Adhyaya 13

Verse 1

लोमश उवाच । ततस्ते गर्ज्जमानाश्च आक्षिपंतः सुरान्रणे । शतक्रतुप्रमुख्यांस्तन्महाबलपराक्रमान्

लोमश म्हणाले—त्यानंतर ते गर्जना करीत रणांगणात देवांवर तुटून पडले; शतक्रतु (इंद्र)प्रमुख महाबलवान व पराक्रमी देवांना आव्हान देऊ लागले।

Verse 2

विमानमारुह्य तदा महात्मा वैरोचनिः सर्वबलेन सार्द्धम् । दैत्यैः समेतो विविधैर्महाबलैः सुरान्प्रदुद्राव महाभयावहम्

तेव्हा महात्मा वैरोचनि विमानावर आरूढ होऊन आपल्या सर्व सैन्यासह, विविध महाबल दैत्यांसह एकत्र येऊन, महाभय उत्पन्न करून देवांना पळवून लावू लागला।

Verse 3

स्वानि रूपाणि बिभ्रंतः समापेतुः स हस्रशः । केचिद्व्याघ्रान्समारूढा महिषांश्च तथा परे

आपापली रूपे धारण करून ते हजारोंनी एकत्र जमले. काही व्याघ्रांवर आरूढ झाले, तर काही तसेच महिषांवर चढले.

Verse 4

अश्वान्केचित्समारूढा द्विपान्केचित्तथा परे । सिंहांस्तथा परे रूढाः शार्दूलाञ्छरभांस्तथा

काही अश्वांवर आरूढ झाले, काही गजांवर; इतर सिंहांवर स्वार झाले, तसेच शार्दूल व शरभांवरही चढले.

Verse 5

मयूरान्राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे । केचिद्धयान्समारूढा उष्ट्रानश्वतरानपि

इतर काही मयूर, राजहंस व कुक्कुटांवर आरूढ झाले. काही हयांवर स्वार झाले; उष्ट्रांवर व अश्वतरांवरही चढले.

Verse 6

गजान्खरान्परे चैव शकटांश्च तथा परे । पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः

काहींकडे हत्ती व गाढवे होते, तर काहींकडे शकट-रथ होते। अनेक दैत्य पायदळाने लढत होते; त्यांच्या हातात खड्ग, शक्ती व ऋष्टि (भाले) होते।

Verse 7

परिघायुधिनः पाशशूलमुद्गरपाणयः । असिलोमान्विताः केचिद्भुशुंडीपरिघायुधाः

काही परिघ (लोखंडी दंड-गदा) आयुधधारी होते; काहींच्या हातात पाश, शूल व मुद्गर होते. काही तलवारीसारख्या कवचाने आच्छादित, तर काही भुशुंडी व परिघ हीच शस्त्रे घेऊन होते.

Verse 8

हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः । विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः

इतर योद्धे घोडे, हत्ती व रथांवर आरूढ होऊन प्रचंड प्रहार करीत होते. आणि हजारोंच्या संख्येने बलि आदी प्रमुख विमानांवरही आरूढ झाले होते.

Verse 9

स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जंतश्च मुहुर्मुहुः । वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुंगवम्

ते परस्पर स्पर्धा करीत, पुन्हा पुन्हा गर्जना करीत होते. वृषपर्वा व इतर तरुण नायकांनी दैत्यपुंगव बलिला हे उद्गार काढले.

Verse 10

त्वया कृतं महाबाहो इंद्रेण सह संगमम् । विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथंचन

हे महाबाहो! तू इंद्राशी संधि केली आहेस; पण दुर्हृदय शत्रूवर कधीही, कोणत्याही प्रकारे विश्वास ठेवू नये.

Verse 11

ऊनेनापि हि तुच्छेन वैरिणापि कथंचन । मैत्री बुद्धिमता कार्या आपद्यपि निवर्तते

हीन वा तुच्छ जनाशीही, अगदी वैर्‍याशीही, बुद्धिमानाने कधी कधी मैत्री करावी; कारण आपत्तीच्या वेळी तीच मैत्री संकट परतविते.

Verse 12

न विश्वसेत्पूर्वविरोधिना क्वचित्पराजिताः स्मोऽथ बले त्वयाधुना । पुराणदुष्टाः कथमद्य वै पुनर्मंत्रं विकर्तुं न च ते यतेरन्

पूर्वीच्या विरोधकावर कधीही विश्वास ठेवू नये. आम्ही पूर्वी पराभूत झालो होतो; पण आता तुझ्या बळाने समर्थ आहोत. जुने दुष्ट आजही आमचा मंत्र व योजना उलथविण्यास का प्रयत्न करणार नाहीत?

Verse 13

इत्यूचुस्ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः । ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममंडयन्

असे बोलून ते दुर्धर्ष योद्धे युद्धास उत्सुक होऊन सज्ज उभे राहिले; ध्वज, छत्रे व पताकांनी त्यांनी रणभूमी शोभविली.

