Adhyaya 4

Verse 1

नारद उवाच । ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत् । ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे

नारद म्हणाले—मग मी विचार करू लागलो की हे स्थान पवित्र प्रतिष्ठान कसे होईल? कारण ही भूमी माझ्या अधीन आहे आणि राजेही सदैव माझ्या प्रभावाने वश राहतात.

Verse 2

यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम् । अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः

जर मी त्या धर्मात्मा नृपाकडे जाऊन भूमी मागितली, तर मागितल्यावर तो निश्चयच मला ती अर्पण करील; पुढे तो नकार देणार नाही.

Verse 3

तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम् । शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते

मुनिंनी सांगितल्याप्रमाणे—द्रव्य (किंवा दान) उत्तम प्रकारे तीन: शुक्ल (शुद्ध), मध्यम आणि शबल (मिश्र); पण अधमाला ‘कृष्ण’ (कलुषित) म्हणतात.

Verse 4

श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया । तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च

श्रुतीचे जतन व प्रसार करून, शिष्यांकडून मिळालेले, तसेच कन्येकडून विधिपूर्वक दिलेले द्रव्य ‘शुक्ल’ (शुद्ध) म्हणतात. तसेच व्याज, व्यापार, शेती आणि याचनेतून मिळालेला लाभही शुक्ल मानला आहे.

Verse 5

शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

सद्भावनांनी जुगार, चोरी आणि धाडसी/हिंसक कृत्यांनी मिळालेल्या धनाला ‘शबल’ (मिश्र) म्हटले आहे. पण कपट, बहाणेबाजी व फसवणुकीने मिळवलेले धन ‘कृष्ण’ (अशुद्ध) असे घोषित केले आहे.

Verse 6

शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते

जो शुद्ध धनाने श्रद्धायुक्त होऊन धर्म करतो आणि तीर्थस्थानी योग्य पात्रास दान देतो, तो त्या फलाने देवत्व प्राप्त करतो।

Verse 7

राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते

परंतु जो रजोगुणी भावाने आणि मिश्र (दूषित) धनाने याचकांना दान देतो, तो त्या फलाने मानुष्यत्वच भोगतो।

Verse 8

तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः

तमाने आच्छादित जो मनुष्य काळ्या (अपवित्र) धनाने दान देतो, तो अधम पुरुष मरणोत्तर तिर्यक्-योनीत त्याचे फळ भोगतो।

Verse 9

तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत् । अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्

याचना करून मला जे धन मिळते ते स्पष्टच राजस स्वभावाचे असते; आणि ब्राह्मणभाव धारण करून मी राजाकडे दान मागितले, तर ते ‘प्रतिग्रह’ होय।

Verse 10

तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम् । अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः

तरीही, अहो, तेही अत्यंत कष्टाचे कारण आहे—असे माझे मत. हा प्रतिग्रह घोर आहे: चवीला मधासारखा, पण परिणामाला विषासमान।

Verse 11

प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम् । तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्

प्रतिग्रहाशी संयुक्त असा रोग त्या द्विजात शिरला. म्हणून मी या पापापासून—या प्रतिग्रहाच्या प्रथेतून—निवृत्त झालो आहे.

Verse 12

ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः

म्हणून कोणत्यातरी उपायाने—या दोन मार्गांपैकी एका मार्गाने—मला स्वाधीन अशी स्थिर उपजीविका उभी करावी; याचाच मी वारंवार विचार करीतो.

Verse 13

यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु

जशी कुटिल पत्नी असलेल्या पुरुषाला चिंतेचा अंत सापडत नाही, तसाच मीही—विचार करूनही—माझ्या चिंतेचा किंचितही अंत पावत नाही.

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे

त्याच वेळी, हे पार्थ, तेथे स्नान करण्यासाठी अनेक मुनी आले—त्या पुण्य तीर्थी, जिथे भूमी व सागर यांचा संगम आहे.

Verse 15

अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने

मी त्या सर्वांना विचारले, “तुम्ही कुठून आला आहात?” ते मला नमस्कार करून म्हणाले, “हे मुने, सौराष्ट्र प्रदेशातून.”

