Adhyaya 51

Verse 1

अतिथिरुवाच । यदेतत्परलोकस्य स्वरूपं व्याहृतं त्वया । आगमं समुपाश्रित्य तत्तथैव न संशयः

अतिथी म्हणाला—आगमांचा आधार घेऊन तू परलोकाचे जे स्वरूप सांगितलेस, ते तसेच खरे आहे; यात संशय नाही.

Verse 2

किंत्वत्र नास्तिकाः पापाः सन्दिह्यन्तेऽल्पचेतनाः । तेषां निःसंशयकृते वद कर्मफलं हि यत्

पण येथे अल्पबुद्धी पापी नास्तिक संशय करतात. त्यांचा संशय दूर व्हावा म्हणून कर्मफळाचे यथार्थ स्वरूप स्पष्टपणे सांगावे.

Verse 3

इहैव कस्य कस्यैव कर्मणः पापकस्य च । प्रभावात्कीदृशो जायेत्कमठैतद्वदास्ति चेत्

इथेच—कोणकोणत्या पापकर्मांच्या प्रभावाने मनुष्य कोणत्या प्रकारच्या देहस्थितीत जन्मतो? हे कमठ, हे जाणण्यासारखे असेल तर सांग.

Verse 4

कमठ उवाच । सर्वमेतत्प्रवक्ष्यामि स्थिरो भूत्वा शृणुष्व तत् । यथा मम गुरुः प्राह यन्मे चेतसि संस्थितम्

कमठ म्हणाला—हे सर्व मी सांगतो; तू स्थिर होऊन ऐक. माझ्या गुरूंनी जसे सांगितले, जे माझ्या चित्तात दृढ आहे, तेच मी सांगतो.

Verse 5

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात्सुरापः श्यावदंतकः । सुवर्णचौरः कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः

ब्रह्महत्यारा क्षयरोगी होतो; मद्यपान करणारा काळ्या दातांचा होतो. सुवर्णचोराचे नख विकृत होतात; आणि गुरुतल्पग चर्मरोगी होतो.

Verse 6

संसर्गी सर्वरोगी स्यात्पंचपातकिनस्त्वमी । निंदामाकर्ण्य साधूनां बधिरः संप्रजायते

अशा पाप्यांच्या संगतीत राहणारा सर्व रोगांनी ग्रस्त होतो; हेच पाच महापातकी आहेत. आणि साधूंची निंदा ऐकणारा बधिर जन्मतो.

Verse 7

स्वयं प्रकीर्तयेच्चापि मूकः पापोऽभिजायते । आज्ञालोपी गुरूणां च अपस्मारी भवेन्नरः

जो स्वतःचीच कीर्ती करतो तो पापी मूक जन्मतो. आणि जो गुरूंच्या आज्ञेचा भंग करतो तो मनुष्य अपस्मार (मिरगी) रोगी होतो.

Verse 8

अवज्ञाकारकस्तेषां कृमिरेवाभिजायते । उपेक्षतः पूज्यकार्यं दुष्प्रज्ञत्वं च जायते

जो त्यांचा अवमान करतो तो कृमी-योनीत जन्मतो. आणि पूज्यजनांप्रती करावयाचे कर्तव्य दुर्लक्षित केल्याने मंदबुद्धिपणा उत्पन्न होतो.

Verse 9

चौर्याय साधुद्रव्याणां दद्याद्यावत्पदानि च । तावद्वर्षाणि पंगुत्वं स प्राप्नोति नराधमः

साधूजनांच्या द्रव्याची चोरी केल्यास—तो जितकी पावले टाकतो तितकी वर्षे तो अधम मनुष्य पांगुळपणा भोगतो.

Verse 10

दत्त्वा हरति तद्भूयो जायते कृकलासकः । कुपितानप्रसाद्यैव पूज्यान्स्याच्छीर्षरोगवान्

देऊन जो पुन्हा ते परत घेतो तो सरडा-योनीत जन्मतो. आणि रागावलेल्या पूज्यजनांना प्रसन्न न करता सोडणारा शिरोरोगाने ग्रस्त होतो.

Verse 11

रजस्वलामभिगच्छंश्च चंडालः संप्रजायते । वस्त्रापहारी चित्री स्यात्कृष्णकुष्ठी तथाग्निदः

रजस्वला स्त्रीकडे जाणारा चांडाळ-योनीत जन्मतो. वस्त्र चोरणारा चित्री (चर्मरोगी) होतो; आणि आग लावणारा कृष्णकुष्ठाने ग्रस्त होतो.

Verse 12

दर्दुरो रूप्यहारी स्यात्कूटसाक्षी मुखारुजः । परदारांश्च कामेन द्रष्टा स्यादक्षिरोगवान्

रुपे (चांदी) चोरणारा बेडूक होतो; खोटी साक्ष देणारा मुखरोगाने पीडित होतो. आणि परस्त्रीकडे कामाने पाहणारा नेत्ररोगी होतो.

