Adhyaya 40

Verse 1

ऑपन-- माल छा सं: चत्वारिशोड् ध्याय: आर्टिषेण एवं विश्वामित्रकी तपस्या तथा वरप्राप्ति जनमेजय उवाच कथमार्टिषेणो भगवान्‌ विपुलं तप्तवांस्तप: । सिन्धुद्वीप: कथं चापि ब्राह्म॒ण्यं लब्धवांस्तदा

Janamejaya berkata: “Wahai Brahmana, wahai muni yang paling utama! Bagaimanakah Bhagavān Ārtiṣeṇa melakukan tapa yang begitu besar? Dan bagaimana pula pada waktu itu Sindhudvīpa memperoleh kedudukan sebagai brāhmaṇa? Mohon ceritakan semuanya kepadaku; hatiku sangat ingin mengetahui.”

Verse 2

देवापिश्न कथं ब्रह्मन्‌ विश्वामित्रश्न सत्तम । तन्ममाचक्ष्व भगवन्‌ परं कौतूहलं हि मे

Janamejaya berkata: “Wahai Brahmana, wahai yang paling utama antara orang-orang mulia! Bagaimanakah Devāpi, dan bagaimanakah pula Viśvāmitra menjadi seperti adanya? Ceritakanlah kepadaku, wahai Bhagavān, kerana rasa ingin tahuku amat besar.”

Verse 3

वैशग्पायन उवाच पुरा कृतयुगे राजन्नार्टिषेणो द्विजोत्तम: । वसन्‌ गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रत:

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Raja! Pada zaman dahulu, dalam Kṛtayuga, ada seorang dvija yang utama bernama Ārtiṣeṇa. Dia tinggal tetap di gurukula dan sentiasa tekun dalam pengajian Veda serta śāstra.”

Verse 4

तस्य राजन्‌ गुरुकुले वसतो नित्यमेव च । समाप्तिं नागमद्‌ विद्या नापि वेदा विशाम्पते,प्रजानाथ! नरेश्वर! गुरुकुलमें सर्वदा रहते हुए भी न तो उनकी विद्या समाप्त हुई और न वे सम्पूर्ण वेद ही पढ़ सके

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai Raja, meskipun dia tinggal terus-menerus di rumah gurunya (gurukula), ilmunya tidak pernah mencapai kesempurnaan; dan, wahai tuan rakyat serta pemerintah manusia, dia juga tidak mampu menguasai Veda-Veda itu sepenuhnya.”

Verse 5

स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपा: । ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: “Kemudian pertapa agung itu, setelah berasa hampa dan melepaskan keterikatan, wahai Raja, menjalani tapa. Dan dengan kekuatan tapa itu, wahai tuan manusia, dia memperoleh Veda yang tiada bandingan—lalu menjadi resi terunggul, berilmu dalam pengetahuan suci dan mencapai kesempurnaan rohani.”

Verse 6

स विद्वान वेदयुक्तश्न सिद्धश्नाप्यूषिसत्तम: । तत्र तीर्थे वरान्‌ प्रादात्‌ त्रीनेव सुमहातपा:

Resi terbaik itu, seorang bijaksana yang diperlengkapi dengan pengetahuan Veda, turut mencapai kesempurnaan. Lalu di tīrtha yang suci itu, pertapa agung tersebut menganugerahkan tiga kurnia kepada tīrtha itu sendiri.

Verse 7

अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानव: । आप्लुतो वाजिमेधस्य फल प्राप्स्यति पुष्कलम्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: “Mulai hari ini, sesiapa yang mandi di tīrtha suci ini di sungai besar akan memperoleh pahala yang melimpah—yakni buah penuh korban Aśvamedha. Mulai hari ini, tiada siapa di tīrtha ini perlu takut akan ular; bahkan dengan singgah seketika di tempat suci ini pun seseorang akan meraih ganjaran rohani yang amat besar.”

Verse 8

अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालादू भविष्यति | अपि चाल्पेन कालेन फल प्राप्स्पति पुष्कललम्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: “Mulai hari ini, tiada lagi ketakutan di sini daripada ular. Dan walaupun dalam waktu yang singkat, sesiapa yang bernaung pada tempat suci ini akan memperoleh pahala yang melimpah.”