Verse 16

धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः । स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्

धर्मवर्मा नावाचा राजा, जो या देशाचा अधिपती होता, दानाचे तत्त्व जाणण्याच्या इच्छेने अनेक वर्षे तपश्चर्या करीत राहिला।

Verse 17

ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु । द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्

तेव्हा आकाशवाणी त्याला म्हणाली—“हे राजन्, एक श्लोक ऐक: दानास दोन हेतु, सहा अधिष्ठाने, सहा अंगे असून त्याचे फळ द्विविध आहे।”

Verse 18

चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते । इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह

“दान चार प्रकारचे, त्रिविध आणि तीन नाशांनी युक्त असे सांगितले जाते।” असे एक श्लोक बोलून आकाशवाणी शांत झाली।

Verse 19

श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद । ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्

हे नारद, विचारले तरी त्या श्लोकाचा अर्थ सांगितला गेला नाही. तेव्हा राजा धर्मवर्माने नगाऱ्याने घोषणा करविली।

Verse 20

यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया । करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्

“माझ्या तपश्चर्येने मिळालेल्या या श्लोकाचे जो योग्य स्पष्टीकरण करील, त्याला मी हे पारितोषिक देईन।”

Verse 21

गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु । सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः

जो हा श्लोक अर्थासहित स्पष्ट करील, त्यास मी सात नियुत गायी, तितकेच सुवर्ण आणि सात गावे दान देईन।

Verse 22

पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत् । आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने

नृपतीचे महान वचन नगाऱ्याने जाहीर झालेले ऐकून, हे मुने, अनेक देशांतील ब्राह्मण कोट्यवधी संख्येने तेथे आले।

Verse 23

पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः । आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने

हे मुने, हा श्लोक रचना-दृष्ट्या दुर्बोध आहे; विप्रपुंगवांनाही त्याचा अर्थ सांगता आला नाही—जसा मुका माणूस गुळाची चव सांगू शकत नाही।

Verse 24

वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद । दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः

हे नारद, धनलोभामुळे आम्ही तिथे गेलो होतो; पण श्लोक दुर्बोध असल्याने त्यास नमस्कार करून तोच श्लोक घेऊन येथे आलो आहोत।

Verse 25

दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः । तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः

हा श्लोक खरोखरच दुर्व्याख्येय आहे आणि आम्हाला धनही मिळाले नाही. ‘मग तीर्थयात्रा कशी करावी?’ या चिंतेने व्याकुळ होऊन आम्ही येथे आलो आहोत।

Verse 26

एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम् । अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्

हे फाल्गुना! त्या महात्म्यांचे वचन ऐकून मी अत्यंत हर्षित झालो आणि मनात विचार केला—‘यांना सहाय्य करून पुढे मार्गस्थ करून निरोप देईन।’

Verse 27

अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः । श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा

अहो! माझा उपाय मिळाला; पदप्राप्तीत संशय नाही. राजाला हा श्लोक समजावून सांगून मी पदही मिळवीन आणि धनही मिळवीन.

Verse 28

विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः । सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः

विद्येच्या मोलाच्या नावाने अशा रीतीने मागून दान घेणे योग्य नाही. पुराणऋषी—जगद्गुरु वासुदेवांनी सत्यच सांगितले आहे.

Verse 29

धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते । पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते

ज्याची श्रद्धा धर्मात असते, पण ती पूर्ण होत नाही; आणि ज्याची श्रद्धा पापात असते, तीही पूर्ण होत नाही—तो दोन्हीकडे निराश राहतो.

Verse 30

एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि । सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे

असा विचार करून विद्वान लोक आपल्या रुचीनुसार आचरण करतात. प्रभूचे हे वचन सत्य आहे—माझ्याही बाबतीत ते दुर्मिळ ठरूनच सिद्ध झाले आहे.

Verse 31

मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम् । एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्

माझा हा मनोरथ सफल झाला आहे—तो खरोखरच स्पष्टपणे उत्पन्न होऊन अंकुरला आहे। आणि हा दुर्विद्य श्लोकही मी अत्यंत स्पष्टतेने जाणतो।

Verse 32

अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा । एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः

अमूर्त पितरांनी हे मला पूर्वीच सांगितले होते। म्हणून, हे पार्थ, हर्षाने भरून मी याचा वारंवार विचार केला.

Verse 33

प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्

तीर्थाला प्रणाम करून मी भूमी-सागर संगमाकडे निघालो। नंतर वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप धारण करून मी राजाकडे गेलो.

Verse 34

इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु । यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु

मी हे सांगितले; आता, हे नृप, या श्लोकाची स्पष्ट व्याख्या ऐका. आणि नगाऱ्याने जाहीर केलेले तुझे दान विधिपूर्वक सज्ज कर.