Verse 13

प्रतिज्ञायाप्रयच्छन्यो ह्यल्पायुर्जायते नरः । विप्रवृत्त्यपहारी स्यादजीर्णी सर्वदाऽधमः

जो प्रतिज्ञा करूनही प्रतिश्रुत दान देत नाही, तो मनुष्य अल्पायुषी होऊन जन्मतो. जो ब्राह्मणाची उपजीविका हिरावतो, तो सदैव अजीर्णी राहतो व अधम मानला जातो.

Verse 14

नैष्ठिकान्नाशनाद्भूयो निवृत्तो रोगवान्सदा । पत्नीबहुत्वे त्वेकस्यां रेतोमोक्षः क्षयी भवेत्

जो नैष्ठिक संन्याशाला वारंवार भोजन देण्यापासून परावृत्त होतो, तो सदैव रोगी राहतो. आणि अनेक पत्नी असताना केवळ एकीशीच रेतोमोक्ष केल्यास तो क्षयी होतो.

Verse 15

स्वामिना धर्मयुक्तो यस्त्वन्यायेन समाचरेत् । स्वयं वा भक्षयेद्द्रव्यं स मूढः स्याज्जलोदरी

धर्मयुक्त स्वामीकडे नोकरीत असूनही जो अन्यायाने वागतो, किंवा सोपविलेले द्रव्य स्वतःच उपभोगतो, तो मूढ होऊन जलोदररोगी होतो.

Verse 16

दुर्बलं पीड्यमानं यो बलवान्समुपेक्षते । अंगहीनः स च भवेदन्नहृत्क्षुधितो भवेत्

दुर्बलावर अन्याय होत असताना जो बलवान उपेक्षा करतो, तो अंगहीन होतो. आणि जो अन्न चोरतो, तो सदैव भुकेला राहतो.

Verse 17

व्यवहारे पक्षपाती जिह्वारोगी भवेन्नरः । धर्मप्रवृत्तिं सञ्चार्य पत्न्यादीष्टवियोगकृत्

व्यवहारात जो पक्षपात करतो, तो मनुष्य जिह्वारोगी होतो. आणि जो धर्मप्रवृत्तीत विघ्न आणतो, तो पत्नी आदी प्रियजनांच्या वियोगाचे कारण ठरतो.

Verse 18

स्वयं पाकाग्रभोजी यो गलरोगमवाप्नुयात् । पंचयज्ञानकृत्वैव भुञ्जानो ग्रामशूकरः

जो स्वतः शिजविलेल्या अन्नाचा पहिला घास घेतो, त्याला घशाचा रोग होतो. आणि पंचमहायज्ञ न करता जो भोजन करतो, तो गावच्या डुकरासारखा होतो.

Verse 19

पर्वमैथुन कृन्मेही परित्यज्य स्वगेहिनीम् । वेश्यादिरक्तो मूढात्मा खल्वाटो जायते नरः

निषिद्ध पर्वकाळी मैथुन करणारा पुरुष मेहादी रोगांनी ग्रस्त होतो. स्वतःच्या पत्नीचा त्याग करून वेश्या इत्यादींमध्ये आसक्त तो मूढ पुरुष पुढे टक्कल पडून जन्मतो.

Verse 20

परिक्षीणान्मित्रबन्धून्स्वामिनं दयितानुगान् । अवमन्य निवृत्तात्मा क्लिष्टवृत्तिः सदा भवेत्

जो अंतर्मुख न राहता दुर्बल मित्र-बंधू, स्वामी आणि प्रिय अनुचर यांचा अपमान करतो, त्याची वृत्ती व जीवन सदा क्लेशयुक्त व पीडित राहते.

Verse 21

छद्मनोपचरेद्यस्तु पितरौ स्वामिनं गुरून् । प्राप्तव्यार्थस्यातिकष्टात्परिभ्रंशोर्थजो भवेत्

जो आई-वडील, स्वामी व गुरू यांच्याशी कपटाने वागतो, तो अतिशय कष्टाने मिळविलेल्या धनाचाही—स्वदोषामुळे—नाश करून बसतो.

Verse 22

विश्रब्धस्यापहारी तु दुःखानां भाजनं भवेत् । धार्मिके क्षुद्रकारी यो नरः स वामनो भवेत्

जो विश्वास ठेवणाऱ्याचे धन चोरतो, तो दुःखांचा पात्र होतो. आणि जो धर्मात्म्याशी क्षुद्रपणे वागतो, तो पुरुष वामन (बुटका) होऊन जन्मतो.

