Adhyaya 32
या अध्यायात नारद हरि-प्रिया द्वारकेचे परम पावित्र्य टप्प्याटप्प्याने उलगडून सांगतात. प्रयाग, पुष्कर, गौतमी, भागीरथी-गंगा, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, सिंधू; तसेच वाराणसी, कुरुक्षेत्र, मथुरा, अयोध्या; आणि मेरू, कैलास, हिमालय, विंध्य इत्यादी प्रसिद्ध तीर्थे, नद्या, क्षेत्रे व पर्वत द्वारकेत येऊन तिच्या चरणी नतमस्तक होतात, असे ते दृश्यरूपाने वर्णन करतात. पुढे दिव्य वाद्यांचा निनाद व जयघोष होतो; ब्रह्मा, महेश (भवानीसह), इंद्रादी देव व ऋषिगण प्रकट होऊन द्वारका स्वर्गाहूनही श्रेष्ठ आहे असे प्रतिपादन करतात आणि चक्रतीर्थ व चक्रचिन्हांकित शिळेची महिमा गातात. ब्रह्मा व महेश श्रीकृष्णदर्शनाची विनंती करतात; द्वारका त्यांना द्वारकेश्वराकडे नेते. गोमती व समुद्रस्नान, पंचामृताभिषेकाची छटा असलेले विधी, तुळशी-धूप-दीप-नैवेद्य अर्पण, तसेच गीत-नृत्य-वाद्यांचा उत्सव होतो; यामुळे भगवान प्रसन्न होऊन वर देतात—त्यांच्या चरणी स्थिर व स्नेहयुक्त भक्ती. शेवटी ब्रह्मा व ईशान द्वारकेचा राजाभिषेकासारखा अभिषेक करतात; विष्णूचे पार्षद (विश्वक्सेन, सुनंद इ.) प्रकट होतात. उपसंहारात सांगितले आहे की ज्यांचे पूजन विधिपूर्वक होते, त्यांच्या अंतःकरणात द्वारकेला जाण्याची प्रेरणा उत्पन्न होते—हे दैवी कृपेचे लक्षण आहे.
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । नारदस्त्वग्रतो गत्वा प्रणम्याथ हरिप्रियाम् । उवाच ललितां वाचं हर्षयन्द्वारकां पुरीम्
प्रह्लाद म्हणाला—नारद मुनी प्रथम पुढे गेले; हरिप्रियेला नमस्कार करून त्यांनी कोमल, मधुर वाणीने बोलून द्वारका-नगरीला हर्षित केले।
Verse 2
श्रीनारद उवाच । पश्यपश्य महाभागे सर्वे प्राप्ताः सुशोभने । तीर्थक्षेत्राणि देवाश्च ऋषयश्चैव कृत्स्नशः
श्री नारद म्हणाले—पहा, पहा, हे महाभागे, हे अतिशय शोभने! सर्वजण आले आहेत—तीर्थक्षेत्रे, देवगण आणि सर्व ऋषिमुनी।
Verse 3
पश्येमं पुरतः प्राप्तं प्रयागं तीर्थकैः सह । द्वारके तव पादाब्जे लुण्ठंते श्रद्धयाद्भुतम्
पहा, हा प्रयाग इतर तीर्थांसह तुझ्या समोर आला आहे। हे द्वारके! अद्भुत—ते श्रद्धेने तुझ्या चरणकमळांशी लोळण घेत नमस्कार करीत आहेत।
Verse 4
इदं तु पुष्करं तीर्थं नमति श्रद्धया शुभे । इयं तु गौतमी पुण्या सर्वतीर्थसमाश्रया
हे शुभे, हे पुष्कर तीर्थ श्रद्धेने नमस्कार करीत आहे. आणि ही पवित्र गौतमी—जी सर्व तीर्थांचा आश्रय मानली जाते.
