Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 9

Devanagari script

कलशाख्यस्तु यः ख्यातो वानरेण समन्वितः । ईशानोप्यखिलं ब्रूहि परं नःकौतुकं स्थितम्

Transliteration

kalaśākhyastu yaḥ khyāto vānareṇa samanvitaḥ | īśānopyakhilaṃ brūhi paraṃ naḥkautukaṃ sthitam

Translation

‘कलश’ म्हणून ख्यात, जो वानरासह संबंधित आहे—हे ईशान, ते सर्व विस्ताराने सांगा; आमच्यात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे।

Word by Word

• कलश-आख्यः: named ‘Kalaśa’
• कलश-आख्यः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कलश (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (कलश-नामकः)

• तु: indeed
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्

• ख्यातः: was renowned/known
• ख्यातः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ख्यात (ख्या धातु + क्त प्रत्यय; कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (renowned/known)

• वानरेण: with/by a monkey
• वानरेण: Sahakari (Association/सहकारी)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम्

• समन्वितः: accompanied, associated
• समन्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समन्वित (अन्वि/अनु-इ धातु + सम् उपसर्ग + क्त प्रत्यय; कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (endowed/associated)

• ईशान: O Īśāna (Śiva)
• ईशान: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ईशान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सम्बोधन-विभक्तिः एकवचनम्

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (also)

• अखिलम्: all, entire
• अखिलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम्

• ब्रूहि: tell, speak
• ब्रूहि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (आज्ञार्थ/imperative), मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• परम्: great, supreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (intense/supreme)

• नः: our
• नः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनस्य एन्क्लिटिक-रूपम् (genitive plural: ‘of us/our’)

• कौतुकम्: curiosity, wonder
• कौतुकम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कौतुक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्

• स्थितम्: has arisen/stands
• स्थितम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्थित (स्था धातु + क्त प्रत्यय; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (has arisen/stands)

Speaker

Sages (ṛṣayaḥ) addressing Sūta/Īśāna in the dialogue-context

Visual Art Cues

Scene: Interlocutors address Īśāna with folded hands, asking about ‘Kalaśa’ famed and accompanied by a monkey; the monkey appears as a symbolic companion near a water-pot (kalaśa) motif.

Characters & Entities

• Īśāna
• Kalaśa
• Vānara (monkey)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Reverent inquiry (jijñāsā) is presented as the gateway to receiving a tīrtha’s full māhātmya and its dharmic meaning.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A site/legend connected with one ‘Kalaśa’ (Kalaśākhyā) and a vānara (monkey) is being introduced; the detailed identification unfolds in the following verses.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it is a request to narrate the complete account.