Verse 9

एवमुकक्‍्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनि: | एवं सिद्धः स भगवानार्शिषेण: प्रतापवान्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: Setelah berkata demikian, sang resi yang bersinar dengan keagungan besar pun berangkat menuju Tridiva (alam kayangan). Demikianlah, Ṛṣi Ārṣiṣeṇa yang mulia lagi perkasa mencapai siddhi—pencapaian rohani—di tirtha suci itu, memperlihatkan bahawa tutur yang benar dan kesucian akhirnya berbuah sebagai jasa kebajikan yang nyata.

Verse 10

तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीप: प्रतापवान्‌ । देवापिश्न महाराज ब्राह्नाण्यं प्रापतुर्महत्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: “Di tirtha suci yang sama itu, pada masa tersebut, Sindhudvīpa yang gagah perkasa dan Devāpi juga, wahai raja agung, telah bertapa di sana dan mencapai darjat besar sebagai brāhmaṇa.”

Verse 11

तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रिय: । तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: “Demikian juga, wahai anakanda, Kauśika—yang sentiasa tekun bertapa dan menundukkan inderianya—dengan tapas yang berat lagi sempurna, benar-benar mencapai darjat seorang brāhmaṇa.”

Verse 12

गाधिनाम महानासीत्‌ क्षत्रिय: प्रथितो भुवि | तस्य पुत्रो5भवद्‌ राजन विश्वामित्र: प्रतापवान्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai raja, di bumi ini dahulu pernah hidup seorang Kṣatriya agung, masyhur dengan nama Gādhi. Puteranya, wahai raja, ialah Viśvāmitra yang perkasa dan gagah berani.”

Verse 13

स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत्‌ किल । स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपा:

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai anakanda, memang dikatakan bahawa Raja Gādhi daripada keturunan Kauśika telah menjadi seorang yogin agung. Pertapa besar itu, setelah menobatkan puteranya Viśvāmitra sebagai raja, lalu bertekad untuk meninggalkan jasadnya.”

Verse 14

देहन्यासे मनश्नक्रे तमूचु: प्रणता: प्रजा: । न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्‌ महाभयात्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: Ketika baginda bertekad untuk meletakkan jasadnya, rakyat—dengan tunduk berserah—berkata: “Wahai yang amat bijaksana, janganlah berangkat pergi. Tinggallah di sini, wahai tuanku yang dikasihi, dan lindungilah kami daripada ketakutan besar yang menimpa dunia ini.”

Verse 15

एवमुक्त: प्रत्युवाच ततो गाधि: प्रजास्तत: । विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम

Vaiśaṃpāyana berkata: Setelah mereka berkata demikian, Gādhi menjawab kepada seluruh rakyat: “Anakku akan menjadi pelindung seluruh jagat; maka janganlah kamu takut.”

Verse 16

इत्युक्त्वा तु ततो गाधिरविश्वामित्रं निवेश्य च । जगाम त्रिदिवं राजन विश्वामित्रो5भवन्नूप:

Setelah berkata demikian, Raja Gādhi menabalkan Viśvāmitra di atas takhta diraja. Kemudian, wahai Raja, Gādhi berangkat ke alam syurga; sesudah itu Viśvāmitra pun menjadi pemerintah.

Verse 17

न स शवक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम्‌ । ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्‌

Walau bersungguh-sungguh, baginda tidak mampu melindungi bumi sepenuhnya. Lalu raja itu mendengar bahawa rakyat telah dilanda ketakutan besar akibat para rākṣasa.

Verse 18

निर्ययौ नगराच्चापि चतुरज्भबलान्वित: । स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात्‌,तब वे चतुरंगिणी सेना लेकर नगरसे निकल पड़े और दूरतकका रास्ता तय करके वसिष्ठके आश्रमके पास जा पहुँचे

Kemudian baginda keluar dari kota dengan diiringi angkatan empat serangkai yang lengkap. Setelah menempuh perjalanan jauh, baginda pun mendekati pertapaan Vasiṣṭha.