Verse 5
सिंहस्थे च गुरौ भद्रे संप्राप्ता सौभगं महत् । किन्तु दुर्जनसंसर्गाद्दग्धा पापाग्निना भृशम्
हे भद्रे! सिंहस्थ काळी गुरुस्थितीने तिला महान सौभाग्य मिळाले; पण दुर्जनांच्या संगतीमुळे ती पापाग्नीने फारच दग्ध झाली।
Verse 6
तत्रोपायमभिज्ञाय ऋषीणां शृण्वतां तदा । श्रुत्वा कर्णे महच्छब्दं संप्राप्तेयं तवांतिकम्
तेथे ऋषी ऐकत असता उपाय जाणून, कानी महान् घोष ऐकून, ती येऊन तुमच्या सान्निध्यात पोहोचली।
Verse 7
नमस्करोति देवि त्वां द्वारके गौतमी शुभा । पश्यपश्य महापुण्या इयं भागीरथी शुभा
हे देवी द्वारका! शुभ गौतमी (गोदावरी) तुम्हां नमस्कार करते. पाहा—पाहा! ही परम पुण्यवती व शुभ भागीरथी (गंगा)ही येथे आहे।
Verse 8
नमस्करोति ते पादौ संहृष्टा च पुनःपुनः । पश्येमां नर्मदां रम्यां प्रणतां तव पादयोः
ती हर्षित होऊन पुन्हापुन्हा तुमच्या चरणांना नमस्कार करते. पाहा, ही रम्य नर्मदा तुमच्या चरणांशी प्रणत आहे।
Verse 9
यमुना चन्द्रभागेयमियं प्राचीसरस्वती । सरयूर्गंडकी प्राप्ता गोमती पूर्ववाहिनी
ही यमुना व ही चंद्रभागा; ही पूर्ववाहिनी सरस्वती. सरयू व गंडकी आल्या आहेत, आणि पूर्वेकडे वाहणारी गोमतीही आली आहे।
Verse 10
शोणः सिन्धुनदी चैता अन्याश्च सरितां वराः । कृष्णा भीमरथी पुण्या कावेर्य्याद्याः सरिद्वराः
हा शोण आणि ही सिंधु नदी; तसेच इतर श्रेष्ठ सरिता. कृष्णा, पुण्य भिमरथी, आणि कावेरी आदी प्रमुख सरिताही येथे उपस्थित आहेत।
Verse 11
सीताचक्षुर्नदी भद्रा नमंत्येताः पदांबुजम् । द्वारके ता महापुण्याः सप्तद्वीपोद्भवाः पराः
सीता, चक्षुर्नदी आणि भद्रा—या सर्व तुझ्या चरणकमळांना नमस्कार करतात. द्वारकेत सप्तद्वीपांतून उद्भवलेल्या त्या परम पुण्यवती पवित्रा सरिता विराजमान आहेत.
Verse 12
मन्दाकिनी महापुण्या भोगवत्यादिसंयुता । पश्याश्चर्यमिदं भद्रे वाराणसी विमुक्तिदा
महापुण्यवती मंदाकिनी भोगवती आदींसह येथे आहे. हे भद्रे, हे अद्भुत पाहा—जणू मुक्तिदायिनी वाराणसीच येथे उपस्थित आहे.
Verse 13
भक्त्या ते च पदांभोजं शिरस्याधाय वर्तते । कुरुक्षेत्रं महापुण्यं नमति त्वामहर्निशम्
भक्तीने ते तुझे चरणकमळ शिरावर धारण करते. परम पुण्यवान कुरुक्षेत्र अहोरात्र तुला नमस्कार करीत राहते.
Verse 14
द्वारके मथुरां पश्य प्रणतां तव पादयोः । अयोध्याऽवंतिकामायास्ता नमंति पदांबुजम्
हे द्वारके, मथुरेला पाहा—ती तुझ्या पायांशी नतमस्तक आहे. अयोध्या आणि अवंतिका (उज्जयिनी)ही तुझे चरणकमळ वंदितात.
Verse 15
कांची गया विशाला च विरजा लुठति क्षितौ । शालिग्रामं महाक्षेत्रं पतितं तव पादयोः । विराजते प्रभासं च क्षेत्रं च पुरुषोत्तमम्
कांची, गया, विशाला आणि विरजा—या भूमीवर लोळण घेऊन भक्तीने वंदन करतात. शालिग्रामाचे महाक्षेत्र तुझ्या चरणांशी पडले आहे. प्रभास तसेच पुरुषोत्तम (पुरी) क्षेत्रही तेजस्वीपणे विराजते.