Verse 23

दुर्बलवृषवाही यः कटिलूती भवेत्स च

जो दुर्बल बैलावर अतिभार लादून त्याला हाकतो, तो पुनर्जन्मी कटिलूती (नीच रांगणारा जीव) होतो.

Verse 24

जात्यंधश्चापि यो गोघ्नो निःपशुर्दुःखकृद्गवाम् । निर्दयो गोषु घाताद्यैः सदा सोध्वसु कष्टगः

जो गोहत्या करतो, इतरांना पशुधनापासून वंचित करतो व गायींना विविध प्रकारे निर्दयपणे पीडा देतो, तो जन्मांध होतो आणि जीवनमार्गी सदैव कष्ट भोगतो.

Verse 25

निस्तेजकः सभायां यो गलगण्डी स जायते । सदा क्रोधी च चंडालः पूतिवक्त्रश्च सूचकः

सभेत जो दुसऱ्याचा तेज कमी करतो तो गलगंडयुक्त जन्मतो. जो सदैव क्रोधी तो चांडाल होतो; आणि जो चुगली करतो त्याचे मुख दुर्गंधीयुक्त होते.

Verse 26

अजविक्रयकृद्व्याधः कुण्डाशी भृतको भवेत् । नास्तिकस्तिल पिंडी स्यादश्रद्धो गीतजीवनः

जो बकऱ्यांची विक्री करून व्याधवृत्ती करतो तो कुण्डाशी व भृतक (नोकर) होतो. नास्तिक तिलपिंडी होतो; आणि अश्रद्धाळू केवळ गाणे गाऊन उपजीविका करतो.

Verse 27

अभक्ष्यादो गण्डमाली स्त्रीखादी चाऽसुतस्य कृत् । अन्यायतो ज्ञानग्राही मूर्खो भवति मानवः

अभक्ष्य भक्षण करणारा गंडमाली (गाठी-फोडांनी ग्रस्त) होतो. जो स्त्रियांचे दूषण करतो तो अपत्यहीनतेचे कारण ठरतो. आणि जो अन्यायाने ज्ञान हडपतो तो मनुष्य मूर्ख होतो.

Verse 28

शास्त्रचौरः केकराक्षः कथां पुण्यां च द्वेष्टि यः । कृमिवक्त्रः स च भवेद्विभ्रष्टो नरकात्कुधीः

शास्त्रचोरी करणारा केकराक्ष (वाकड्या/काणा डोळ्यांचा) होतो. जो पुण्यदायी धर्मकथेचा द्वेष करतो, तो कृमिदुष्ट मुख घेऊन जन्मतो; नरकातून पतित तो कुमती पापी असा दोष भोगतो.

Verse 29

देवद्विजगवां वृत्तिहारको वांतभक्षकृत् । तडागारामभेत्ता यो भवेद्विकलपाणिकः

जो देव, द्विज (ब्राह्मण) वा गायींची उपजीविका हिरावतो, जो वांतभक्षक आहे, आणि जो तळे व उद्याने फोडतो/नष्ट करतो—तो विकल/अपंग हातांचा जन्म घेतो.

Verse 30

व्यवहारे च्छलग्राही भृत्यग्रस्तो भवेन्नरः । सदा पुरुषरोगी स्यात्परदाररतो नरः

व्यवहारात जो छल-कपट धरतो, तो भृत्य‑आश्रितांच्या त्रासाने ग्रस्त होतो. आणि जो परस्त्रीरती आहे, तो सदैव घोर रोगांनी पीडित राहतो.

Verse 31

वात रोगी कुवैद्यः स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः । मधुमेही खरीगामी गोत्रस्त्रीमैथुनोऽप्रसूः

वातरोगी मनुष्य कुवैद्य होतो; गुरुतल्पग (गुरुशय्या भंग करणारा) दुश्चर्म/त्वचारोगी होतो. गाढवीगामी मधुमेही होतो; आणि स्वतःच्या गोत्रातील स्त्रीशी संग करणारा निःसंतान होतो.

Verse 32

स्वसारं मातरं पुत्रवधूं गच्छन्नबीजवान् । कृतघ्नः सर्व कार्याणां वैफल्यं समुपाश्नुते

जो स्वतःच्या बहिणी, आई किंवा पुत्रवधूकडे जातो, तो अबीज (वीर्यहीन/निःसंतान) होतो. आणि कृतघ्न मनुष्य सर्व कार्यांत वैफल्यच भोगतो.

