Akshi
अक्षि उपनिषद् (अथर्ववेदाशी संबद्ध) उत्तरकालीन उपनिषदांपैकी एक मानली जाते. ‘अक्षि’—डोळा—या प्रतीकातून ती पाहणे (दर्शन) आणि पाहणारा (द्रष्टा/साक्षी) यांचा भेद उलगडते. दृश्य जग बदलणारे आहे; परंतु ज्यामुळे सर्व अनुभव प्रकाशित होतात ती चेतना स्वयंप्रकाश व अविकारी आहे—हा वेदान्तीय मुद्दा येथे केंद्रस्थानी आहे. इंद्रियांची बहिर्मुख प्रवृत्ती मनाला विखुरते व संसाराशी बांधते, तर अंतर्मुखता, संयम आणि विवेक मुक्तीकडे नेतात, असे उपनिषद सूचित करते. दृष्य-द्रष्टा-विवेक, मन-प्राण-इंद्रियसंयम, आणि आत्मा-ब्रह्म अद्वैतबोध ही मुख्य शिकवण. मोक्ष म्हणजे नवे काही मिळवणे नव्हे, तर अविद्या दूर झाल्यावर सदैव सिद्ध असलेल्या आत्मस्वरूपाची ओळख होणे, असा निष्कर्ष दिला आहे.
Key Teachings
- Akṣi (the eye) as a symbol for consciousness: the seer is prior to the seen
- Distinction between dṛśya (objects) and draṣṭṛ (witness); the witness is not objectifiable
- Self-luminosity (svayaṃ-prakāśatva) of awareness: it illumines all experiences
- Sense-withdrawal and interiorization: turning attention from external forms to the inner light
- Discrimination (viveka) between the transient field of perception and the unchanging ātman
- Non-dual orientation: ātman recognized as Brahman
the ground of knowing
- Liberation (mokṣa) as knowledge (jñāna)
not as ritual attainment or sensory perfection
Verses of the Akshi
Explore the verses of this Upanishad.
No verses available for this Upanishad yet.