Verse 16
भार्गवादीनि चान्यानि सर्वक्षेत्राणि सुन्दरि । द्वारके प्रणमंति त्वां भक्त्योत्थाय पुनःपुनः
हे सुंदरी द्वारके! भार्गव इत्यादी इतर सर्व तीर्थक्षेत्रेही भक्तिभावाने पुन्हा पुन्हा उठून तुला प्रणाम करीत आहेत।
Verse 17
पश्येमान्सागरान्सप्त पतितस्तांब पादयोः । पश्यारण्यानि सर्वाणि नैमिषं प्रणतं पुरः
पहा, हे सातही सागर तुझ्या कमलचरणांशी पडून नतमस्तक झाले आहेत। पाहा, सर्व पवित्र अरण्येही; आणि नैमिषही तुझ्या समोर प्रणत आहे।
Verse 18
धनुष्कं च दशारण्यं दंडकारण्यमर्बुदम् । नारायणाश्रमं पश्य द्वारके प्रणतं तथा
धनुष्क, दशारण्य, दंडकारण्य आणि अर्बुद पाहा; तसेच नारायणाश्रमही पाहा—हे द्वारके, हे सर्वही प्रणत आहेत।
Verse 19
अयं मेरुश्च कैलासो मन्दराद्याः सहस्रशः । हिमाद्रिर्विंध्यशैलश्च श्रीशैलाद्याः प्रहर्षिताः । एते ह्यृषिगणाः सर्वे नमंतिस्म पुनःपुनः
येथे मेरू व कैलास आहेत, तसेच मंदर इत्यादी सहस्र पर्वत. हिमालय व विंध्यशैल आणि श्रीशैलादी—हर्षित होऊन उपस्थित आहेत. आणि हे सर्व ऋषिगणही पुन्हा पुन्हा प्रणाम करीत आहेत।
Verse 20
गंगाद्याः सागराः शैला नृत्यंति पुरतस्तव । ऋषिदेवगणाः सर्वे सर्वे गर्जंति नामभिः
गंगा इत्यादी पवित्र नद्या, सागर आणि पर्वत तुझ्या समोर नृत्य करीत आहेत। सर्व ऋषि व देवगण—सर्वजण नामोच्चाराने गर्जना करीत आहेत।
Verse 21
श्रीप्रह्लाद उवाच । इत्येवं वदतस्तस्य द्वारका हृष्टमानसा । नृत्यतो मुदितान्वीक्ष्य सर्वान्प्रेम्णाभिनंद्य च । उवाच ललिता वाचं गौतमीं स्पृश्य पाणिना
श्री प्रह्लाद म्हणाले—तो असे बोलताच द्वारकेचे मन हर्षाने भरून आले. नृत्य करणाऱ्या आनंदित सर्वांना पाहून तिने प्रेमाने अभिनंदन केले आणि गौतमीला हाताने स्पर्श करून मधुर वाणीने बोलली.
Verse 22
भागीरथीप्रयागादीन्क्षेत्रादीनथ सर्वशः । द्वारका मधुरालापैः सर्वानानंदयत्तदा
तेव्हा द्वारकेने मधुर संभाषणाने भागीरथी, प्रयाग इत्यादी तसेच इतर सर्व तीर्थक्षेत्रांना सर्व प्रकारे आनंदित केले.
Verse 23
अथाश्चर्यमभूत्तत्र सर्वानंदविवर्द्धनम् । अथ तावत्तदाऽकाशे गीतवाद्यजयस्वनाः
मग तेथे सर्वांचा आनंद वाढविणारे एक अद्भुत घडले. त्याच वेळी आकाशात गीत, वाद्य आणि जयघोषाचे नाद उठले.
Verse 24
गर्जनानि सुपुण्यानि हरिशब्दैः पृथक्पृथक् । अपश्यन्वै तदा सर्वे ब्रह्माद्या देवनायकाः
तेथे ‘हरि’ शब्दांनी युक्त अशी वेगवेगळी पुण्य गर्जना झाली. तेव्हा ब्रह्मा आदी सर्व देव-नायकांनी ते अद्भुत दृश्य पाहिले.
Verse 25
महेशः स्वगणैः सार्द्धं भवान्या समदृश्यत । इन्द्रस्तु त्रिदशैः सार्द्धं यक्षगन्धर्वकिन्नरैः
महेश स्वगणांसह आणि भवानीसह प्रकट झाले. तसेच इंद्रही त्रिदशांसह, यक्ष, गंधर्व व किन्नरांसह प्रकट झाला.
Verse 26
मरुद्भिर्लोकपालैश्चा नृत्यमानाः प्रहर्षिताः । सिद्धविद्याधराः सर्वे वस्वादित्याश्च सग्रहाः
मरुत व लोकपाल यांच्यासह ते सर्व अत्यंत हर्षित होऊन नृत्य करू लागले. सिद्ध-विद्याधर तसेच वसु व आदित्यही आपल्या दिव्य गणांसह तेथे जमले होते.
Verse 27
भृग्वाद्याः सनकाद्याश्च नृत्यमानाः प्रहर्षिताः । ब्रह्माणं च नमस्कृत्य सप्तस्वर्गस्थिताः सुराः
भृगु आदि ऋषी व सनक आदि मुनि अत्यंत आनंदाने नृत्य करीत ब्रह्मदेवांना नमस्कार करू लागले. सात स्वर्गांत वसणारे देवही प्रणाम करू लागले.
Verse 28
ऊचुस्ते द्वारकां दृष्ट्वा ब्रह्मेशानादयस्तदा । हर्षविह्वलितात्मानो वीक्ष्याऽन्योन्यं च विस्मिताः
तेव्हा द्वारका पाहून ब्रह्मा, ईशान (शिव) इत्यादी बोलू लागले. हर्षाने व्याकुळ होऊन ते एकमेकांकडे पाहत विस्मयचकित झाले.
Verse 29
देवा ऊचुः । सेयं वै द्वारका देवी वहते यत्र गोमती । यत्राऽस्ते भगवान्कृष्णः सेयं पुण्या विराजते
देव म्हणाले—हीच ती देवी द्वारका, जिथे गोमती वाहते. जिथे भगवान श्रीकृष्ण विराजमान आहेत, तीच ही पुण्यनगरी तेजाने शोभते.