Verse 33

इत्येष लक्षणोद्देशः पापिनां परिकीर्तितः । चित्रगुप्तोऽपि मुह्येत सकलस्यानुवर्णने

अशा रीतीने पाप्यांची लक्षणे यांचा हा संक्षिप्त निर्देश सांगितला आहे। त्यांचे सर्वस्व वर्णन करीताना चित्रगुप्तही गोंधळून जाईल।

Verse 34

एते नरक विभ्रष्टा भुक्त्वा योनीः सहस्रशः । एवंविधैश्चिह्निताश्च जायंते लक्षणैर्नराः

हे नरकातून घसरून, सहस्रशः योनी भोगून, अशा प्रकारच्या चिन्ह-लक्षणांनी चिह्नित होऊन मनुष्यांत जन्म घेतात।

Verse 35

ये हि धर्मं न मन्यंते तथा ये व्यसनैर्जिताः । अनुमानेन बोद्धव्यं यदेते शेषपापिनः

जे धर्म मानत नाहीत आणि जे व्यसनांनी जिंकले गेले आहेत—अनुमानाने जाणावे की ते शेष-पाप असलेले पापी आहेत।

Verse 36

येषां त्वंतगतं पापं स्वर्गाद्वा ये समागताः । सर्वव्यसननिर्मुक्ता धर्ममेकं भजन्ति ते

परंतु ज्यांचे पाप संपले आहे किंवा जे स्वर्गातून परत आले आहेत—ते सर्व व्यसनांपासून मुक्त होऊन केवळ धर्माचेच भजन करतात।

Verse 37

भवंति चात्र श्लोकाः । धर्मादनवमं सौख्यमधर्माद्दुःखसम्भवः । तस्माद्धर्मं सुखार्थाय कुर्यात्पापं विवर्जयेत्

येथे श्लोक आहेत—धर्मातून अखंड सुख मिळते, अधर्मातून दुःख उत्पन्न होते। म्हणून सुखासाठी धर्म करावा आणि पाप टाळावे।

Verse 38

लोकद्वयेऽपि यत्सौख्यं तद्धर्मात्प्रोच्यते यतः । धर्ममेकमतः कुर्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धये

दोन्ही लोकांतील जे काही सुख आहे ते धर्मापासूनच उत्पन्न होते असे सांगितले जाते. म्हणून सर्व कार्ये व उद्दिष्टे सिद्ध व्हावीत यासाठी केवळ धर्माचेच आचरण करावे.

Verse 39

मुहूर्तमपि जीवेत नरः शुक्लेन कर्मणा । न कल्पमपि जीवेत लोकद्वयविरोधिना

मनुष्याने शुद्ध (उज्ज्वल) कर्माने जरी एक मुहूर्त जगावे; पण दोन्ही लोकांना विरोध करणाऱ्या आचरणाने कल्पभरही जगू नये.

Verse 40

इति पृष्टं त्वया विप्र यथाशक्त्या मयेरितम् । असूक्तं सूक्तमथवा क्षंतव्यं किं वदामि च

हे विप्र! तू विचारलेले मी यथाशक्ती सांगितले. ते सुक्त असो वा असुक्त—क्षमावे; आता मी आणखी काय सांगू?

Verse 41

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य अष्टवर्षस्य भाषितम् । भगवान्भास्करः प्रीतो बभूवातीव विस्मितः

नारद म्हणाले—आठ वर्षांच्या कमठाचे हे वचन ऐकून भगवान् भास्कर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि फारच विस्मित झाले.

Verse 42

प्रशशंस च तान्विप्रान्हारीतप्रमुखांस्तदा । अहो वसुमती धन्या द्विजैरेवंविधोत्तमैः

तेव्हा त्यांनी हारीतप्रमुख त्या विप्रांची प्रशंसा केली—“अहो! अशा उत्तम द्विजांनी भूषित ही वसुमती धन्य आहे.”

Verse 43

अथ प्रजापतिर्धन्यो यन्मर्यादाभिपाल्यते । अमीभिर्ब्राह्मणवरैर्धन्या वेदाश्च संप्रति

तेव्हा प्रजापती धन्य आहे, कारण धर्ममर्यादा जपल्या जातात। या श्रेष्ठ ब्राह्मणांमुळे आज वेदही धन्य व प्रतिष्ठित झाले आहेत।

Verse 44

येषां मध्ये बालबुद्धिरियमेतादृशी स्फुटा । हारीतप्रमुखानां हि का वै बुद्धिर्भविष्यति

ज्यांच्या मध्ये बालकाची बुद्धीही इतकी स्पष्ट आहे, तर हारीत-प्रमुख त्या महर्षींची बुद्धी किती महान असेल—त्यांचा विवेक कसा असेल!

