur, dan juga kepada dharma kṣatriya—kedua-duanya.”

Verse 31

न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्र कुतो यश: । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा

Tiada kebahagiaan yang benar-benar kekal; maka bagaimana pula kerajaan dan kemasyhuran dapat tetap teguh? Di dunia ini, yang patut diusahakan hanyalah kīrti—nama mulia—dan kīrti itu tidak diperoleh selain melalui peperangan.

Verse 32

गृहे यत्‌ क्षत्रियस्यापि निधन तद्‌ विगर्हितम्‌ । अधर्म: सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे

Sañjaya berkata: Bahkan bagi seorang kṣatriya, mati di rumah dianggap tercela. Mati di rumah—berbaring di atas katil—dipandang sebagai pelanggaran dharma yang amat besar bagi seorang pahlawan; kerana jalan yang ditetapkan baginya ialah menghadapi bahaya dan maut di medan kewajipan, bukan dalam kesenangan yang terlindung.

Verse 33

अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नर: । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति,'जो बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके वनमें या संग्राममें शरीरका त्याग करता है, वही क्षत्रिय महत्त्वको प्राप्त होता है

Sañjaya berkata: Sesiapa yang melepaskan tubuhnya sama ada di rimba atau di medan perang—seolah-olah telah menyempurnakan yajña-yajña agung—akan mencapai kemuliaan yang luhur.

Verse 34

कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुत: । ग्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुष:

Sañjaya berkata: Seorang yang tubuhnya diruntuhkan usia tua, diseksa penyakit, meratap dengan hina, lalu mati di tengah kaum kerabat yang duduk mengelilinginya sambil menangis—mengeluh tanpa daya ketika melepaskan nyawa—orang demikian tidak layak disebut “lelaki”.

Verse 35

त्यक्त्वा तु विविधान्‌ भोगान्‌ प्राप्तानां परमां गतिम्‌ । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्‌

Sañjaya berkata: “Setelah meninggalkan pelbagai kenikmatan, mereka telah mencapai keadaan yang tertinggi. Kini, melalui peperangan yang mulia, semoga aku pergi ke alam mereka.”

Verse 36

शूराणामरर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्‌ । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्‌

Sañjaya berkata: “Mereka ialah wira berakhlak mulia, yang tidak pernah berpaling dalam medan perang—orang-orang bijaksana, teguh pada kebenaran dan janji, semuanya pelaksana upacara korban suci.”

Verse 37

मुदा नून॑ प्रपश्यन्ति युद्धे ह्ाप्सरसां गणा:

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, dengan penuh sukacita, rombongan Apsara sedang menyaksikan peperangan ini.”

Verse 38

पश्यन्ति नूनं पितर: पूजितान्‌ सुरसंसदि । अप्सरोभि: परिवृतान्‌ मोदमानांस्त्रिविष्टपे

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, para Leluhur kini memandang mereka—dimuliakan dalam sidang para dewa—dikelilingi Apsara dan bersukaria di Triviṣṭapa (syurga).”

Verse 39

“निश्चय ही युद्धमें प्राण देनेवालोंकी ओर अप्सराएँ बड़ी प्रसन्नतासे निहारा करती हैं। पितृगण उन्हें अवश्य ही देवताओं-की सभामें सम्मानित होते देखते हैं। वे स्वर्गमें अप्सराओंसे घिरकर आनन्दित होते देखे जाते हैं ।।

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, para Apsara memandang dengan sukacita besar kepada mereka yang menyerahkan nyawa di medan perang. Para Leluhur pasti melihat mereka dimuliakan dalam sidang para dewa. Di syurga mereka terlihat bersukaria, dikelilingi Apsara. Di sepanjang jalan yang dilalui para abadi—dan para wira teguh yang tidak pernah berpaling—adakah kita juga kini akan menaiki jalan yang sama, bersama datuk tua itu, guru bijaksana Droṇa, Jayadratha, Karṇa, dan Duḥśāsana?”

Verse 40

पितामहेन वृद्धेन तथा55चार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च

Sañjaya berkata: “Bersama datuk tua Bhīṣma, guru bijaksana Droṇa, Jayadratha, Karṇa, dan Duḥśāsana—adakah kita juga kini akan menaiki jalan yang sama yang dilalui para wira para dewa, yang tidak pernah berpaling dalam peperangan?”

