Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 26

Devanagari script

प्रत्यूषे वैष्णवं भावि पापहारि च वासरम् । उपवासः प्रकर्त्तव्यो मुक्त्वा वृद्धं च बालकम् । अन्यथा निग्रहिष्यामि भोजनं यः करिष्यति

Transliteration

pratyūṣe vaiṣṇavaṃ bhāvi pāpahāri ca vāsaram | upavāsaḥ prakarttavyo muktvā vṛddhaṃ ca bālakam | anyathā nigrahiṣyāmi bhojanaṃ yaḥ kariṣyati

Translation

पहाटे त्याने जाहीर केले—“उद्या वैष्णवांचा पवित्र, पापहर दिवस आहे. वृद्ध व बालक वगळता सर्वांनी उपवास करावा; अन्यथा जो भोजन करील त्यास मी दंड करीन.”

Word by Word

• प्रत्यूषे: at dawn
• प्रत्यूषे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्रत्यूष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• वैष्णवम्: Vaiṣṇava, pertaining to Viṣṇu
• वैष्णवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वैष्णव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; विशेषण (qualifier)

• भावि: forthcoming, to occur
• भावि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भव् (धातु) → भाविन्/भावि (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; वर्तमानकृदन्त-प्राय (future/impending sense: 'about to be')

• पापहारि: sin-removing
• पापहारि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पाप + हारिन् (प्रातिपदिक; √हृ (धातु) से)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• वासरम्: day
• वासरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वासर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• उपवासः: fasting
• उपवासः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उपवास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• प्रकर्त्तव्यः: must be performed
• प्रकर्त्तव्यः: Vidhi (Injunction/विधि)
• Type: Adjective
• Root: प्र + कृ (धातु) → कर्तव्य (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तव्य-प्रत्ययान्त (gerundive/obligatory: 'to be done')

• मुक्त्वा: excluding, leaving aside
• मुक्त्वा: Kriya-viseshana (Adverbial to action/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: मुच् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund): 'having left/excluding'

• वृद्धम्: an old person
• वृद्धम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• बालकम्: a child
• बालकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बालक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अन्यथा: otherwise
• अन्यथा: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/विपर्ययवाचक (adverb: otherwise)

• निग्रहिष्यामि: I will restrain/punish
• निग्रहिष्यामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + ग्रह् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद

• भोजनम्: eating, food-intake
• भोजनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भोजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• यः: who (whoever)
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धबोधक-यत् (relative pronoun)

• करिष्यति: will do
• करिष्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Indradyumna (as king issuing a public proclamation; attribution inferred from nearby verses naming him)

Visual Art Cues

Scene: At dawn, the king’s heraldic proclamation: citizens gathered, hands folded; banners of Viṣṇu; the king’s stern yet protective stance; elders and children shown being cared for.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Vaiṣṇava-vāsara
• Upavāsa (fasting)
• Vṛddha
• Bāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Vrata is a communal discipline meant to purify; yet dharma remains compassionate by exempting the vulnerable.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named here; the emphasis is on a Vaiṣṇava observance within the wider tīrtha-mahātmya narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Mandatory fasting on a Vaiṣṇava day, with exemptions for the elderly and children; enforcement against violation.