Verse 45

असंशयं त्रिलोकस्थमेषामविदितं न हि । यथैतान्नारदः प्राह भूयस्तस्मादमी बहु

निःसंशय त्रिलोकांत जे काही आहे ते यांना अज्ञात नाही। नारदांनी जसे यांच्याविषयी सांगितले, तसे हे ऋषी ज्ञान व गुणांनी अत्यंत समृद्ध आहेत।

Verse 46

इति प्रशस्य तान्विप्रान्प्रहृष्टो रविरव्रवीत् । अहं सूर्यो विप्रमुख्या युष्माकं दर्शनात्कृते

अशा रीतीने त्या ब्राह्मणांची प्रशंसा करून आनंदित रवि म्हणाला—“हे विप्रमुख्यांनो, मी सूर्य आहे; तुमच्या दर्शनासाठी आलो आहे।”

Verse 47

समागतः सूर्यलोकात्प्राप्तं नेत्रफलं च मे । भवद्विधैर्विप्रमुख्यैः संजल्पनसहासनात्

“मी सूर्यलोकातून आलो आहे आणि मला नेत्रांचे फळ प्राप्त झाले आहे। तुमच्यासारख्या विप्रमुख्यांशी संवाद व सहआसन केल्याने हे पुण्य लाभले।”

Verse 48

अंत्यजा अपि पूयन्ते किं पुनर्मादृशा द्विजाः । सर्वथा नारदो धन्यो योऽसौ त्रैलोक्यतत्त्ववित्

पावन संगतीने अंत्यजही शुद्ध होतात; मग आमच्यासारखे द्विज किती अधिक! सर्वथा धन्य नारद, जो त्रैलोक्यतत्त्वाचा जाणकार आहे.

Verse 49

युष्माभिर्बध्यते श्रेयो यस्य वै धूतकिल्विषैः । प्रणमामि च वः सर्वान्मनोबुद्धिसमाधिभिः । तपो विद्या च वृत्तं च यतो वार्द्धक्यकारणम्

तुम्ही—ज्यांचे पाप धुऊन गेले आहे—कल्याण दृढ करता. मी मन, बुद्धी आणि समाधिभावाने तुम्हा सर्वांना प्रणाम करतो. तप, विद्या आणि सद्वर्तन हेच खरे वार्धक्य-परिपक्वतेचे कारण आहे.

Verse 50

वरं मत्तो वृणीध्वं च दुर्लभं यं हृदीच्छत । यूयं स्वयं हि वरदा मत्संगो मास्तु निष्फलः

माझ्याकडून तो वर मागा, जो तुमच्या हृदयात दुर्लभ म्हणून इच्छित आहे. तुम्ही तर स्वतःच वरदाता आहात; माझा तुमच्याशी संग निष्फळ ठरू नये.

Verse 51

देवतानां हि संसर्गो निष्फलो नोपजायते । तस्मान्मत्तो वरं किंचिद्वृणुध्वं प्रददामि वः

देवतांचा संग कधीही निष्फळ होत नाही. म्हणून माझ्याकडून एखादा वर मागा; मी तो तुम्हाला देईन.

Verse 52

श्रीनारद उवाच । इति सूर्यवचः श्रुत्वा प्रहृष्टास्ते द्विजोत्तमाः

श्री नारद म्हणाले—सूर्याची ही वाणी ऐकून ते द्विजोत्तम अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 53

संपूज्य परया भक्त्या पाद्यार्घ्यस्तुतिवंदनैः । मंडलादीन्महाजप्यान्गृणंतः प्रोचिरे रविम्

परम भक्तीने पाद्य-अर्घ्य अर्पून, स्तुती व वंदनांनी पूजन करून, मण्डलादी महाजप्य मंत्रांचा जप करीत त्यांनी पुढे रवि (सूर्यदेव) यांस संबोधिले।

Verse 54

जयादित्य जय स्वामिञ्जय भानो जयामल । जय वेदपते शश्वत्तारयास्मानहर्पते

जय जयादित्य! जय स्वामी! जय भानु! जय निर्मळ! जय वेदपते—हे अहर्पते, सदैव आम्हांला तार।

Verse 55

विप्राणां त्वं परो देवो विप्रसर्गोऽपि त्वन्मयः । नितरां पूतमेतन्नः स्थानं देव त्वयेक्षितम्

विप्रांसाठी आपणच परम देव; विप्रसमुदायही आपल्याने व्यापलेला आहे। हे देव, आपल्या दर्शनाने आमचे हे स्थान अत्यंत पवित्र झाले आहे।

Verse 56

अद्य नः सफला वेदा अद्य नः सफलाः क्रियाः । अद्य नः सफलं गेहं त्वया संगम्य गोपते

आज आमचे वेद सफल झाले, आज आमच्या क्रिया सफल झाल्या। हे गोपते, आपला संग लाभल्याने आज आमचे घरही धन्य व सफल झाले।

Verse 57

वरं यदि प्रदातासि तदेनं प्रवृणीमहे । आस्माकीनमिदं स्थानं न हि त्याज्यं कथंचन

आपण वर देणार असाल तर आम्ही हाच वर मागतो—आमचे हे स्थान कोणत्याही प्रकारे कधीही सोडले जाऊ नये।

