Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

ईशान शिव इत्युक्तस्तत्र क्षेत्रेश्वरेश्वरः । पूजितो मानवैर्भक्त्या कामान्यच्छत्यमानुषान्

Transliteration

īśāna śiva ityuktastatra kṣetreśvareśvaraḥ | pūjito mānavairbhaktyā kāmānyacchatyamānuṣān

Translation

तेथे क्षेत्रेश्वरांचा ईश्वर ‘ईशान शिव’ म्हणून कथिला आहे. मानवांनी भक्तिभावाने पूजिले असता तो मानवी मर्यादेपलीकडील कामना प्रदान करतो.

Word by Word

• ईशानः: Īśāna
• ईशानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईशान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• शिवः: Śiva
• शिवः: Apposition (Samānādhikaraṇa/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरणसूचक (quotative)

• उक्तः: called
• उक्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (locative adverb)

• क्षेत्रेश्वरेश्वरः: Kṣetreśvareśvara
• क्षेत्रेश्वरेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र + ईश्वर + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'क्षेत्रेश्वरस्य ईश्वरः' (Lord of the Lord of the sacred field)

• पूजितः: worshipped
• पूजितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• मानवैः: by men
• मानवैः: Kartr-karana (Agent-instrument/कर्तृ-करण)
• Type: Noun
• Root: मानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन

• भक्त्या: with devotion
• भक्त्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• कामान्: desires
• कामान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), बहुवचन

• अच्छति: grants
• अच्छति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अच्छ् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; दानार्थे प्रयोगः (to grant)

• मानुषान्: human (worldly)
• मानुषान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषण (qualifying 'कामान्')

Speaker

Sūta (continuing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Īśāna Śiva (Kṣetreśvareśvara)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: A grand central shrine: Īśāna Śiva as the presiding Kṣetreśvara; devotees with folded hands; the deity’s presence radiates protective authority and boon-bestowal.

Characters & Entities

• Īśāna Śiva
• Kṣetreśvara (lord of the sacred region)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Bhakti to the kṣetra’s presiding Śiva is presented as a direct path to extraordinary grace and fulfillment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The presiding deity (kṣetreśvara) of the same sacred region, named Īśāna Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bhakti-pūjā (devotional worship) of Īśāna Śiva.