Verse 30
सर्वक्षेत्रोत्तमा या च सर्वतीर्थोत्तमोत्तमा । स्वर्गादप्यधिका भूमौ द्वारकेयं प्रकाशते
जी सर्व क्षेत्रांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्व तीर्थांमध्ये परम श्रेष्ठ आहे—ती ही द्वारका पृथ्वीवर स्वर्गाहूनही अधिक महिमेने प्रकाशते.
Verse 31
एतद्वै चक्रतीर्थं च यच्छिला चक्र चिह्निता । मुक्तिदा पापिनां लोके म्लेच्छदेशेऽपि पूजिता
हेच खरे चक्रतीर्थ आहे; ज्याच्या शिळेवर चक्रचिन्ह कोरलेले आहे। हे लोकात पाप्यांनाही मुक्ती देणारे असून म्लेच्छदेशातही पूजिले जाते।
Verse 32
प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मादीनागतान्दृष्ट्वा विस्मिता नारदादयः । क्षेत्राणि तीर्थमुख्यानि विस्मितानि सरिद्वराः । प्रणेमुर्युगपत्सर्वे सर्वाः सर्वाणि सर्वशः
प्रह्लाद म्हणाला—ब्रह्मा इत्यादींना येताना पाहून नारदादि विस्मित झाले. श्रेष्ठ क्षेत्रे, प्रमुख तीर्थे आणि उत्तम नद्या देखील आश्चर्यचकित झाल्या; सर्वांनी एकाच वेळी—सर्वांना, सर्व प्रकारे—प्रणाम केला।
Verse 33
ब्रह्मादीनां च तीर्थानां दृष्ट्वा यात्रां मनोहराम् । द्वारकां प्रति विप्रेन्द्रा विस्मिता द्वारकौकसः
हे विप्रश्रेष्ठा! ब्रह्मा इत्यादी व तीर्थांची मनोहर यात्रा द्वारकेकडे जाताना पाहून द्वारकावासी विस्मित झाले।
Verse 34
दृष्ट्वा देवगणाः सर्वे द्वारकां प्रति मंदिरे । गीतवाद्यादि निर्घोषैर्नृत्यमानाः प्रहर्षिताः
द्वारका पाहून आणि तिच्या मंदिरांकडे जाताना, गीत-वाद्यांच्या गजरात सर्व देवगण आनंदित होऊन नृत्य करू लागले।
Verse 35
वदन्तो जयशब्दांश्च सेयं कृष्णप्रियेति च । दृष्ट्वा ब्रह्ममहेशानौ द्वारकां प्रीतमानसौ
‘जय जय’ असे घोष करीत आणि ‘हीच कृष्णप्रिया’ असे म्हणत, द्वारका पाहून ब्रह्मा व महेश अंतःकरणी प्रसन्न झाले।
Verse 36
त्यक्त्वा च वाहने श्रेष्ठे दण्डवत्पतितौ भुवि । ऊचतुश्च तदा देवौ द्वारकां प्रति हर्षितौ
श्रेष्ठ वाहनांचा त्याग करून ते दोन्ही देव दंडवत् होऊन भूमीवर पडले. मग हर्षित होऊन द्वारकेकडे तोंड करून बोलले.
Verse 37
श्रेष्ठा त्वमम्ब सर्वेभ्योऽस्मदादिभ्योऽपि सर्वतः । यतस्त्वां न त्यजेत्साक्षाद्भगवान्विष्णुरव्ययः
हे अंबे! तू सर्वांपेक्षा, आणि आमच्यासारख्या देवांपेक्षाही, सर्वथा श्रेष्ठ आहे; कारण अव्यय भगवान विष्णु स्वतः साक्षात् तुला कधीही त्यागत नाहीत.
Verse 38
अतो दर्शय देवेशं कृष्णं कंसविनाशनम् । यद्दर्शनान्महासिद्धिः सर्वेषां च भविष्यति
म्हणून हे देवी! देवेश कंसविनाशक श्रीकृष्णांचे आम्हाला दर्शन घडव; ज्यांच्या दर्शनाने सर्वांना महान सिद्धी प्राप्त होईल.
Verse 39
प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा प्रययौ देवी तीर्थक्षेत्रादिसंयुता । ब्रह्मेशानौ पुरस्कृत्य हृष्टौ दृष्ट्वा महोत्सवान्
प्रह्लाद म्हणाला—असे बोलून देवी तीर्थ-क्षेत्रांसह निघाली. ब्रह्मा व ईशान यांना पुढे ठेवून, महोत्सव पाहून ते हर्षित झाले.
Verse 40
गीतवाद्यपताकैश्च दिव्योपायनपाणिभिः । प्राप्योवाच ततो देवान्द्वारका हर्षविह्वला
गीते, वाद्ये व पताका यांसह, हातात दिव्य उपहार घेऊन, हर्षाने विह्वल झालेली द्वारका देवांजवळ आली आणि मग बोलली.