Verse 58

श्रीसूर्य उवाच । यस्माद्भवद्भिः पूर्वं हि जयादित्येति चोदितम् । जयादित्य इति ख्यातस्तस्मात्स्थास्येऽत्र सर्वदा

श्रीसूर्य म्हणाले—तुम्ही पूर्वी मला ‘जयादित्य’ असे संबोधून स्तुती केली; म्हणून मी ‘जयादित्य’ या नावाने प्रसिद्ध होईन आणि त्यामुळे येथे सदैव वास करीन।

Verse 59

यावन्मही समुद्राश्च पर्वता नगराणि च । तावत्स्थानमिदं विप्रा न हि त्यक्ष्यामि कर्हिचित्

हे विप्रांनो! पृथ्वी समुद्र, पर्वत व नगरांसह जितकी काळ टिकेल, तितकाच काळ हे स्थान टिकेल; मी कधीही याचा त्याग करणार नाही।

Verse 60

दारिद्र्यरोगसंघातान्दद्रवो मंडलानि च । कुष्ठादीन्नाशयिष्यामि भजतामत्र संस्थितः

येथे अधिष्ठित राहून जे मला भजतील, त्यांच्या दारिद्र्याचा व रोगसमूहाचा नाश करीन; दादाचे वर्तुळे, कुष्ठ इत्यादीही दूर करीन।

Verse 61

यो मामत्र स्थितं चापि पूजयिष्यति मानवः । सूर्यलोकमिवागम्य पूजां तस्य भजाम्यहम्

जो मनुष्य येथे स्थापित असलेल्या माझी पूजा करील, तो जणू सूर्यलोकात जाऊन पूजन करतो; मी स्वतः त्याची पूजा स्वीकारून त्यास अनुग्रह देतो।

Verse 62

श्रीनारद उवाच । एवमुक्ते भगवता हारीताद्या द्विजोत्तमाः । मूर्तिं संस्थापयामासुर्वेदोदितविधानतः

श्री नारद म्हणाले—भगवानांनी असे सांगितल्यावर, हारीत इत्यादी श्रेष्ठ द्विजांनी वेदोक्त विधीनुसार मूर्तीची स्थापना केली।

Verse 63

ततो द्विजाः प्राहुरेवं कमठं त्वत्कृते रविः । अत्र स्वामी स्थितस्तस्मात्प्रथमं स्तुहि त्वं रविम्

तेव्हा द्विजांनी कमठास म्हटले—“तुझ्याच कारणास्तव येथे स्वामी रवि स्थित आहेत; म्हणून प्रथम तू सूर्यदेवाची स्तुती कर।”

Verse 64

इत्युक्तो ब्राह्मणैः सर्वैः कमठो वाग्ग्मिनां वरः । प्रणिपत्य जयादित्यं महास्तोत्रमिदं जगौ

सर्व ब्राह्मणांनी असे सांगितल्यावर वाग्मिनांवर कमठाने जयस्वरूप आदित्याला प्रणाम करून हे महास्तोत्र गायिले।

Verse 65

न त्वं कृतः केवलसंश्रुतश्च यजुष्येवं व्याहरत्यादिदेव । चतुर्विधा भारती दूरदूरं धृष्टः स्तौमि स्वार्थकामः क्षमैतत्

हे आदिदेव! तू न निर्माण केलेला आहेस, न केवळ ऐकिवातला; तरीही यजुर्वेद तुला असेच उच्चारतो. वाणीचे चार प्रकार दूरवरच पोहोचतात; तरी स्वार्थप्रेरणेने मी धृष्टपणे तुझी स्तुती करीत आहे—हे क्षमा कर।

Verse 66

मार्तंडसूर्यांशुरविस्तथेन्द्रो भानुर्भगश्चार्यमा स्वर्णरेताः

तू मार्तंड, सूर्य, अंशु, रवि तसेच इंद्र आहेस; तू भानु, भग, अर्यमा आणि स्वर्णरेता (दीप्तिमय)ही आहेस।

Verse 67

दिवाकरो मित्रविष्णुश्च देव ख्यातस्त्वं वै द्वादशात्मा नमस्ते । लोकत्रयं वै तव गर्भगेहं जलाधारः प्रोच्यसे खं समग्रम्

हे देव! तू दिवाकर, मित्र आणि विष्णू म्हणून प्रसिद्ध आहेस; तू खरोखर द्वादशात्मा आहेस—तुला नमस्कार। त्रैलोक्य हे तुझ्या गर्भाचे गृह आहे; तू जलांचा आधार म्हणून कथिला जातोस, आणि समग्र आकाश तुझा सर्वव्यापी विस्तार आहे।