Verse 35

एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः । द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते

हे ऐकून राजा म्हणाला—“हे तर पूर्वीही कोट्यवधी वेळा असेच सांगितले गेले आहे. हे द्विजोत्तम, हा अर्थ पुन्हा नव्याने व सार्थ रीतीने कसा सांगता येईल?”

Verse 36

के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च । कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ

दानाचे दोन हेतू कोणते? घोषित सहा अधिष्ठाने कोणती? सहा अंगे कोणती? तसेच स्मृतिप्रसिद्ध दोन ‘पाक’ (फल-परिणाम) कोणते मानले आहेत?

Verse 37

के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज । पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद

दानाचे चार प्रकार कोणते? हे द्विज, त्रिविध असे जे सांगितले आहे ते नेमके काय? आणि दानाचे ‘नाश’ (हानी/क्षय) कोणते सांगितले आहेत? हे सर्व स्पष्ट सांगा।

Verse 38

स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण । ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु

हे ब्राह्मण, हे सात स्पष्ट प्रश्न जर तू उत्तरशील, तर मी सात हजार गायी देईन आणि तितकेच सुवर्णही देईन।

Verse 39

सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम् । इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्

“मी सात गावेही देईन; नाहीतर तू आपल्या घरी जाऊ शकणार नाहीस।” हे पार्थ, सौराष्ट्रस्वामी त्या राजाला असे वचन बोलून…

Verse 40

धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय । श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु

तथास्तु, धर्मवर्मन्—मी जे सांगत आहे ते नीट अवधार. मी श्लोकाची व्याख्या स्पष्ट सांगेन; आणि दानाचे ते दोन हेतूही ऐक।

Verse 41

अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते

दान अल्प असो वा बहु, ते शुभोन्नती देणारे आहे। दानाची वाढ वा क्षय श्रद्धा आणि शक्तीवरच अवलंबून असतो।

Verse 42

तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति । कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः

त्या श्रद्धाविषयी श्लोक आहेत—अनेक देहक्लेशांनी नव्हे, आणि केवळ धनराशीच्या ढिगांनीही धर्म प्राप्त होत नाही।

Verse 43

धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्

श्रद्धेने धर्माचा सूक्ष्म सार प्राप्त होतो। श्रद्धाच धर्म, तेच अद्भुत तप. श्रद्धाच स्वर्ग व मोक्ष; हे सर्व जगतही श्रद्धाच आहे।

Verse 44

सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्

जर कोणी अश्रद्धेने सर्वस्व, अगदी जीवनही दान देईल, तरी त्याला काहीच फल मिळत नाही। म्हणून श्रद्धावान दाता व्हावे।

Verse 45

श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः । अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः

धर्म श्रद्धेने साध्य होतो, मोठ्या धनराशीने नव्हे। कारण अकिंचन असूनही श्रद्धावान मुनी स्वर्गास गेले आहेत।

Verse 46

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु

देहधारी जीवांची श्रद्धा स्वभावजन्य तीन प्रकारची असते—सात्त्विकी, राजसी आणि तामसी; ते ऐक।

Verse 47

यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः

सात्त्विक लोक देवांची पूजा करतात; राजसी लोक यक्ष व राक्षसांची; आणि तामसी जन प्रेत, भूत व पिशाचांची पूजा करतात।

Verse 48

तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत् । तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति

म्हणून श्रद्धेने योग्य पात्राला न्यायाने मिळविलेल्या धनातून जे दान दिले जाते—त्यानेच भगवान रुद्र अल्प दानानेही संतुष्ट होतात।

Verse 49

शक्तिविषये च श्लोका भवंति । कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्

शक्तिविषयी असे सांगितले आहे—कुटुंबाचे अन्न-वस्त्र झाल्यावर जे उरेल तेच दान द्यावे; जे दान प्रथम मधासारखे, पण नंतर विषासारखे ठरेल, तो दात्याचा धर्म विपरीत होतो।

Verse 50

शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः

जो समर्थ असूनही परक्यांना दान देतो आणि स्वजनांना दुःखात जगू देतो—ते मधु पिऊन नंतर विषदुःख भोगण्यासारखे; धर्माचे केवळ प्रतिरूप आहे।

Verse 51

भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च

भृत्यांना अडवून व पीडा देऊन जे और्ध्वदैहिक कर्म केले जाते, ते ‘दुःखोदक’ ठरून जिवंतपणी व मृत्यूनंतरही दुःख देते।

Verse 52

सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति

सामान्य मालमत्ता, याचना करून घेतलेले, ठेव (न्यास) व गहाण, पत्नी, तसेच विश्वासाने ठेवलेला/जमा केलेला निक्षेप—आणि वारस असता सर्वस्व—हे दानास देऊ नये।