Verse 41

घटमाना मदर्थेडस्मिन्‌ हता: शूरा जनाधिपा: । शेरते लोहिताक्ताड़्ा: संग्रामे शरविक्षता:

Sañjaya berkata: “Demi aku dalam pertempuran ini, ramai raja pahlawan telah berjuang sehabis daya lalu gugur. Tubuh mereka, terkoyak dan hancur oleh anak panah serta diselaputi darah, kini terbaring terbujur di medan perang.”

Verse 42

उत्तमास्त्रविद: शूरा यथोक्तक्रतुयाजिन: । त्यक्त्वा प्राणान्‌ यथान्यायमिन्द्रसझस्वधिष्िता:

“Para pahlawan lain, mahir akan senjata-senjata unggul dan melaksanakan yajña menurut tata cara Weda, telah melepaskan nyawa di medan perang menurut dharma, lalu dimuliakan di alam Indra.”

Verse 43

तैः स्वयं रचितो मार्गों दुर्गमो हि पुनर्भवेत्‌ सम्पतद्धिमहावेगैर्यास्यद्धिरिह सद्गतिम्‌

“Jalan yang telah mereka bina dengan tangan sendiri mungkin sekali lagi menjadi sukar dilalui—sesak dan berat—kerana begitu ramai pahlawan, meluru dengan deras, menempuhnya menuju ‘jalan mulia’, takdir luhur yang diraih melalui gugur sebagai wira.”

Verse 44

ये मदर्थे हता: शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन्‌ । ऋणं तत्‌ प्रतियुञ्जानो न राज्ये मम आदथधे

Sañjaya berkata: “Mengenang berulang-ulang jasa para wira yang gugur demi aku, dan berusaha membayar hutang budi itu, aku tidak mampu menenangkan fikiran pada urusan pemerintahan.”

Verse 45

घातयित्वा वयस्यांश्न भ्रातूनथ पितामहान्‌ । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्‌ ध्रुवम्‌

Sañjaya berkata: “Jika setelah membiarkan sahabat, saudara, dan para datuk-nenek moyangku terbunuh aku masih memelihara nyawaku sendiri, nescaya seluruh dunia akan mencelaku.”

Verse 46

कीदृशं च भवेद्‌ राज्यं मम हीनस्य बन्धुभि: । सखिभिश्न विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्‌,“बन्धु-बान्धवों और मित्रोंसे हीन हो युधिष्ठिरके पैरोंमें पड़नेपर मुझे जो राज्य मिलेगा, वह कैसा होगा?

Sañjaya berkata: “Apakah ertinya kerajaan bagiku—yang kehilangan sanak saudara dan sahabat—jika, lebih-lebih lagi, aku mesti menunduk dan tersungkur di kaki Pāṇḍava untuk memperolehnya?”

Verse 47

सो5हमेतादृशं कृत्वा जगतो5स्य परा भवम्‌ । सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन्‍्यथा

Sañjaya berkata: “Setelah menyebabkan kebinasaan sedemikian rupa ke atas dunia ini, kini aku akan mencapai syurga hanya melalui pertempuran yang mulia dan teguh—tiada jalan lain bagi kebaikan terakhirku.”

Verse 48

एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्बच: । साधु साध्विति राजान क्षत्रिया: सम्बभाषिरे

Sañjaya berkata: “Setelah Duryodhana berkata demikian, semua pahlawan yang berhimpun memuliakan kata-katanya; para Kṣatriya, menghadap raja, menjawab, ‘Benar sekali, benar sekali,’ sebagai tanda persetujuan dan penghormatan yang wajar.”

Verse 49

पराजयमशोचन्त: कृतचित्ताश्न विक्रमे | सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसो5भवन्‌

Sañjaya berkata: “Mereka menyingkirkan dukacita atas kekalahan, lalu meneguhkan hati pada keberanian yang baharu. Semuanya berazam teguh untuk bertempur, dan semangat pun menyala dalam dada mereka.”

Verse 50

ततो वाहान्‌ समाश्रचस्य सर्वे युद्धाभिनन्दिन: । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवा:

Sañjaya berkata: “Kemudian semua pahlawan—yang gemar akan perang—memberi rehat kepada tunggangan dan kenderaan mereka. Setelah bergerak sedikit, kurang daripada dua yojana, kaum Kaurava berhenti dan mendirikan khemah di situ.”