Verse 68

नक्षत्रमाला कुसुमाभिमाला तस्मै नमो व्योमलिंगाय तुभ्यम्

नक्षत्रमाळांनी भूषित, जणू पुष्पमाळांनी वेढलेले—हे व्योमलिंग, तुला नमो नमः।

Verse 69

त्वं देवदेवस्त्वमनाथनाथस्त्वं प्राप्यपालः कृपणे कृपालुः । त्वं नेत्रनेत्रं जनबुद्धिबुद्धिराकाशकाशो जय जीवजीवः

तू देवांचा देव, तू अनाथांचा नाथ; तू शरणागतांचा पालक, दीनांवर कृपाळू। तू नेत्रांचा नेत्र, जनबुद्धीतील बुद्धी; तू आकाशाची कांति—जय जय, हे जीवांचा जीव!

Verse 70

दारिद्र्यदारिद्र्य निधे निधीनाममंगलामंगल शर्मशर्म । रोगप्ररोगः प्रथितः पृथिव्यां चिरं जयादित्य जयाप्रमेय

हे निधींच्या निधी, दारिद्र्य व दारिद्र्याचेही दारिद्र्य हरिणारा! हे मंगलांचे मंगल, हे शांतीची शांती! पृथ्वीवर प्रसिद्ध रोगनाशक—हे आदित्य, चिरकाल जय; हे अप्रमेय, जय हो।

Verse 71

व्याधिग्रस्तं कुष्ठरोगाभिभूतं भग्न प्राणं शीर्णदेहं विसंज्ञम् । माता पिता बांधवाः संत्यजंति सर्वैस्त्यक्तं पासि कोस्ति त्वदन्यः

जो व्याधिग्रस्त, कुष्ठरोगाने पीडित, प्राणभंग, देहक्षीण व बेशुद्ध—ज्याला माता-पिता व बांधवही सोडून देतात, अशा सर्वत्यक्ताचे रक्षण तूच करतोस; तुझ्यावाचून कोण आहे?

Verse 72

त्वं मे पिता त्वं जननी त्वमेव त्वं मे गुरुर्बान्धवाश्च त्वमेव । त्वं मे धर्मस्त्वं च मे मोक्षमार्गो दासस्तुभ्यं त्यज वा रक्ष देव

तूच माझा पिता, तूच माझी जननी; तूच माझा गुरु, तूच माझे बांधव। तूच माझा धर्म, तूच माझा मोक्षमार्ग। मी तुझा दास—हे देव, त्याग कर किंवा रक्षण कर, जसे तुझे इच्छित।

Verse 73

पापोऽस्मि मूढोऽस्मि महोग्रकर्मा रौद्रोऽस्मि नाचारनिधानमस्मि । तथापि तुभ्यं प्रणिपत्य पादयोर्जयं भक्तानामर्पय श्रीजयार्क

मी पापी आहे, मी मोहग्रस्त आहे, माझी कर्मे अतिशय उग्र व भयंकर आहेत; मी कठोर आहे आणि सदाचाराचा आधार नाही. तरीही, हे श्रीजयार्क, तुझ्या चरणी प्रणाम करून विनवितो—तुझ्या भक्तांना जय व कल्याण अर्पण कर।

Verse 74

नारद उवाच । एवं स्तुतो जयादित्यः कमठेन महात्मना । स्निग्धगंभीरया वाचा प्राह तं प्रहसन्निव

नारद म्हणाले—महात्मा कमठाने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर जयादित्याने स्नेहयुक्त व गंभीर वाणीने, जणू हसतच, त्याला उत्तर दिले।

Verse 75

जयादित्याष्टकमिदं यत्त्वया परिकीर्तितम् । अनेन स्तोष्यते यो मां भुवि तस्य न दुर्लभम्

तू परिकीर्तित केलेले हे ‘जयादित्याष्टक’—जो कोणी पृथ्वीवर याने माझी स्तुती करतो, त्याच्यासाठी काहीही दुर्लभ राहत नाही।

Verse 76

रविवारे विशेषेण मां समभ्यर्च्य यः पठेत् । तस्य रोगा न शिष्यंति दारिद्र्यं च न संशयः

विशेषतः रविवारी जो मला विधिपूर्वक पूजून याचा पाठ करतो, त्याचे रोग टिकत नाहीत आणि दारिद्र्यही निःसंशय दूर होते।

Verse 77

त्वया च तोषितो वत्स तव दद्मि वरंत्वमुम् । सर्वज्ञो भुवि भूत्वा त्वं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि

वत्सा, तू मला संतुष्ट केलेस; म्हणून मी तुला हा वर देतो—तू पृथ्वीवर सर्वज्ञ होशील आणि त्यानंतर मोक्ष प्राप्त करशील।

Verse 78

त्वत्पिता स्मृतिकारश्च भविष्यति द्विजार्चितः । स्थानस्यास्य न नाशश्च कदाचित्प्रभविष्यति

तुझा पिता देखील स्मृतिग्रंथाचा कर्ता होईल व द्विजांकडून पूजिला जाईल; या पवित्र स्थानाचा नाश कधीही होणार नाही.