Verse 14

चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम् । तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः

चामरांच्या झुळुकींनी जणू सर्व दिशा झाकल्या गेल्या आणि रणस्थळही आच्छादित झाले. तेथे सर्व देव दैत्यांशी सामना करण्यास उत्सुक होते.

Verse 15

पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः । गजारूढो महेंद्रोपि वज्रपाणिः प्रतापवान् । सूर्यश्चोच्चैः श्रवारूढो मृगा रूढश्च चन्द्रमाः

महाभागांनी अमृत प्राशन करून, आपापल्या वाहनांवर आरूढ होऊन, शस्त्रसज्ज होऊन उभे राहिले. प्रतापवान वज्रपाणी महेंद्र गजरूढ झाला; सूर्य उच्चैःश्रवा-रूढ, आणि चंद्रमा मृगरूढ झाला.

Verse 16

छत्रचामरसंवीताः शोभिता विजयश्रिया । प्रणम्य विष्णुं ते सर्व इंद्राद्या जयकांक्षिणः

छत्र-चामरांनी वेढलेले, विजयश्रीने शोभित, इंद्रादि सर्व देव जयाची आकांक्षा धरून विष्णूस नमस्कार करू लागले।

Verse 17

ते विष्णुना ह्यनुज्ञाता असुरान्प्रति वै रुषा । असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः

विष्णूची आज्ञा मिळताच ते क्रोधाने असुरांकडे धावले; आणि असुरही महाकाय, भयंकर नेत्रांचे व प्रचंड पराक्रमाचे होते।

Verse 18

तेषां बोरमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह । तुमुलं च महाघोरं सर्वभूतभयावहम्

तेव्हा देवांचा दानवांसह युद्ध आरंभले—अतिशय कोलाहलमय, महाभयंकर, सर्व प्राण्यांना भय देणारे।

Verse 19

शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् । ततश्च टचटाशब्दा बभूवुश्च दिशोदश

बाणांच्या धारांनी सर्वत्र परम अद्भुत दृश्य झाले; आणि मग दाही दिशांत ‘टचटा-टचटा’ असा खडखडाट घुमू लागला।

Verse 20

ततो निमिषमात्रेण शरघातयुता भवन् । शरतोमरनाराचैराहताश्चापतन्भुवि

मग क्षणातच बाणांचा मारा अधिकच वाढला; बाण, तोमर व नाराचांनी घायाळ होऊन ते भूमीवर कोसळले।

Verse 21

विध्यमानास्तथा केचिद्विविधुश्चापरान्रणे । भल्लैर्भग्नाश्च पतिता नाराचैः शकलीकृताः

काही जखमी होऊनही रणात इतरांना भेदू लागले; काही भल्लांनी तुटून पडले, तर काही नाराचांनी तुकडे-तुकडे झाले।

Verse 22

क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्या दानवराक्षसाः । शिलीमुखैर्मारिताश्च भग्नाः केचिच्च दानवाः

काही दैत्य-दानव-राक्षस क्षुरप्रहाराने जखमी झाले; काही शिलीमुख बाणांनी मारले गेले, आणि काही दानव मोडून पळाले।

Verse 23

एवं भग्नं दानवानां च सैन्यं दृष्ट्वा देवा गर्जमानाः समंतात् । हृष्टाः सर्वे संमिलित्वा तदानीं लब्ध्वा युद्धे ते जयं श्लाघयन्ते

दानवांचे सैन्य असे भग्न झालेले पाहून देव सर्व बाजूंनी गर्जू लागले; सर्व हर्षित होऊन एकत्र जमले आणि युद्धातील जयाचा जयघोष करू लागले।

Verse 24

शंखवादित्रघोषेण पूरितं च जगत्त्रयम् । देवान्प्रति कृतामर्षा दानवास्ते महाबलाः

शंख-वाद्यांच्या घोषाने त्रैलोक्य भरून गेले; पण देवांवर रोष धरून ते महाबली दानव पुन्हा उग्र झाले।

Verse 25

बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेणोत्थिताः पुनः । विमानैः सूर्यसंकासैरनेकैश्च समन्विताः

बली आदी सर्वजण संभ्रमाने पुन्हा उभे राहिले; सूर्यसमान तेजस्वी अनेक विमानांनी ते युक्त होते।

Verse 26

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां दानवैः सह । संप्रवृत्तं पुनश्चैव परस्परजिगीषया

देव आणि दानव यांच्यात पुन्हा एकदा परस्परांना जिंकण्याच्या इच्छेने अत्यंत घोर व प्रचंड द्वंद्वयुद्ध सुरू झाले।

Verse 27

बलिना दानवेंद्रेण महेंद्रो युयुधे तदा । तथा यमो महाबाहुर्नमुच्या सह संगतः

तेव्हा दानवेंद्र बलीसोबत महेंद्र युद्ध करू लागला; तसेच महाबाहु यमही नमुचीशी संग्रामात भिडला।