Verse 41
पश्यतां पश्यतां देवाः सोऽयं वै द्वारकेश्वरः । प्राप्य संदर्शनं यस्य मुक्तानां यत्फलं भवेत् । न विद्यते सहस्रेषु ब्रह्मांडेषु च यत्फलम्
पहा, पहा, हे देवांनो! हा खरोखर द्वारकेश्वर आहे. ज्याच्या साक्षात् दर्शनाने मुक्तांना जे फळ प्राप्त होते, तसे फळ हजारो ब्रह्मांडांतही आढळत नाही.
Verse 42
ततो देवगणाः सर्वे क्षेत्रतीर्थादिसंयुताः । पश्चिमाभिमुखं दृष्ट्वा कृष्णं क्लेशविनाशनम् । प्रणेमुर्युगपत्सर्वे प्रहृष्टाः समुपागताः
मग सर्व देवगण—क्षेत्र-तीर्थांसह—पश्चिमाभिमुख क्लेशविनाशक श्रीकृष्णाला पाहून, आनंदित होऊन जवळ आले आणि सर्वांनी एकाच वेळी प्रणाम केला.
Verse 43
गीतवाद्यप्रघोषैश्च नृत्यमानाः समंततः । जयशब्दं नमःशब्दं गर्जंतो हरिनामभिः
गीत-वाद्यांच्या गजरात सर्वत्र नाचत, हरिनामांचा उच्चार करीत ते ‘जय’ आणि ‘नमः’ असे शब्द गर्जू लागले.
Verse 44
ब्रह्मा भवो भवानी च सेन्द्रा देवगणा भुवि । दृष्ट्वा कृष्णं प्रणेमुस्ते भक्त्योत्थाय पुनःपुनः
पृथ्वीवर ब्रह्मा, भव (शिव), भवानी आणि इंद्रासह देवगणांनी श्रीकृष्णाला पाहून भक्तीने पुन्हा पुन्हा उठत-बसत प्रणाम केला.
Verse 45
प्रयागादीनि तीर्थानि गंगाद्याः सरितोऽमलाः । ऋषयो देवगंधर्वाः शुकाद्याः सनकादयः । वीक्ष्य वक्त्रं महाविष्णोः प्रणेमुश्च मुहुर्मुहुः
प्रयागादी तीर्थे, गंगादी निर्मळ नद्या, ऋषी, देवगंधर्व, शुकादी आणि सनकादी—महाविष्णूचे मुख पाहून—वारंवार प्रणाम करू लागले.
Verse 46
कृष्णकृष्णेति कृष्णेति जय कृष्णेति वादिनः । स्नात्वा तु गोमतीनीरे तीरे चैव महोदधेः । कमलासनः संहृष्टः श्रीमत्कृष्णमपूजयत्
‘कृष्ण कृष्ण’ आणि ‘जय कृष्ण’ असा जयघोष करीत ते पुढे गेले. कमलासन ब्रह्मदेवाने गोमतीच्या तिरी व महोदधीच्या किनारी स्नान करून आनंदाने श्रीकृष्णाची पूजा केली।
Verse 47
स्वर्धेनुपयसा स्नाप्य दिव्यैश्चा मृतपंचकैः । भवश्चाथ भवानी च पूजयामास भक्तितः
स्वर्गीय कामधेनूच्या दुधाने व दिव्य पंचामृताने स्नान घालून, नंतर भव (शिव) आणि भवानी (पार्वती) यांनी भक्तिभावाने प्रभूची पूजा केली।
Verse 48
इन्द्रो देवगणाः सर्वे योगिनः सनकादयः । ऋषयो नारदाद्याश्च गंगाद्याश्च सरिद्वराः
इंद्र, सर्व देवगण, सनकादी योगी, नारदादी ऋषी आणि गंगादी श्रेष्ठ नद्या—सर्वजण तेथे एकत्र जमले।
Verse 49
अमूल्याभरणैर्भक्त्या महारत्नविनिर्मितैः । दिव्यैर्माल्यैरनेकैश्च नन्दनादिसमुद्भवैः
भक्तीने त्यांनी महारत्नांनी घडविलेले अमूल्य अलंकार आणि नंदनादी दिव्य उपवनांतून उत्पन्न झालेल्या अनेक दिव्य माळा अर्पण केल्या।
Verse 50
प्रियया श्रीतुलस्या वै श्रीमत्कृष्णमपूजयन् । धूपैर्नीराजनैर्दिव्यैः कर्पूरैश्च पृथक्पृथक्
प्रिय श्रीतुळशीने त्यांनी श्रीकृष्णाची पूजा केली आणि वेगवेगळे दिव्य धूप, नीराजन (आरती) व कापूर अर्पण केले।
Verse 51
नैवेद्यैर्विविधैः पुष्पैर्दिव्यैः कर्पूरवासितैः । सकर्पूरैश्च तांबूलैः प्रियैश्चोपायनैस्तथा