Verse 79

न चैतत्स्थानकं वत्स परित्यक्ष्यामि कर्हिचित् । एवमुक्ता स भगवान्ब्राह्मणैरर्चितः स्तुतः

वत्सा, हे पवित्र धाम मी कधीही सोडणार नाही. असे बोलून ते भगवान ब्राह्मणांकडून पूजिले व स्तुत झाले.

Verse 80

अनुज्ञाप्य द्विजेद्रांस्तांस्तत्रैवांतर्दधे प्रभुः । एवं पार्थ समुत्पन्नो जयादित्योऽत्र भूतले

त्या द्विजश्रेष्ठांची आज्ञा घेऊन प्रभू तेथेच अंतर्धान पावले. अशा रीतीने, हे पार्था, जयादित्य येथे भूतलावर प्रकट झाला.

Verse 81

आश्विने मासि संप्राप्ते रविवारे च सुव्रत । आश्विने भानुवारेण यो जयादित्यमर्चयेत्

हे सुव्रता, आश्विन मास आला आणि रविवार असेल तेव्हा, जो आश्विनातील रविवारी जयादित्याचे पूजन करतो…

Verse 82

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति । पूजनाद्रक्तमाल्यैश्च रक्तचंदनकुंकुमैः

कोटितीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्महत्येचे पापही दूर करतो; आणि लाल माळा, लाल चंदन व कुंकुमाने पूजन केल्याने…

Verse 83

लेपनाद्गंधधूपाद्यै नैवेद्येर्घृतपायसैः । ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

देवतेला लेपन, गंध‑धूप इत्यादी आणि तूप व पायस यांसारखा नैवेद्य अर्पण केल्याने—ब्रह्महत्यारा, मद्यप, चोर व गुरु‑शय्येचा अतिक्रमण करणारा देखील…

Verse 84

मुच्यते सर्वपापेभ्यः सूर्यलोकं च गच्छति । पुत्रदारधनान्यायुः प्राप्य सां सारिकं सुखम्

…तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन सूर्यलोकास जातो. पुत्र, पत्नी, धन व आयुष्य प्राप्त करून तो संसारातही सुख उपभोगतो.

Verse 85

इष्टकामैः समायुक्तः सूर्यलोके चिरं वसेत्

इच्छित कामनांनी युक्त होऊन तो सूर्यलोकात दीर्घकाळ वास करतो.

Verse 86

सर्वेषु रविवारेषु जयादित्यस्य दर्शनम् । कीर्तनं स्मरणं वापि सर्व रोगोपशांतिदम्

प्रत्येक रविवारी जयादित्याचे दर्शन—तसेच त्याचे कीर्तन किंवा केवळ स्मरणही—सर्व रोगांची शांती करणारे आहे.

Verse 87

अनादिनिधनं देवमव्यक्तं तेजसां निधिम् । ये भक्तास्ते च लीयंते सौरस्थाने निरामये

तो देव अनादि‑निधन, अव्यक्त आणि तेजांचा निधी आहे. जे भक्त आहेत, तेही निरामय सौरस्थानी लीन होतात.

Verse 88

सूर्योपरागे संप्राप्ते रविकूपे समाहितः । स्नानं यः कुरुते पार्थ होमं कुर्यात्प्रयत्नतः

हे पार्थ, सूर्यग्रहण आले असता जो रविकूपात एकाग्रचित्ताने स्नान करतो, त्याने प्रयत्नपूर्वक होम (हवन)ही करावा।

Verse 89

दानं चैव यथाशक्त्या जयादित्याग्रतः स्थितः । तस्य पुण्यस्य माहात्म्यं शृणुष्वैकमना जय

जयादित्याच्या समोर उभे राहून यथाशक्ती दानही करावे. हे जय, एकाग्र मनाने त्या पुण्याची महिमा ऐक.

Verse 90

कुरुक्षेत्रेषु यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करेषु च । वाराणस्यां च यत्पुण्यं प्रयागे नैमिषेऽपि वा । तत्पुण्यं लभते मर्त्यो जयादित्यप्रसादतः

कुरुक्षेत्र, प्रभास व पुष्कर येथे जे पुण्य, तसेच वाराणसी, प्रयाग व नैमिष येथे जे पुण्य—ते सर्व पुण्य मनुष्याला जयादित्याच्या कृपेने प्राप्त होते.