Verse 28

नैरृतः प्रघसेनैव पाशी कुंभेन संगतः । निकुंभेनैव सुमहद्युद्धं चक्रे सदारयः

नैरृत प्रघसेनाशी युद्धात भिडला; पाशधारी (वरुण) कुंभासमोर आला; आणि सदारयाने निकुंभाशी अत्यंत महान युद्ध केले।

Verse 29

सोमेन सह राहुश्च युद्धं चक्रे सुदारुणम् । राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितं तदा । संपर्कादमृस्यैव यथा राहुस्तथाऽभवत्

राहूने सोम (चंद्र) याच्याशी अत्यंत दारुण युद्ध केले। तेव्हा राहूने चंद्रदेहातून उत्पन्न झालेले अमृत गिळले; आणि त्या अमृत-संपर्काने राहू आज जसा आहे तसाच झाला।

Verse 30

तानि सर्वाणि दृष्टानि शंभुना परमेष्ठिना । आश्रयोऽहं च सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः । असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः

ती सर्व दृश्ये परमेष्ठी शंभूंनी पाहिली। ते म्हणाले— ‘मी सर्व भूतांचा आश्रय आहे; यात संशय नाही. असुर आणि सुर, सर्वांनाच मी वल्लभ आहे।’

Verse 31

एवमुक्तस्तदा राहुः प्रणम्य शिरसा शिवम् । मौलौ स्थितस्तदा चंद्रो अमृतं व्यसृजद्भयात्

असे सांगितल्यावर राहूने तेव्हा मस्तक झुकवून शिवाला प्रणाम केला. मग शिवमौलिवर स्थित चंद्राने भयाने अमृताची धारा सोडली.

Verse 32

तेन तस्य हि जातानि शिरांसि सुबहून्यपि । एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम् । बबंध शंभुः शिरसि शिरोभूषणवत्कृतम्

त्यामुळे त्याचे खरोखरच अनेक शिर उत्पन्न झाले. शंभूने एकाच माळेच्या दोरीत ती शिरे गुंफून मनोहर स्रज केली आणि ती शिरोभूषणासारखी आपल्या मस्तकी बांधली.

Verse 33

अशनात्कालकूटस्य नीलकंठोऽभवत्तदा । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुंडमाला तथा कृता

कालकूट विष प्राशन केल्याने तेव्हा तो नीलकंठ झाला. आणि देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी मुण्डमालाही तशीच तयार करण्यात आली.

Verse 34

दधार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः

महेश्वराने ती मुण्डमाला आपल्या मस्तकी धारण केली.

Verse 35

तया स्रजाऽसौ शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरांतको हरः । गजासुरो येन निपातितो महानथांधको येन कृतश्च चूर्णः

त्या स्रजाने विभूषित महात्मा हर—देवाधिदेव, त्रिपुरांतक—अतिशय शोभून दिसला; ज्याने महान गजासुर पाडला आणि ज्याने अंधकाला चूर्ण केले.

Verse 36

गंगा धृता येन शिरस्सुमध्ये चंद्रं च चूडे कृतवान्भयापहः । वेदाः पुराणानि तथागमाश्च तथैव नानाश्रुतयोऽथ शास्त्रम्

ज्यांनी शिरोमध्यी गंगेला धारण केले आणि जटामुकुटावर चंद्राला विराजमान केले—ते भयहर आहेत. वेद, पुराणे, आगम तसेच नानाविध श्रुती व शास्त्रे—सर्व त्यांचेच स्तवन करतात.

Verse 37

जल्पंति नानागमभेदैर्मीमांसमानाश्च भवंति मूकाः । नानागमार्चायमतप्रभेदैर्निरूप्यमाणो जगदेकबंधुः

लोक नानाविध आगमभेदांनी बडबड करतात; आणि जे केवळ मीमांसा-विवादात गुंततात ते सत्यापुढे मूक होतात. नानागम-पूजापद्धती व मतभेदांनी वर्णिला गेला तरी तोच जगाचा एकमेव बंधू आहे.

Verse 38

शिवं हि नित्यं परमात्मदैवं वेदैकवेद्यं परमात्मदिव्यम् । विहाय तं मूढजनाः प्रमत्ताः शिवं न जानंति परात्मरूपम्

शिव नित्य आहेत—परमात्मा व देवस्वरूप; वेदानेच जाणण्याजोगे परम दिव्य तत्त्व. पण त्यांना सोडून मोहग्रस्त व प्रमत्त जन शिवाला परात्मरूपाने ओळखत नाहीत.

Verse 39

येनैव सृष्टं विधृतं च येन येन श्रितं येन कृतं समग्रम् । यस्यांशभूतं हि जगत्कदाचिद्वेदांतवेद्यः परमात्मा शिवश्च

ज्याच्यामुळे हे जग निर्माण झाले, ज्याने ते धारण केले, ज्याच्यात ते आश्रित आहे आणि ज्याने समग्र रचना केली; ज्याचा अंश कधी हे जग असते—तो वेदान्ताने जाणण्याजोगा परमात्मा शिव आहे.