Verse 53

आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः

आपत्तीतही पंडितांनी ‘नववस्तू’ दान देऊ नयेत। जो देतो तो मूढचित्त; अशा नरास प्रायश्चित्त करावे लागते।

Verse 54

इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः । अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि

हे राजन्, हे दोन हेतू तुला सांगितले. आता पुढे ऐक—दानाची सहा अधिष्ठाने मी सांगतो; तीही श्रवण कर।

Verse 55

धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते

धर्म, अर्थ, काम, तसेच लज्जा, हर्ष आणि भय—ही सहा दानाची अधिष्ठाने (प्रेरक आधार) सांगितली आहेत।

Verse 56

पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते

जे दान योग्य पात्रांना नित्य, कोणताही वैयक्तिक हेतू न ठेवता, केवळ धर्मबुद्धीने दिले जाते—त्यास ‘धर्मदान’ असे म्हणतात।

Verse 57

धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत् । तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु

धनाच्या लोभाने धनवानाला भुलवून त्याच्याकडून जे साधन मिळवले जाते, त्यास ‘अर्थदान’ म्हणतात; आता ‘कामदान’ ऐक।

Verse 58

प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते

जे दान एखादा हेतू डोळ्यांसमोर ठेवून, आसक्तीने व प्रसंगवश, अगदी अयोग्यांनाही दिले जाते—ते ‘कामदान’ होय।

Verse 59

संसदि व्रीडयाऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च । प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्

सभेत लाजेपोटी व लोकनिंदेच्या भीतीने याचकांना जे दान दिले जाते आणि त्याबदल्यात प्रतिदानही दिले-घेतले जाते—ते ‘व्रीडादान’ म्हणून ओळखले जाते।

Verse 60

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः

प्रिय गोष्ट पाहून किंवा ऐकून जे दान आनंदाने दिले जाते, ते धर्मचिंतकांनी ‘हर्षदान’ असे सांगितले आहे।

Verse 61

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् । दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते

आक्रोश, अनर्थ व हिंसा यांचा प्रतिकार करण्यासाठी जे दान दिले जाते—उपकार न करणाऱ्यांनाही भय-निवारणार्थ दिले गेले—ते ‘भयदान’ असे म्हणतात।

Verse 62

प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु । दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्

सहा अधिष्ठाने सांगितली; आता दानाची सहा अंगेही ऐक—दाता, प्रतिग्राही, शुद्धी, देय वस्तू, आणि धर्मानुरूपता (धर्मयुक्तता)।

Verse 63

देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः । अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः

देश व काळ हेही दानाच्या अंगांत गणले जातात—ही सहा अंगे म्हणून ओळखली जातात. योग्य दाता निरोगी, धर्मात्मा, दानास तत्पर, व्यसनरहित व शुचिर्भूत असतो।

Verse 64

अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते । अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः

सहा गुणांनी युक्त दाता प्रशंसनीय—जो निंद्य नसलेल्या उपजीविकेच्या कर्माने जीवन चालवितो. पण जो वाकडा, अश्रद्ध, अंतःकरणी अशांत, आणि धृष्ट तसेच भित्रा, तो प्रशंसित नाही।

Verse 65

असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः

जो असत्याशी बांधलेला, निद्रालु आणि तमोगुणात बुडालेला दाता, तो अधम मानला जातो. असा मनुष्य—त्रिविध शुद्धीचा बाह्य देखावा असूनही—कृश वृत्तीचा, निर्दयी व इंद्रियाधीन असतो।

Verse 66

विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते । सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता

जो जन्मदोष व आचारदोषांपासून मुक्त आहे, तो ‘ब्राह्म’—दानास योग्य पात्र म्हणतात. तो प्रसन्न मुखाने याचकांना पाहून सदैव आनंदित होतो, त्यांचा सत्कार करतो आणि असूया न ठेवता राहतो—हीच शुद्धी स्मृत आहे.

Verse 67

अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते

इतरांना बाधा न देता आणि अति क्लेश न घेता, स्वतःच्या प्रयत्नाने मिळविलेले धन—थोडे असो वा पुष्कळ—दानास योग्य ‘देय’ असे म्हणतात.

Verse 68

तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन । देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्

अशा धर्मयुक्त मार्गानेही, पवित्र उद्देश व धर्मबुद्धी ठेवून काहीतरी द्यावे; कारण संकल्पच शून्य असेल तर फळही शून्य मानले जाते.