Verse 19

तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयात्‌ बहून्‌ । ततस्तु भगवान्‌ विप्रो वसिष्ठो55श्रममभ्ययात्‌

Wahai Raja, para askarnya telah melakukan banyak perbuatan zalim dan penindasan di sana. Kemudian brahmarṣi yang mulia, Vasiṣṭha—resī suci itu—tiba di pertapaannya, seakan-akan membuka tirai perhitungan dharma setelah kejahatan dilakukan.

Verse 20

ददृशेडथ ततः सर्व भज्यमानं महावनम्‌ | तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तम:,आकर उन्होंने देखा कि वह सारा विशाल वन उजाड़ होता जा रहा है। महाराज! यह देखकर मुनिवर वसिष्ठ राजा विश्वामित्रपर कुपित हो उठे

Vaiśaṃpāyana berkata: Lalu dia melihat seluruh rimba besar itu sedang dihancurkan dan dimusnahkan. Wahai Raja, menyaksikan hal itu, resi terunggul Vasiṣṭha diliputi murka terhadap Raja Viśvāmitra—suatu peringatan bahawa kuasa yang digerakkan oleh persaingan dan amarah meruntuhkan bahkan tempat suci, lalu mengundang kecaman para bijaksana.

Verse 21

सृजस्व शबरान्‌ घोरानिति स्वां गामुवाच ह | तथोक्ता सासृजद्‌ धेनु: पुरुषान्‌ घोरदर्शनान्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: Dia berkata kepada lembunya sendiri, “Ciptakanlah para pahlawan Śabara yang ganas.” Setelah diperintah demikian, lembu pengabul hajat itu melahirkan lelaki-lelaki yang rupa mereka menggerunkan—suatu peristiwa yang menegaskan bahawa kuasa tapa dan sumber suci, apabila diarahkan untuk perlindungan atau pertikaian, segera menjelmakan kekuatan yang dahsyat.

Verse 22

ते तु तद्बलमासाद्य बभज्जुः सर्वतोदिशम्‌ । तच्छुत्वा दिद्वुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिज:

Namun mereka, setelah bertembung dengan kekuatan itu, memecahkannya ke segala arah. Mendengar bahawa bala tentera telah tiba-tiba lari bertempiaran dalam kekalutan, Viśvāmitra—putera Gādhi—(bertindak sewajarnya). Petikan ini menegaskan bahawa apabila disiplin bersama runtuh di medan perang, kekuatan segera berubah menjadi kucar-kacir; maka beratlah tanggungjawab etika kepimpinan dan keteguhan hati saat krisis.

Verse 23

सो<स्मिंस्तीर्थवरे राजन्‌ सरस्वत्या: समाहित:

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai Raja, di tīrtha yang paling utama itu, dia menjadi tenang sepenuhnya dan menumpukan batin kepada Sungai Sarasvatī.”

Verse 24

जलाहारो वायुभक्ष: पर्णाहारश्न सो5भवत्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: Dia menempuh tapa yang amat keras—kadang-kadang hidup hanya dengan air, kadang-kadang seolah-olah ditopang oleh angin semata-mata, dan kadang-kadang memakan daun-daun gugur—lalu memilih kehidupan pengendalian diri yang ketat.

Verse 25

असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविध्नं प्रचक्रिरे

Vaiśaṃpāyana berkata: Namun para dewa berulang kali merancang halangan terhadap pelaksanaan nazarnya, mengacaukan perjalanan disiplin keagamaannya.

Verse 26

ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तप:

Kemudian, dengan usaha yang diperbaharui dan lebih besar, dia menjalankan serta menyempurnakan tapa dalam pelbagai bentuk—suatu pengukuhan disiplin pengendalian diri yang menandakan keteguhan moral dan ketabahan yang berarah dalam jalannya kisah.

Verse 27

तपसा तु तथा युक्त विश्वामित्रं पितामह:

Lalu Sang Pitāmaha (Nenda Agung), melihat Viśvāmitra demikian diperlengkapi dengan tapa, mengakui kekuatan yang lahir daripada penebusan diri yang berdisiplin—menandakan bahawa usaha rohani, apabila ditempuh dengan benar, mampu mengangkat martabat dan keberkesanan seseorang melampaui batas biasa.