Verse 40

आढ्यो वापि दरिद्रो वा उत्तमो ह्यधमोऽपि वा । शिवभक्तिरतो नित्यं शिव एव न संशयः

धनवान असो वा दरिद्री, श्रेष्ठ असो वा नीच—जो नित्य शिवभक्तीत रत आहे, तो निःसंशय शिवच आहे.

Verse 41

यो वा परकृतां पूजां शिवस्योपरि शोभिताम् । दृष्ट्वा संतोषमायाति दायं प्राप्नोति तत्समम्

जो कोणी दुसऱ्याची शोभायमान शिवपूजा पाहून अंतःकरणी खरा संतोष मानतो, तो त्या पूजेइतकेच पुण्यफळाचा भाग प्राप्त करतो।

Verse 42

ये दीपमालां कुर्वंति कार्तिक्यां श्रद्धयान्विताः । यावत्कालं प्रज्वलंति दीपास्ते लिंगमग्रतः । तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते

जे श्रद्धायुक्त होऊन कार्तिक महिन्यात शिवलिंगासमोर दीपमाळा लावतात—जितका काळ ते दिवे प्रज्वलित राहतात, तितकी सहस्र युगे दाता स्वर्गात पूज्य होतो।

Verse 43

कौसुंभतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । दातारस्तेऽपि कैलासे मोदन्ते शिवसंनिधौ

शिवालयात कुसुंभ तेलयुक्त दिवे अर्पण केल्यास, ते दाते कैलासावर शिवसन्निधीत आनंदित होतात।

Verse 44

अतसीतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

शिवालयात अतसी (अळशी) तेलयुक्त दिवे अर्पण केल्यास, दाते आपल्या कुलाच्या शंभर पिढ्यांसह शिवप्राप्ती करतात।

Verse 45

ज्ञानिनोऽपि हि जायंते दीपदानफलेन हि

दीपदानाच्या फळामुळेच ज्ञान उत्पन्न होते; या पुण्याने मनुष्य ज्ञानीही होतो।

Verse 46

तिलतैलेन संयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

जे तिळतेलाने भरलेले दीप शिवालयात अर्पण करतात, ते दाते आपल्या कुलाच्या शंभर पिढ्यांसह शिवधामास प्राप्त होतात।

Verse 47

घृताक्ता यैः कृता दीपा दीपिताश्च शिवालये । ते यांति परमं स्थानं कुललक्षसमन्विताः

जे घृतलेपित दीप तयार करून शिवालयात प्रज्वलित करतात, ते आपल्या कुलाच्या लक्ष (एक लाख) वंशांसह परम स्थानास पोहोचतात।

Verse 48

कर्पूरागुरुधूपैश्च ये यजंति सदा शिवम् । आरार्तिकां सकर्प्पूरां ये कुर्वंति दिनेदिने । ते प्राप्नुवंति सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

जे कर्पूर व अगुरु-धूपाने सदैव शिवपूजन करतात, आणि जे दररोज कर्पूरयुक्त आरती करतात, ते सायुज्य-मुक्ती प्राप्त करतात; यात विचाराची गरज नाही।

Verse 49

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं ये ह्यतंद्रिताः । लिंगार्चनं प्रकुर्वंति ते रुद्रा नात्र संशयः

जे निष्काळजीपणा न करता दिवसातून एकदा, दोनदा किंवा तिनदा लिंगार्चन करतात, ते रुद्रस्वरूप होतात; यात संशय नाही।

Verse 50

रुद्राक्षधारणं ये च कुर्वंति शिवपूजने । दाने तपसि तीर्थे च पर्वकाले ह्यतंद्रिताः । तेषां यत्सुकृतं सर्वमनंतं भवति द्विजाः

हे द्विजांनो! जे शिवपूजा, दान, तप, तीर्थ आणि पर्वकाळी तत्परतेने रुद्राक्ष धारण करतात, त्यांचे सर्व पुण्य अनंत होते।

Verse 51

रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्ताच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः । आरम्भैकमुखं तावद्याबद्वक्त्राणि षोडश । एतेषां द्वौ च विज्ञेयौ श्रेष्ठौ तारयितुं द्विजाः

हे द्विजोत्तमांनो, शिवांनी सांगितलेले रुद्राक्ष ऐका. एकमुखापासून आरंभ करून सोळामुखापर्यंत रुद्राक्ष आहेत. त्यांपैकी दोन मोक्ष देणारे परम श्रेष्ठ आहेत, असे जाणावे, हे द्विजांनो.

Verse 52

रुद्राक्षाणां पंचमुखखस्तथा चैकमुखः स्मृतः । ये धारयंत्येकमुखं रुद्राक्षमनिशं नराः । रुद्रलोकं च गच्छंति मोदन्ते रुद्रसंनिधौ

रुद्राक्षांमध्ये पंचमुख व एकमुख हे विशेष स्मरणीय आहेत. जे पुरुष नित्य एकमुख रुद्राक्ष धारण करतात, ते रुद्रलोकास जातात आणि रुद्रसन्निधीत आनंद मानतात.