त्यांनी विविध नैवेद्य, कापूर-सुगंधित दिव्य पुष्पे, कापूरयुक्त तांबूल आणि इतर प्रिय उपहार यांद्वारे प्रभूचे भक्तिभावाने पूजन व सत्कार केला।
Verse 52
महामांगलिकैः सर्वैः सुदिव्यैर्मंगलाऽर्तिकैः । संपूज्यैवं महाविष्णुं कृष्णं क्लेशविनाशनम् । प्रहृष्टा ननृतुः सर्वे गीतवाद्यप्रहर्षिताः
अशा रीतीने सर्व महामांगलिक विधी व दिव्य मंगलारतीने क्लेशविनाशक महाविष्णु—श्रीकृष्ण यांचे पूर्ण पूजन करून, गीत-वाद्यांच्या हर्षाने सर्वजण प्रफुल्ल होऊन आनंदाने नाचू लागले।
Verse 53
पुरतः कृष्णदेवस्य ह्यप्सरोभिः समन्विताः । ब्रह्मा च ब्रह्मपुत्राश्च ततः सेन्द्रा मरुद्गणाः
श्रीकृष्णदेवांच्या समोर अप्सरांसह ब्रह्मा व ब्रह्मपुत्र उभे होते; त्यानंतर इंद्रासह मरुद्गण आले।
Verse 54
ब्रह्मादीन्नृत्यतः प्रेक्ष्य भगवान्कमलेक्षणः । वारयामास हस्तेन प्रीतः प्राह सुरान्विभुः
ब्रह्मा आदींना नृत्य करताना पाहून कमलनयन भगवान् प्रसन्न झाले; त्यांनी हाताने त्यांना थांबविले आणि मग देवांना उद्देशून विभूंनी वचन केले।
Verse 55
श्रीभगवानुवाच । भोभो ब्रह्मन्महेशान हे भवानि महेश्वरि । क्षेत्राणि सर्वतीर्थानि नारदः सनकादयः । प्रीतोऽहं भवता सम्यक्सर्वान्कामानवाप्स्यथ
श्रीभगवान म्हणाले— हे ब्रह्मन्, हे महेशान! हे भवानी, हे महेश्वरी! हे सर्व क्षेत्रे व सर्व तीर्थे! हे नारद, सनक आदी! तुमच्यामुळे मी खरोखर प्रसन्न आहे; तुम्ही सर्व इच्छित कामना प्राप्त कराल।
Verse 56
प्रह्लाद उवाच । तदाभिलषितांल्लब्ध्वा स र्वान्कामवरानथ । भक्त्या परमया श्रीमत्कृष्णं प्रोचुः प्रहर्षिताः
प्रह्लाद म्हणाला—तेव्हा अभिलषित इच्छा व सर्व श्रेष्ठ वर प्राप्त करून, परम भक्तीने परिपूर्ण होऊन ते अत्यंत हर्षित होऊन श्रीमान् कृष्णास म्हणाले।
Verse 57
देवा ऊचुः । प्राप्तः कामवरोऽस्माभिः सर्वतः कृपया विभो । सप्रेमा त्वत्पदांभोजे भक्तिर्भव्याऽनपायिनी
देव म्हणाले—हे विभो! सर्व प्रकारे तुझ्या कृपेने आम्हांस हा श्रेष्ठ वर प्राप्त झाला. तुझ्या चरणकमळांवर प्रेमयुक्त, मंगलमय व कधीही न ढळणारी भक्ती आम्हांत असो।
Verse 58
प्रह्लाद उवाच । तथैव पूजयामासू रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम् । अथ ब्रह्ममहेशानौ सर्वेषां शृण्व तामिदम्
प्रह्लाद म्हणाला—त्याच प्रकारे त्यांनी कृष्णवल्लभा रुक्मिणीची पूजा केली. मग ब्रह्मा व महेश यांनी सर्वांच्या सन्निधीत हे वचन सांगितले—ऐका।
Verse 59
श्रद्धया परया युक्तौ द्वारकां प्रत्यवोचतुः । त्वं देवि सर्वतीर्थानां क्षेत्राणामुत्तमोत्तमा
परम श्रद्धेने युक्त त्या दोघांनी द्वारकेस म्हटले—हे देवी! सर्व तीर्थक्षेत्रांमध्ये तू उत्तमोत्तमा आहेस।
Verse 60
पर्वतानां यथा मेरुः सिन्धूनां सागरो यथा । प्राणो यथा शरीराणामिन्द्रियाणां तु वै मनः
जसा पर्वतांमध्ये मेरू, जसा नद्यांमध्ये सागर; जसा शरीरांस प्राण, तसाच इंद्रियांना निश्चयच मन—।
Verse 61
तेजस्विनां यथा वह्निस्तत्त्वानां चैत्त्य ईज्यते । यथा ग्रहर्क्षताराणां सोमो वै ज्योतिषां धुवम् । एषां प्रकाशपुंजानां यथा सूर्य्यः प्रकाशते