Verse 28

स तु वत्रे वरं राजन्‌ स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति

Namun dia memilih suatu anugerah, wahai raja: “Biarlah aku menjadi seorang brāhmaṇa.” Di tengah urusan kerajaan dan gelanggang perang, permintaan itu menandakan suatu peralihan yang disengajakan menuju martabat dan disiplin yang terkait dengan ilmu suci serta pengendalian diri—menunjukkan keutamaan wibawa rohani mengatasi kuasa duniawi.

Verse 29

स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशा:

Vaiśaṃpāyana berkata: Dengan kekuatan tapa yang keras, tokoh yang masyhur itu mencapai martabat brāhmaṇa—menandakan bahawa kenaikan moral lahir daripada disiplin mengekang diri, bukan semata-mata kerana kelahiran atau kuasa duniawi.

Verse 30

तस्मिंस्तीर्थवरे राम: प्रदाय विविधं वसु

Di sana, di tīrtha yang paling utama, Rāma menganugerahkan pelbagai jenis harta sebagai sedekah—menegaskan cita dharma bahawa ziarah suci tidak sempurna hanya dengan mandi atau nazar, tetapi dengan kemurahan memberi dan menyokong penerima yang layak.

Verse 31

पयस्विनीस्तथा थेनूर्यानानि शयनानि च । अथ वस्त्राण्यलड्कारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: “Mereka juga menyediakan lembu yang mengeluarkan susu, kenderaan, dan tempat tidur; lalu pakaian yang indah serta perhiasan, bersama makanan dan minuman yang terbaik.” Rangkap ini menonjolkan etika adat untuk memuliakan orang lain melalui pemberian dan layanan tetamu, meskipun di tengah tekanan kisah peperangan.

Verse 32

अददान्मुदितो राजन्‌ पूजयित्वा द्विजोत्तमान्‌ | ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात्‌ । यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुति:

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai raja, dengan hati gembira, Rāma mengurniakan sedekah dan, setelah memuliakan para dwija yang utama sebagaimana patut, baginda pun berangkat dari sekitar pertapaan Baka. Menurut tradisi, di sanalah Dālbhyā Baka menjalani tapa yang amat keras.”

Verse 39

इस प्रकार श्रीमह्या भारत शल्यपव्वके अन्तर्गत गदापबव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah berakhir bab ketiga puluh sembilan bagi episod Sārasvata, yang berlaku dalam konteks ziarah suci Baladeva, dalam bahagian Gadā di Śalya Parva daripada Mahābhārata yang suci. Naratif ini menandai penutupan rasmi unit pengajaran dan kisah tersebut, serta meletakkannya dalam bingkai etika yang lebih luas tentang kewajipan, pengendalian diri, dan akibat perbuatan di tengah gema pascaperang.

Verse 40

राजन्‌! बलरामजीने उस श्रेष्ठ तीर्थमें उत्तम ब्राह्मणोंकी पूजा करके उन्हें दूध देनेवाली गौएँ

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai Raja, Balarāma, setelah memuliakan para brāhmaṇa yang unggul di tīrtha yang mulia itu, dengan sukacita mengurniakan kepada mereka lembu-lembu yang memberi susu, kenderaan, tempat tidur, pakaian, perhiasan, serta hidangan makanan dan minuman yang indah. Sesudah itu baginda pergi mendekati pertapaan Baka, tempat Baka putera Dalbha pernah menjalani tapa yang amat keras.”

Verse 226

तप: परं मनन्‍्यमानस्तपस्येव मनो दथधे | उन्होंने विश्वामित्रकी सेनापर आक्रमण करके उनके सैनिकोंको सम्पूर्ण दिशाओं में मार भगाया। गाधिनन्दन विश्वामित्रने जब यह सुना कि मेरी सेना भाग गयी तो तपको ही अधिक प्रबल मानकर तपस्यामें ही मन लगाया

Menganggap kekuatan tapa sebagai yang tertinggi, dia meneguhkan fikirannya semata-mata pada pertapaan. Setelah menyerang bala tentera Viśvāmitra, dia memecah-belahkan para askar dan menghalau mereka lari ke segala arah. Apabila Viśvāmitra putera Gādhi mendengar bahawa tenteranya telah kucar-kacir, dia menilai tapa sebagai kuasa yang lebih perkasa lalu menumpukan diri kepada penebusan dan pertapaan, bukan kepada pembalasan.