Verse 53

जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानार्चनादिकम् । क्रियते यच्छृभं कर्म्म ह्यनंतं चाक्षधारणात्

जप, तप, क्रिया, योग, स्नान, दान, अर्चन इत्यादी—जे काही शुभ कर्म केले जाते, ते रुद्राक्ष धारण केल्याने अक्षय व अनंत फल देणारे होते.

Verse 54

शुनः कंठनिबद्धोऽपि रुद्राक्षो यदि वर्तते । सोऽपि संतारितस्तेन नात्र कार्या विचारणा

जर रुद्राक्ष कुत्र्याच्या गळ्यातही बांधलेला असेल, तरी तोही त्याने तारला जातो; येथे शंका वा विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 55

तथा रुद्राक्षसंबंधात्पापमपिक्षयं व्रजेत् । एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कार्यं रुद्राक्षबंधनात्

तसेच रुद्राक्षाच्या संबंधाने पापही नष्ट होते. हे जाणून रुद्राक्ष धारण करून शुभ कर्म करावे.

Verse 56

त्रिपुण्ड्रधारणं येषां विभूत्वा मन्त्रपूतया । ते रुद्रलोके रुद्राश्च भविष्यंति न संशयः

जे मंत्रपूत विभूतीने त्रिपुंड्र धारण करतात, ते रुद्रलोकी रुद्रस्वरूप होतात; यात संशय नाही।

Verse 57

कपिलायाश्च संगृह्य गोमयं चांतरिक्षगम् । शुष्कं कृत्वाथ संदाह्यं विभूत्यर्थं शिवप्रियैः

शिवप्रिय भक्तांनी कपिला गायीचे गोमय गोळा करून ते वाळवावे आणि मग जाळावे—विभूतीसाठी।

Verse 58

विभूतीति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । ललाटेंऽगुष्ठरेखा च आदौ भाव्या प्रयत्नतः

हिला ‘विभूती’ असे म्हणतात; ती सर्व पापांचा नाश करते. प्रारंभी प्रयत्नपूर्वक कपाळावर अंगठ्याची रेषा लावावी।

Verse 59

मध्यमां वर्जयित्वा तु अंगुलीक्द्वयेन च । एवं त्रिरेखासंयुक्तो ललाटे यस्य दृश्यते । स शैवः शिववज्ज्ञेयो दर्शनात्पापनाशनः

मधले बोट वगळून दोन बोटांनी ज्याच्या कपाळावर तीन रेषांनी युक्त चिन्ह दिसते, तो शैव—शिवासमान जाणावा; त्याच्या दर्शनानेच पाप नष्ट होते।

Verse 60

जटाधराश्च ये शैवाः सप्त पंच तथा नव । जटा ये स्थापियिष्यंति शैवेन विधिना युताः

जे शैव जटाधारी आहेत—सात, पाच किंवा नऊ (जटा)—आणि जे शैवविधीनुसार जटा स्थापतील,

Verse 61

ते शिवं प्राप्नुवं तीह नात्र कार्या विचारणा । रुद्राक्षधारणं कार्यं शिवभक्तैर्विशेषतः

ते इहलोकी व परलोकी शिवप्राप्ती करतात; यात शंका नाही। रुद्राक्षधारण नित्य करावे—विशेषतः शिवभक्तांनी।

Verse 62

अल्पेन वा महत्त्वेन पूजितो वा सदाशिवः । कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते

अल्प किंवा महान अर्पणाने पूजिला तरी सदाशिव—कुलाच्या कोटींचा उद्धार करून—शिवासह आनंदित होतो।

Verse 63

तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः । यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्

म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, शिवापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही। शास्त्रात जे असे सांगितले आहे—त्याचे सर्व कारण शिवच आहे।

Verse 64

शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता । शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः

शिव हे लोकांचे दाते, कर्ते आणि अनुमोदन करणारेही आहेत। हे द्विजोत्तमांनो, जाणून घ्या—हे विश्व शिव-शक्तिरूप आहे।

Verse 65

शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात् । तस्माच्छिवश्चिंत्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः

‘शिव’ हे द्वाक्षरी नाम महान भयापासून तारते। म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, शिवाचे चिंतन व स्मरण करा।

Verse 66

ऋषय ऊचुः । सोमनाथस्य माहात्म्यं ज्ञातं तस्य प्रसादतः । राहोः शिरोभयात्सर्वे रक्षिताः परमेष्ठिना

ऋषी म्हणाले—तुमच्या कृपेने आम्हांस सोमनाथाचे माहात्म्य ज्ञात झाले. राहूच्या शिराच्या भयापासून परमेष्ठी ब्रह्म्याने सर्वांचे रक्षण केले.

Verse 67

सुराश्चेंद्रादयश्चान्ये तस्मिन्युद्धे सुदारुणे । अत ऊर्ध्वं सुराः सर्वे किमकुर्वत उच्यताम्

आणि त्या अत्यंत भयंकर युद्धात इंद्रादी इतर देवही होते. त्यानंतर सर्व देवांनी काय केले, ते कृपया सांगावे.