जसा तेजस्वींमध्ये अग्नी श्रेष्ठ, आणि तत्त्वांमध्ये पवित्र चैत्य पूज्य; जसा ग्रह‑नक्षत्र‑ताऱ्यांमध्ये सोम (चंद्र) ज्योतींचा ध्रुव, तसाच या प्रकाशपुंजांमध्ये सूर्य सर्वाधिक प्रकाशतो।
Verse 62
यथा नः सर्वदेवानां महाविष्णुरयं महान् । तथैव सर्वतीर्थानां पूज्येयं द्वारका शुभा
जसा आमच्यासाठी सर्व देवांमध्ये हा महान् महाविष्णू सर्वोच्च आहे, तसाच सर्व तीर्थांमध्ये ही शुभ द्वारका पूज्य आहे।
Verse 63
प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा सर्वदेवानां क्षेत्रादीनां च सत्तमाः । आधिपत्ये सुरेशानौ द्वारकामभिषेचतुः
प्रह्लाद म्हणाला— असे बोलून, सर्व देव व पवित्र क्षेत्रांमध्ये श्रेष्ठ असे ते दोन देवेश्वर द्वारकेचा आधिपत्यासाठी अभिषेक करू लागले।
Verse 64
ब्रह्मेशानौ तथा देवाः प्रजेशा ऋषयोऽमलाः । तीर्थानां क्षेत्रराजानां महाराजत्वकारणम्
ब्रह्मा व ईशान, तसेच देवगण, प्रजापती आणि निर्मळ ऋषी— हे सर्व तीर्थांवर व क्षेत्रराजांवर द्वारकेच्या महाराजत्वाचे कारण ठरले।
Verse 65
चक्रुर्महाभिषेकं तु द्वारकायाः प्रहर्षिताः । वादयन्तो विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे
ते आनंदित होऊन द्वारकेचा महाभिषेक करू लागले; आणि त्या महोत्सवात नानाविध वाद्ये वाजवू लागले।
Verse 66
दिव्यैः पञ्चामृतैस्तोयैः सर्वतीर्थसमुद्भवैः । पुण्यैश्चाकाशगंगाया दिग्गजानां करोद्धृतैः
सर्व तीर्थांतून उत्पन्न झालेल्या दिव्य पंचामृत-जलांनी, तसेच दिग्गजांच्या करांनी उचललेल्या आकाशगंगेच्या पुण्य जलांनी—
Verse 67
अथ वासांसि दिव्यानि दत्त्वा चाऽचमनं तथा । चर्चितां चन्दनैर्दिव्यैर्दिव्याभरणभूषिताम्
मग त्यांनी दिव्य वस्त्रे अर्पण केली आणि आचमनासाठी जल दिले; नंतर दिव्य चंदनलेपाने अर्चन करून तिला दिव्य आभूषणांनी विभूषित केले।
Verse 68
पूजां च चक्रिरे पुष्पैश्चंदनादिसमुद्भवैः । तदा जाता महादिव्या पुरुषाः पार्षदा हरेः
फुलांनी व चंदनादि द्रव्यांनी त्यांनी पूजा केली; तेव्हा अत्यंत दिव्य, तेजस्वी पुरुष—हरिचे पार्षद—प्रकट झाले।
Verse 69
विष्वक्सेनसुनंदाद्या द्योतयन्तो दिशो दश । जयशब्दं नमःशब्दं वदंतः पुष्पवर्षिणः
विष्वक्सेन, सुनंद इत्यादी दहा दिशांना उजळवीत, ‘जय’ व ‘नमः’ असे घोष करीत पुष्पवृष्टी करू लागले।
Verse 70
गीतवादित्रघोषेण नृत्यमानाः प्रहर्षिताः । किरीटकुण्डलैर्हारैर्वैजयंत्या विभूषिताः
गीत व वाद्यांच्या घोषात ते आनंदाने नाचू लागले; मुकुट, कुंडले, हार आणि वैजयंतीमाळेने विभूषित होते।
Verse 71
श्यामाश्चतुर्भुजाः पीतवस्त्रमाल्यैर्विभूषिताः । स्वप्रभा दीप्यमानौ ते दृष्ट्वा ब्रह्ममहेश्वरौ
ते श्यामवर्ण, चतुर्भुज, पीतवस्त्र व माळांनी विभूषित होते; स्वप्रभेने तेजस्वी होते. त्यांना पाहून ब्रह्मा व महेश्वरही विस्मयचकित झाले.
Verse 72
नारदं सनकादींश्च महाभागवतानृषीन् । तेऽपि तानपि संहृष्टाः प्रहर्षागतसंभ्रमाः
तेथे नारद, सनकादी आणि महाभागवत ऋषी होते; तेही त्यांना पाहून अत्यंत हर्षित झाले व आनंदोत्पन्न उत्कंठेने भरून गेले.