Verse 69

न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः । दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा

न्यायाने मिळविणे जे धन दुर्मिळ—देशामुळे वा काळामुळे—ते धन दान केल्याने तोच देश आणि तोच काळ दानासाठी श्रेष्ठ व योग्य ठरतात; अन्यथा नाही.

Verse 70

षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु । द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते

अशा रीतीने ‘षडंग’ सांगितली; आता ‘दोन पाक’ (फलपरिपाक) ऐका. ऋषी म्हणतात, दानाचे दोन परिपाक होतात—एक परत्र आणि दुसरा इहलोकीच.

Verse 71

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति । असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते

सज्जनांना जे काही दिले जाते ते परलोकात पुण्यरूपाने टिकते. परंतु अयोग्यांना दिलेले दान याच लोकी भोगले जाते; त्याचे फळ केवळ ऐहिकच राहते.

Verse 72

द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु । ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्

दोन ‘पाक’ (फलपरिपाक) सांगितले आहेत; आता चार प्रकार ऐक. क्रमाने—ध्रुव, त्रिक, काम्य आणि नैमित्तिक असे सांगितले आहे.

Verse 73

वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः । प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्

हा वैदिक दानमार्ग द्विजांनी चार प्रकारांनी वर्णिला आहे. त्यात ‘ध्रुव’ दान—जसे पाणपोई, धर्मशाळा व तळे-तलाव इत्यादींचे निर्माण—सर्व शुभ इच्छांचे स्थिर फळ देणारे आहे.

Verse 74

तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने । अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते

जे दान दिवसेंदिवस दिले जाते त्यास ‘त्रिकाम’ म्हणतात. ते संतान, विजय व ऐश्वर्य—या तीन कामनांच्या सिद्धीसाठी, तसेच स्त्री व बालकांच्या हितार्थ दिले जाते.

Verse 75

इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते । कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ

इच्छेवर आधारलेले जे दान ते ‘काम्य’ म्हणतात. स्मृतिग्रंथांत ते काळावर अवलंबून, विधी-क्रियेवर अवलंबून आणि पात्राच्या गुणांवर अवलंबून असे सांगितले आहे.

Verse 76

त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते

नैमित्तिक दान त्रिविध असे सांगितले आहे आणि ते नित्य होमाविना करावे असेही म्हटले आहे। अशा रीतीने सांगितलेले प्रकार त्रैविध्य म्हणून ओळखले जातात।

Verse 77

अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः

विधानानुसार आठ दाने ‘उत्तम’ आणि चार ‘मध्यम’; उरलेली ‘कनीय’ आहेत. असे हे त्रिविध वर्गीकरण ज्ञानी जाणतात।

Verse 78

गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम् । एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः

घर, प्रासाद, विद्या, भूमी, गाय, कूप, प्राणरक्षा आणि सुवर्ण—ही उत्तम दाने होत; कारण ती उत्तम द्रव्यांचे व जीवनाधारांचे दान आहे।

Verse 79

अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम् । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः

अन्न व उद्यान, वस्त्रे आणि घोडे इत्यादी वाहने—ही दाने ‘मध्यम’ म्हणतात; कारण ती मध्यम द्रव्यांचे दान आहे।

Verse 80

उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च

उपान, छत्र, पात्र इत्यादी तसेच दही, मधु आणि आसने—हीही ‘कनीय’ दानांत गणली जातात; कारण ती कनीय द्रव्यांचे दान आहे।

Verse 81

दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् । इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु

दीप, काष्ठ, दगड इत्यादींचे दान हे अत्यंत कनिष्ठ मानले जाते; अनेक वर्षे झाली तरी त्याचे फळ अल्पकाळ टिकते. म्हणून त्यांना ‘कनीय’ म्हणतात; आता दान नष्ट होण्याचे तीन प्रकार ऐक.

Verse 82

यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम् । अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्

दान देऊन नंतर ज्याला पश्चात्तापाने जळजळ होते, ते दान ‘आसुर’ मानले जाऊन व्यर्थ ठरते. आणि श्रद्धेविना दिलेले दान ‘राक्षस’—तेही निष्फळ होते.

Verse 83

यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम् । पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी

आणि हे प्रिय, शिवीगाळ करत दिलेले दान, किंवा दान दिल्यावर द्विज (ब्राह्मण) यास अपशब्द बोलणे—हे ‘पैशाच’ दान असून व्यर्थ ठरते. हीच दाननाशाची तीन रूपे आहेत.