Verse 68

शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः । अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः

तुमच्या मुखातून निघालेला शिवमहिमा आम्ही सर्व ऐकला. आता युद्धाचा वृत्तांत परमार्थासहित यथार्थपणे कथन करा.

Verse 69

लोमश उवाच । यदा हि दैत्यैश्च पराजिताः सुराः शम्भुं च सर्वे शरणं प्रपन्नाः । शिवं प्रणेमुः सहसा सुरोत्तमा युद्धाय सर्वे च मनो दधुस्तदा

लोमश म्हणाला—जेव्हा दैत्यांनी देवांना पराजित केले, तेव्हा सर्व देव शंभूच्या शरणास गेले. तत्क्षणी देवोत्तमांनी शिवाला प्रणाम केला आणि मग सर्वांनी युद्धासाठी मनोबल दृढ केले.

Verse 70

तथैव दैत्या अपि युध्यमाना उत्साहयुक्तातिबलाश्च सर्वे । देवैः समेताश्च पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः

तसेच दैत्यही युद्ध करत राहिले—उत्साहयुक्त व अतिबलवान—परम अस्त्रांनी सज्ज होऊन ते देवांशी पुन्हा पुन्हा संग्राम करू लागले.

Verse 71

एवं च सर्वे ह्यसुराः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलैः परिघैः परश्वधैः । जयार्थिनोमर्षयुताः परस्परं सिंहा यथा हैमवतीं दुरात्ययाः । निहन्यमाना ह्यसुराः सुरैस्तदा नानास्त्रयोगैः परमैर्निपेतुः

अशा रीतीने सर्व असुर व सुर शक्ती, ऋष्टी, शूळ, परिघ व परश्वध घेऊन, जयाची इच्छा व उग्र रोष यांनी युक्त होऊन, दुर्गम हिमालय-प्रदेशात सिंहांसारखे परस्परांवर तुटून पडले. तेव्हा देवांच्या परम अस्त्रांच्या नानाविध संयोगांनी घायाळ होऊन असुर कोसळले.

Verse 72

चक्रुस्ते सकलामुर्वी मांसशोणितकर्दमाम् । महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्

त्यांनी संपूर्ण पृथ्वी मांस व रक्ताच्या चिखलाने भरून टाकली—वृक्ष व पर्वतांनी युक्त, तसेच सागर, वन आणि खाणींनी संपन्न अशी ही भूमीच जणू।

Verse 73

शिरांसि च कबन्धानि कवचानि महांति च । ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च

तेथे शिरे व शिरोहीन धड, विशाल कवच, ध्वज-पताकांनी युक्त रथ, तसेच हत्ती-घोड्यांची शिरेही—सर्वत्र विखुरलेली होती.

Verse 74

बहन्त्यश्चापगा ह्यासन्नद्यो भीरुभयावहाः । अगाधाः शोणितोदाश्च तरंतो ब्रह्मराक्षसाः । तयंति परान्भूतप्रतप्रमथराक्षसान्

तेथे ओढे व नद्या वाहत होत्या, भित्र्यांना भयावह—अगाध, रक्तजलाने भरलेल्या. त्यांत ब्रह्मराक्षस पोहत होते आणि ते इतर प्राण्यांना छळत होते—उग्र भूत, प्रेत, प्रमथ व राक्षसांना.

Verse 75

शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्योऽथ सहस्रशः । नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः

शाकिनी-डाकिनींचे संघ आणि सहस्रों यक्षिणी, नानाविध उन्मत्त क्रीडांत गुंतून, परस्परांमध्ये हर्षाने उन्मादित झाल्या होत्या.

Verse 76

एवं संक्रीडमानास्ते भूतप्रमथराक्षसाः । रणे तस्मिन्महारौद्रे देवासुरसमागमे

त्या महाभयंकर रणात, जिथे देव-असुरांचा समागम झाला होता, तेथे भूत, प्रमथ व राक्षस क्रीडा करीत सर्वत्र संचारत होते।

Verse 77

बलिना सह देवेन्द्रो युयुधेऽद्भुतविक्रमः । शक्त्या जघान देवेंद्रं वैरोचनिरमर्षणः

अद्भुत पराक्रमवान देवेन्द्र इन्द्र बलिसह युद्ध करू लागला। तेव्हा असह्य क्रोधाचा वैरोचनि (बली) याने शक्तीने इन्द्रावर घाव घातला।

Verse 78

तां शक्तिं वञ्चयामास महेन्द्रो लघुविक्रमः । जघान स बलिं यत्नाद्दैत्येंद्रं परमेण हि

लघु पराक्रमवान महेन्द्राने ती शक्ती चुकविली. मग त्याने प्रयत्नपूर्वक दैत्येंद्र बलीला परम प्रहाराने पाडले।

Verse 79

वज्रेण शितधारेण बाहुं चिच्छेद विक्रमी । गातासुरपतद्भूमौ विमानात्सूर्यसंन्निभात्

विक्रमी इन्द्राने तीक्ष्णधार वज्राने त्याचा बाहू छेदला. मग सूर्यसमान तेजस्वी विमानातून असुरपति भूमीवर कोसळला।