Verse 73
ववंदिरे ततो ऽन्योऽन्यं हृष्टा आलिंगनादिभिः । ऋषयोऽन्ये च देवाश्च प्रणेमुर्विष्णुपार्षदान्
मग ते हर्षित होऊन आलिंगन इत्यादींनी परस्परांचे अभिवादन करू लागले. इतर ऋषी व देवांनी विष्णूच्या पार्षदांना प्रणाम केला.
Verse 74
अथ ते समुपागम्य द्वारकां विष्णुपार्षदाः । नत्वाऽथ द्वारकानाथं द्वारकां वै तथैव च
नंतर विष्णूचे पार्षद द्वारकेस आले; त्यांनी प्रणाम करून द्वारकानाथाला आणि त्याचप्रमाणे स्वयं द्वारकेलाही वंदन केले.
Verse 75
संपूज्य श्रद्धया भक्त्या निःश्रेयसवनोद्भवैः । कुसुमैर्विविधैर्दिव्यैस्तुलस्या तद्वनोत्थया
त्यांनी श्रद्धा-भक्तीने पूजन करून निःश्रेयस-वनात उत्पन्न झालेले नानाविध दिव्य पुष्प आणि त्याच वनातून उगवलेली तुळस अर्पण केली.
Verse 76
तदुत्पन्नैः फलैर्दिव्यैर्धूपैर्नीराजनैः प्रभुम् । विविधैश्चान्नतांबूलैर्दत्त्वा कृष्णमतोषयन्
तेथील दिव्य फळे, धूप व नीराजन, तसेच विविध अन्न व तांबूल अर्पण करून त्यांनी प्रभु श्रीकृष्णांना प्रसन्न केले।
Verse 77
क्षेत्रतीर्थादिराजानां महाराजस्त्वमीश्वरि । इति सर्वे वदन्तस्तु द्वारकां च ववंदिरे
“हे ईश्वरी! सर्व क्षेत्र-तीर्थांची अधिराज्ञी, तूच महाराज आहेस”—असे म्हणत सर्वांनी द्वारकेला प्रणाम केला।
Verse 78
एतस्मिन्नंतरे विप्रा देवदुन्दुभिनिस्वनाः । अश्रूयंत महाशब्दा अभवन्पुष्पवृष्टयः
त्याच वेळी, हे विप्रहो! देवदुंदुभींचा निनाद ऐकू आला; महान् शब्द झाले आणि पुष्पवृष्टी झाली।
Verse 79
अथाऽसीन्महदाश्चर्य्यं शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः । कुरुक्षेत्रं प्रयागं च सव्यदक्षिणपार्श्वयोः
मग एक महान् आश्चर्य घडले—हे ऋषिश्रेष्ठांनो, ऐका: डाव्या व उजव्या बाजूस कुरुक्षेत्र व प्रयाग प्रकट झाले।
Verse 80
स्थित्वा जगृहतुर्द्दिव्ये श्वेतच्छत्रे मनोहरे । द्वारकायस्तथा शुभ्रे चामरव्यजने शुभे
तेथे उभे राहून त्यांनी दिव्य, मनोहर पांढरे छत्र घेतले; तसेच द्वारकेसाठीही निर्मळ, शुभ चामर-व्यजन उचलले।
Verse 81
अयोध्या मथुरा माया वाराणसी जयस्वनैः । स्तुवंत्यन्यास्तथान्यानि सर्वक्षेत्राणि सर्वशः
अयोध्या, मथुरा, माया आणि वाराणसी जयघोष करीत तिची स्तुती करू लागल्या; तसेच सर्वत्र इतर सर्व तीर्थक्षेत्रांनीही स्तवन केले।
Verse 82
तीर्थानि सरितः सर्वा द्वारकाया मुखांबुजम् । पश्यतः परमानंदं लेभिरे देवमानवाः
सर्व तीर्थे आणि सर्व नद्या द्वारकेच्या कमलमुखाचे दर्शन करून परम आनंदास प्राप्त झाल्या; देव आणि मानव—दोघेही।
Verse 83
आहुश्च पार्षदा विष्णोर्धन्यान्येतानि सर्वशः । दृष्ट्वा तु द्वारकां पुण्यां सर्वलोकैकमण्डनाम्
तेव्हा विष्णूचे पार्षद म्हणाले—“हे सर्व खरोखर धन्य आहेत; कारण यांनी पवित्र द्वारकेचे दर्शन घेतले आहे, जी सर्व लोकांचे अद्वितीय भूषण आहे.”
Verse 84
वेदयज्ञतपोजाप्यैः सम्यगाराधितो हरिः । प्रसीदेद्यस्य तस्य स्याद्द्वारकागमने मतिः
ज्याने वेद, यज्ञ, तप आणि जप यांच्या द्वारा हरिची सम्यक् आराधना केली आहे, त्याच्यावर हरि प्रसन्न होतात; आणि त्याच्या अंतःकरणात द्वारका-गमनाची प्रेरणा उत्पन्न होते।