Verse 236

नियमैश्लोपवासैश्व कर्षयन्‌ देहमात्मन: । राजन! उन्होंने सरस्वतीके उस श्रेष्ठ तीर्थमें चित्तको एकाग्र करके नियमों और उपवासोंके द्वारा अपने शरीरको सुखाना आरम्भ किया

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai Raja, dengan menumpukan fikiran secara satu-titik di tīrtha yang unggul di Sungai Sarasvatī itu, dia mula mendisiplinkan diri—mengeringkan dan menundukkan tubuhnya melalui niyama (pantang-larang) dan puasa.”

Verse 246

तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमा: पृथक्‌ । वे कभी जल पीकर रहते

Vaiśaṃpāyana berkata: “Demikian juga, mereka tidur di atas tanah yang kosong, dan mereka turut memerhati—masing-masing menurut bentuknya yang tersendiri—segala disiplin tapa yang lain. Ada kalanya mereka hidup dengan hanya meminum air; ada kalanya menjadikan angin sebagai makanan; dan ada kalanya mengunyah daun-daun. Sentiasa mereka membentuk pelantar tanah seperti altar lalu tidur di atasnya, serta mematuhi satu demi satu niyama lain yang berkaitan dengan pertapaan.”

Verse 256

न चास्य नियमाद्‌ बुद्धिरपयाति महात्मन: । देवताओंने उनके व्रतमें बारंबार विघ्न डाला; परंतु उन महात्माकी बुद्धि कभी नियमसे विचलित नहीं होती थी

Vaiśaṃpāyana berkata: “Walaupun para dewa berulang kali meletakkan halangan pada nazarnya, kebijaksanaan dan keteguhan hati insan agung itu tidak pernah menyimpang daripada disiplin yang ditetapkannya sendiri.”

Verse 266

तेजसा भास्कराकारो गाधिज: समपद्यत । तदनन्तर महान प्रयत्नके द्वारा नाना प्रकारकी तपस्या करके गाधिनन्दन विश्वामित्र अपने तेजसे सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे

Vaiśaṃpāyana berkata: Dengan kekuatan tapa-brata, putera Gādhi (Viśvāmitra) mencapai sinar gemilang laksana Matahari. Sesudah itu, melalui usaha yang besar dan berterusan—menjalani pelbagai bentuk tapas—dia pun bersinar dengan keagungan suria.

Verse 276

अमन्यत महातेजा वरदो वरमस्य तत्‌ | विश्वामित्रको ऐसी तपस्यासे युक्त देख महातेजस्वी एवं वरदायक ब्रह्माजीने उन्हें वर देनेका विचार किया

Vaiśaṃpāyana berkata: Melihat Viśvāmitra tekun dalam tapa yang begitu dahsyat, Brahmā yang bercahaya—terkenal sebagai pemberi anugerah—pun bertekad untuk mengurniakan suatu boon kepadanya.

Verse 283

तथेति चाब्रवीद्‌ ब्रह्मा सर्वतोकपितामह: । राजन! तब उन्होंने यह वर माँगा कि "मैं ब्राह्मण हो जाऊँ।” सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ब्रह्माजीने उन्हें “तथास्तु कहकर वह वर दे दिया

Vaiśaṃpāyana berkata: “Demikianlah,” jawab Brahmā, Pitāmaha bagi segala alam. Wahai Raja, pada ketika itu dia memohon anugerah: “Semoga aku menjadi seorang brāhmaṇa.” Brahmā, leluhur semesta, mengurniakannya sambil berfirman, “Tathāstu—jadilah demikian.”

Verse 296

विचचार महीं कृत्स्नां कृतकाम: सुरोपम: । उस उग्र तपस्याके द्वारा ब्राह्मणत्व पाकर सफलमनोरथ हुए महायशस्वी विश्वामित्र देवताके समान समस्त भूमण्डलमें विचरने लगे

Vaiśaṃpāyana berkata: Setelah maksudnya tercapai dan kemegahannya laksana dewa, dia mengembara ke seluruh bumi. Dengan tapa yang keras, dia memperoleh martabat brāhmaṇa; Viśvāmitra yang termasyhur, setelah hajatnya terlaksana, bergerak menjelajah segenap dunia.