Verse 80

पतितं च बलिं दृष्ट्वा वृषपर्वा रूपान्वितः । ववर्ष शरधाराभिः पयोद इव पर्वतम्

पडलेला बली पाहून रूपवान वृषपर्वाने बाणांच्या धारांनी वर्षाव केला, जसा मेघ पर्वतावर पाऊस पाडतो।

Verse 81

महेंद्रं सगजं चैव सहमानं शिताञ्छरान् । तदा युद्धमभूद्वोरं महेन्द्रवृषपर्वणोः

तेव्हा महेंद्र (इंद्र) गजासह तीक्ष्ण बाण सहन करीत वृषपर्वा याच्याशी घोर युद्धास प्रवृत्त झाला।

Verse 82

निपात्य वृषपर्वाणमिंद्रः परबलार्दनः

वृषपर्वाला पाडून परबलार्दन इंद्राने विजय मिळविला।

Verse 83

ततो वज्रेण महता दानवानवधीद्रणे । शिरसि च्छेदिताः केचित्केचित्कंधरतो हताः

मग महान वज्राने त्याने रणात दानवांचा संहार केला—काहींची शिरे छिन्न झाली, काही कंधरा-ग्रीवेवर घावाने पडले।

Verse 84

विह्वलाश्च कृताः केचिदिंद्रेण कुपितेन च । तथा यमेन निहता वायुना वरुणेन च

कुपित इंद्राने काहींना विह्वल केले; तसेच काही यमाने, वायूने आणि वरुणानेही मारले।

Verse 85

कुबेरेण हताश्चान्ये नैरृतेन तथा परे । अग्निना निहताः केचिदीशेनैव विदारिताः

इतर दानव कुबेराने मारले, काही नैऋताने; काही अग्नीने निहत झाले, आणि काहींना स्वयं ईशाने विदीर्ण केले।

Verse 86

एवं तदा तैर्निहता बलीयसो महासुरा विक्रमशानिनश्च । सुरैस्तु सर्वैः सह लोकपालैः शिवप्रसादा भिहतास्तदानीम्

तेव्हा शिवकृपेने लोकपालांसह सर्व देवांनी एकत्र येऊन त्या पराक्रमी, अतिबलवान महासुरांचा संहार केला।

Verse 87

ततो महादैत्यवरो दुरात्मा स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः । ययौ तदानीं सुरसत्तमांस्तान्हंतुं सदा क्रूरमतिः स एकः

मग तो दुरात्मा, महादैत्यांतील श्रेष्ठ कालनेमि, परमास्त्रांनी सज्ज, सदैव क्रूरबुद्धीचा, एकटाच त्या श्रेष्ठ देवांचा वध करण्यास निघाला।

Verse 88

सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशुलेन हि संयुतः । दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः

तो सिंहावर आरूढ, कवचधारी व त्रिशूलयुक्त होता; आणि सिंहावर आरूढ असंख्य दैत्यांनी तो सर्व बाजूंनी वेढलेला होता।

Verse 89

ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः । तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः

ते सर्व सिंह सुसज्जित, महाबलवान व पराक्रमी होते; आणि त्या सिंहांवर आरूढ महादैत्यही तितकेच उग्र व सामर्थ्यवान होते।

Verse 90

आयांतीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम् । कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इंद्रपुरोगमाः । भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा भवन्

सिंहांनी अलंकृत व कालनेमियुक्त अशी येणारी ती सर्व दैत्यसेना पाहून, इंद्राच्या नेतृत्वाखालील देवांना अतुल भय वाटले आणि तेव्हा ते ध्यानपर झाले।

Verse 91

किं कुर्मोऽद्य वयं सर्वे कथं जेष्याम चाद्भुतम् । एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतम्

आपण सर्व आज काय करावे? या अद्भुत सैन्याला कसे जिंकावे? ही तर असंख्य सेना, सिंहांनी वेढलेली आहे.

Verse 92

एवं विचिंत्यमानास्ते ह्यागतस्तत्र नारदः । नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरम्

ते असे विचार करीत असतानाच तेथे नारद आले. आणि नारदांच्या द्वारे पूर्वी घडलेल्या सर्व महान वृत्तांताचे कथन झाले.

Verse 93

कथितं च महेंद्राय कालनेमेस्तपोबलम् । अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु

महेंद्र इंद्राला कालनेमीच्या तपोबलाचे कथन झाले, तसेच वरदानाच्या बळावर संग्रामात त्याचे अजेयत्वही सांगितले गेले.

Verse 94

विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमंडले । जेतुं च स ततो विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः । तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकांक्षिभिः

विष्णूविना आम्ही देव रणांगणात अशक्त आहोत. म्हणून तमालश्याम, वरद, परमेश्वर विष्णूचे स्मरण सर्व विजयकांक्षींनी करावे.