Verse 51

आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवत: शुभे | अरुणां सरस्वती प्राप्य पपु: सस्नुश्चन ते जलम्‌

Sañjaya berkata: Di dataran tinggi yang bertuah dan suci, tanpa pepohon, bernama Ākāśa-vidruma, di puncak-puncak Himavat yang indah, mereka sampai ke Sarasvatī yang alirannya kemerah-merahan. Di sana mereka meminum airnya dan mandi—mencari kesegaran serta kesucian upacara di tengah perjalanan yang berat, di bawah bayang-bayang perang.

Verse 52

तव पुत्रकृतोत्साहा: पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन्‌ न्यवर्तन्त क्षत्रिया: कालचोदिता:

Sañjaya berkata: Sesudah itu, para pahlawan itu—diberi semangat oleh puteramu—berpaling kembali. Dengan saling menguatkan dan meneguhkan hati sekali lagi, semua kṣatriya, wahai Raja, didorong oleh Kāla sendiri (Waktu/Takdir), kembali semula ke medan perang.

Verse 176

तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवा: | 'ट्रौपदी एक वस्त्र पहने हुए थी

Sañjaya berkata: Hingga kini para Pāṇḍava masih mengingati bagaimana Draupadī dibawa ke balairung diraja dan dijatuhkan ke keadaan yang amat memilukan—suatu penghinaan di hadapan perhimpunan yang menjadi luka kekal pada rasa keadilan dan maruah mereka, serta sebab moral yang terus menyulut tekad mereka.

Verse 223

पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम्‌ | “अभिमन्युके विनाशसे जिनके हृदयमें गहरी चोट पहुँची है

Sañjaya berkata: “Bagaimana mungkin aku menikmati kerajaan dengan ihsan pihak Pāṇḍava?” Kata-kata itu menzahirkan maruah seorang pahlawan dan penolakan untuk hidup atas belas kasihan musuh—lebih-lebih lagi setelah pernah menikmati kedaulatan tunggal atas bumi yang dilingkungi lautan—hingga perdamaian terasa sebagai kehinaan, bukan ketenteraman.

Verse 243

कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणै: सह जीविकाम्‌ । “स्वयं बहुत-से भोग भोगकर और प्रचुर धन दान करके अब दीन पुरुषोंके साथ दीनतापूर्ण जीविकाका आश्रय ले किस प्रकार निर्वाह कर सकूँगा?

Sañjaya berkata: “Bagaimana mungkin aku menyara diri dengan kehidupan yang hina lagi melarat bersama orang-orang melarat—sedangkan aku sendiri telah lama menikmati pelbagai kenikmatan dan juga telah mengurniakan harta yang banyak sebagai sedekah? Kini untuk berlindung pada hidup yang papa bersama kaum papa—bagaimana aku mampu meneruskannya?”

Verse 253

न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथडठ्चन । “आपने स्नेहवश हितकी ही बात कही है। आपकी इस बातमें मैं दोष नहीं निकालता और न इसकी निन्दा ही करता हूँ। मेरा कथन तो इतना ही है कि अब किसी प्रकार सन्धिका अवसर नहीं रह गया है। मेरी ऐसी ही मान्यता है

Sañjaya berkata: “Namun aku tidak menyangka perjanjian damai masih mungkin sekarang—dengan apa jua cara sekalipun—kerana saat penentuan telah tiba. Engkau telah mengucapkan kata-kata yang bermanfaat kerana kasih; aku tidak mencari cela pada ucapanmu dan tidak pula mengecamnya. Aku hanya mengatakan ini: peluang untuk berdamai telah berlalu.”

Verse 266

नायं क्लीबयितुं काल: संयोद्धु काल एव नः । 'शत्रुओंको तपानेवाले वीर! अब मैं अच्छी तरह युद्ध करनेमें ही उत्तम नीतिका पालन समझ रहा हूँ। हमारा यह समय कायरता दिखानेका नहीं, उत्साहपूर्वक युद्ध करनेका ही है

Sañjaya berkata: “Ini bukan waktunya untuk pengecut; inilah waktunya bagi kita untuk bertempur. Dalam saat begini, dasar yang tertinggi ialah turun berperang dengan tekad yang teguh, bukan goyah di hadapan musuh.”

Verse 363

शस्त्रावभूथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे “जिनके आचरण श्रेष्ठ हैं

Sañjaya berkata: Orang-orang bijaksana yang disucikan oleh ‘avabhṛtha’ senjata—yang tingkah lakunya mulia, yang tidak pernah berpaling dari medan perang, yang menepati sumpahnya, dan yang beribadat melalui korban suci—pasti memperoleh tempat tinggal di syurga.