Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

पूर्वकर्मविपाकेन स बालोऽपि च तत्सुतः । कुष्ठव्याधिसमाक्रांतः पितृमातृसुदुःखदः

Transliteration

pūrvakarmavipākena sa bālo'pi ca tatsutaḥ | kuṣṭhavyādhisamākrāṃtaḥ pitṛmātṛsuduḥkhadaḥ

Translation

पूर्वकर्मांच्या विपाकामुळे तो पुत्र, बालक असूनही, कुष्ठरोगाने ग्रस्त झाला आणि आई-वडिलांना अतिशय दुःख देणारा ठरला।

Word by Word

• पूर्वकर्मविपाकेन: by the fruition of former karma
• पूर्वकर्मविपाकेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक) + कर्म (प्रातिपदिक) + विपाक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; समासः—पूर्वकर्मणः विपाकः इति षष्ठी-तत्पुरुषः; अर्थे करणम् (instrumental)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• बालः: a boy/child
• बालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle) — ‘even/also’

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• तत्सुतः: his son
• तत्सुतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तस्य सुतः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• कुष्ठव्याधिसमाक्रान्तः: afflicted by the disease of leprosy
• कुष्ठव्याधिसमाक्रान्तः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कुष्ठ (प्रातिपदिक) + व्याधि (प्रातिपदिक) + सम्-आ-क्रम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) ‘समाक्रान्त’; समासः—कुष्ठव्याधिना समाक्रान्तः इति तृतीया-तत्पुरुषः (अन्तर्गत)

• पितृमातृसुदुःखदः: causing great sorrow to father and mother
• पितृमातृसुदुःखदः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पितृ (प्रातिपदिक) + मातृ (प्रातिपदिक) + सु-दुःख (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—पितृमातृभ्यां सुदुःखं ददाति इति चतुर्थी-तत्पुरुष/उपपद-तत्पुरुष (दः = ‘giver’)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: कामिक-क्षेत्र (अस्पष्ट नाम)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: राजकुल का बालक कुष्ठ-पीड़ित; माता-पिता शोकाकुल; राजमहल/आश्रम-परिसर में करुण वातावरण, वैद्य/सेवक दूर खड़े

Characters & Entities

• Suvarcā
• Ambarīṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Suffering is framed through karma-vipāka, preparing the narrative ground for purification and healing through tīrtha and divine grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Gomukha-tīrtha context continues; the child’s affliction becomes the catalyst for the tīrtha’s salvific fame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly here; it sets up the need for a remedial sacred act (typically tīrtha-snāna) in the subsequent narrative.