Verse 95

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदा देवास्त्वरान्विताः । ध्यानेन च महाविष्णुं ततः परबलार्द्दनम् । स्मरंतः परमात्मानमिदमूचुश्च तं विभुम्

नारदांचे वचन ऐकून देव त्वरित उद्युक्त झाले. त्यांनी परबलार्दन महाविष्णूचे ध्यान केले; परमात्मा, सर्वव्यापी प्रभूचे स्मरण करून त्यास हे वचन म्हणाले.

Verse 96

देवा ऊचुः । नमस्तुभ्यं भगवते नमस्ते विश्वमंगलम् । श्रीनिवास नमस्तुभ्यं श्रीपते ते नमोनमः

देव म्हणाले—हे भगवन्, तुला नमस्कार; हे विश्वमंगलस्वरूपा, तुला नमस्कार। हे श्रीनिवासा, तुला नमस्कार; हे श्रीपते, तुला पुनःपुन्हा प्रणाम।

Verse 97

अद्यास्मान्भयभीतांस्त्वं कालनेमिभयार्दितान् । त्रातुमर्हसि दैत्याच्च देवानामभयप्रद

आज आम्ही भयभीत आहोत व कालनेमीच्या भयाने पीडित आहोत; हे देवांना अभय देणाऱ्या, त्या दैत्यापासून आमचे रक्षण करणे तुला योग्य आहे।

Verse 98

एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः

अशा प्रकारे ध्यान व स्मरण केल्यावर हरि तेव्हा प्रकट झाले—नीलवर्ण—गरुडावर आरूढ, जगाला अभय देणारे।

Verse 99

चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च । गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम् । श्रीवासमेनं दुर्द्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे

तेव्हा चक्रधारी प्रभू देवांच्या विजयासाठी आले. त्यांनी आकाशात गरुडावर स्थित महाविष्णूला पाहिले—श्रीवास, दुर्धर्ष, आणि युद्धास उत्सुक.

Verse 100

तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः । करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो

त्याला पाहून कालनेमी त्या क्षणी उपहासाने हसत, प्रचंड क्रोध व बलाने युक्त होऊन म्हणाला—“हे महाभाग! वरेण्यरूपा, श्यामवर्णा, युवका, मदमत्त हत्तीप्रमाणे पराक्रमी—तू कोण आहेस? आणि हातात ते तीक्ष्ण, तेजस्वी चक्र का धरले आहेस? हे प्रभो, मला सांग.”

Verse 101

श्रीभगवानुवाच । युद्धार्थमिह चायातो देवानां कार्यसिद्धये । त्वं स्थिरो भव रे मंद दहाम्यद्य न संशयः

श्रीभगवान म्हणाले—देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून मी येथे युद्धासाठी आलो आहे। अरे मूढा, स्थिर राहा; आज मी तुला दग्ध करीन—यात संशय नाही।

Verse 102

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं कालनेमिः प्रतापवान् । उवाच रुषितो भूत्वा भगवंतमधोक्षजम्

भगवानांचे वचन ऐकून पराक्रमी कालनेमि क्रोधित झाला आणि अधोक्षज भगवंतास म्हणाला।

Verse 103

मूलभूतो हि देवानां भगवान्युद्धदुर्मदः । युद्धं कुरु मया सार्द्धं यदि शूरोऽसि संप्रति

हे भगवन्, तू देवांचा मूळ आधार आहेस—युद्धमदाने उन्मत्त! जर तू आता खरोखर शूर असशील, तर माझ्याशी युद्ध कर।

Verse 104

प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाचेदं महाप्रभः । गगनस्थो भव त्वं हि महीस्थोऽहं भवामि वै

हसून महाप्रभू भगवान विष्णू म्हणाले—तू आकाशातच राहा; मी पृथ्वीवरच राहीन।

Verse 105

अप्रशस्तं च विषमं युद्धं चैव यथा भवेत् । तथा कुरु महाबाहो गगनो वा महीतले

युद्ध अनुचित किंवा विषम (अन्यायी) होऊ नये. हे महाबाहो, तसेच युद्ध कर—आकाशात असो वा पृथ्वीवर।

Verse 106

तथेति मत्वा हि महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च । सिंहोपरिस्थैश्च महानुभावैर्महाबलैः क्रूरतरैस्तदानीम्

“तथास्तु” असे मनोमन ठरवून तो महानुभाव पुढे निघाला। त्याच्यासोबत कोट्यवधी दैत्य होते आणि त्या वेळी सिंहांवर आरूढ महाबलवान, क्रूर योद्धेही होते।

Verse 107

गगनमथ जगाहे मंदमंदं महात्मा ह्यसुरगणसमेतो विश्वरूपं जिघांसुः । त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामो हरिं सः

मग तो महात्मा असुरगणांसह विश्वरूप हरिचा वध करण्याच्या इच्छेने हळूहळू आकाशात प्रवेशला। परम उग्र त्रिशूल हातात घेऊन, संकेत-चेष्टांनी दात दाखवीत विकृत मुख करून, तो हरिसोबत युद्धास आतुर झाला।