Verse 84

इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम् । शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद

अशा रीतीने सात पदांत (श्लोकांत) दानाचे उत्तम माहात्म्य गुंफून सांगितले. हे राजन्, माझ्या सामर्थ्यानुसार तुला वर्णन केले; आता सांग—हे साधु की असाधु?

Verse 85

धर्मवर्मोवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर

धर्मवर्म म्हणाला—आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे तप सफल झाले. हे कृतिमानांतील श्रेष्ठा, आज तुझ्यामुळे मी कृतकृत्य झालो आहे.

Verse 86

पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा । बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी

जो मनुष्य संपूर्ण जन्म फक्त अध्ययनात घालवितो, तो ब्रह्मचारीसारखा व्यर्थ ठरतो. आणि फार कष्टाने मिळालेली पत्नीही व्यर्थ, जर ती कठोर व अप्रिय वचन बोलणारी असेल.

Verse 87

क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा । बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा

मोठ्या कष्टाने विहीर खोदली तरी तिचे पाणी खारट निघाले, तर तो श्रम व्यर्थ. तसेच अनेक क्लेशांत गेलेले जीवनही, धर्माविना असेल तर व्यर्थच.

Verse 88

एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया । कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः

अशा रीतीने माझ्या आयुष्यात जे ‘व्यर्थ’ झाले होते, ते तुम्ही सफल केले. म्हणून तुम्हांस नमस्कार; आणि द्विजांना (ब्राह्मणांना)ही पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 89

सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि

खरेच, पूर्वी विष्णूंनी विष्णूच्या सभेत कुमारांना हे वचन सांगितले होते.

Verse 90

नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः

यजमानाच्या विस्तृत यज्ञोपचारांनी—हविष्य, घृतसिक्त आहुती ज्या अग्निरूपी मुखाने भक्षण केल्या जातात—मी तितका संतुष्ट होत नाही. परंतु तृप्त ब्राह्मणाच्या मुखातून मिळालेला अल्पसा घास, जो स्वतःच्या कर्मपरिपाकाचा फल म्हणून एकाग्र भक्तीने मला अर्पिला जातो—त्याने मी अधिक तुष्ट होतो.

Verse 91

तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये

माझ्याकडून प्रमादाने किंवा अविवेकाने ब्राह्मणांप्रती जे काही अप्रिय झाले असेल, सर्वांचे मूळ असलेले ते विप्र ते क्षमा करो; मी त्यांच्या कृपाप्रसादाची याचना करतो.

Verse 92

त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा

आणि आपण कोण—निश्चितच सामान्य नाही. मी नमस्कार करून आपला प्रसाद मागतो. ‘हे मुने, आपला परिचय द्या’ असे तेव्हा, हे बोलले गेल्यावर, मी म्हणालो.

Verse 93

नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे

नारद म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ, मी नारद आहे; योग्य स्थानाच्या शोधार्थ आलो आहे. म्हणून सांगतो—स्थानस्थापनेसाठी मला धन व भूमी द्या.

Verse 94

यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्

हे पार्थिव, ही भूमी व तिचे धन देवतांचेच असले तरी, तरीही असा एक निश्चित काळ-प्रसंग असतो की ज्यावेळी राजालाच विनंती करणे योग्य ठरते—हे ठाम आहे.

Verse 95

सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः

राजा हा ईश्वराचा अवतारच—रक्षक आणि अभयदाता. त्याच भावाने मी आपल्याकडे याचना करतो, दानासाठीच्या धनाच्या शुद्धीच्या इच्छेने. प्रथम मला निवासस्थान द्या; कारण मी देयार्थ प्रार्थनेत तत्पर आहे.

Verse 96

राजोवाच । यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव । अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः

राजा म्हणाला—हे विप्र नारद! जर तुम्हीच असाल, तर हे अखिल राज्य तुमचेच असो. मी तुमचा व ब्राह्मणांचा सेवक होईन—यात संशय नाही.

Verse 97

नारद उवाच । यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः

नारद म्हणाले—जर तू खरोखर आमचा भक्त असशील, तर आमचे वचनच तुझे कर्तव्य आहे; आमची आज्ञा पाळ.

Verse 98

सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम् । भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्

“जे धन सांगितले आहे ते सर्व मला दे, आणि सात गव्युती एवढी भूमीही मला दे.” तोही ‘याचे रक्षण तुझ्याकडूनच होवो’ असे मनात धरून मान्य झाला; पण मी उरलेल्या कार्याचा विचार करू लागलो.