Adhyaya 37

Verse 1

श्रीनारद उवाच । बर्बरीतीर्थमाहात्म्यमथो वक्ष्यामि तेऽर्जुन । यथा बर्बरिका जाता शतश्रृंगा नृपात्मजा

श्री नारद म्हणाले—हे अर्जुना, आता मी तुला बर्बरी तीर्थाचे माहात्म्य सांगतो; जशी शतशृंग राजाची कन्या बर्बरिका उत्पन्न झाली.

Verse 2

कुमारिकेति विख्याता तस्या नाम्ना प्रकथ्यते । इदं कौमारिकाखंडं चतुर्वर्गफलप्रदम्

ती ‘कुमारिका’ म्हणून विख्यात झाली; तिच्या नावानेच हा खंड कथिला जातो. हा कौमारिकाखंड धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चतुर्वर्गाचे फल देणारा आहे.

Verse 3

यया कृता पृथिव्यां च नानाग्रामादिकल्पना । इदं भरतखंडं च यया सम्यक्प्रकल्पितम्

जिच्यामुळे पृथ्वीवर विविध ग्राम-नगरांची रचना झाली; आणि जिच्याच द्वारा हा भरतखंडही योग्य रीतीने घडवून सुव्यवस्थित केला गेला.

Verse 4

धनंजय उवाच । महदेतन्ममाश्चर्यं श्रोतव्यं परमं मुने । कुमारीचरितं सर्वं ब्रूहि मह्यं सविस्तरम्

धनंजय म्हणाला—हे मुने, हे माझ्यासाठी महान आश्चर्य आहे व परम श्रवणीय आहे. कुमारिकेचे सर्व चरित्र व तिची कृत्ये मला सविस्तर सांगावे.

Verse 5

कथं विश्वमिदं जातं कर्मजातिप्रकल्पितम् । कथं वा भारतं खंडं शुश्रूषेय सदा मम

हे विश्व कसे उत्पन्न झाले—कर्म व जन्मभेदानुसार हे जग कसे रचले गेले? आणि मी सदैव भारतखंडाची सेवा व श्रद्धा कशी करावी?

Verse 6

नारद उवाच । अव्यक्तोऽस्मिन्निरालोके प्रधानपुरुषावुभौ । अजौ समागतावेकौ केवलं श्रृणुमो वयम्

नारद म्हणाले—या अव्यक्त, प्रकाशरहित अवस्थेत प्रधान व पुरुष हे दोघेही अज, एकत्र येऊन एकरूपाने स्थित होते. आमच्याकडून हा वृत्तान्त यथार्थ ऐका.

Verse 7

ततः स्वभावकालाभ्यां स्वरूपाभ्यां समीरितम् । ईक्षणेनैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत

त्यानंतर स्वभाव व काळ—हे दोघेही आपल्या-आपल्या स्वरूपानुसार प्रेरित झाल्यावर, केवळ ईक्षणमात्राने प्रकृतीतून महत्तत्त्व उत्पन्न झाले.

Verse 8

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । त्रिधा तन्मुनिभिः प्रोक्तं सत्त्वरासतामसम्

विकार पावलेल्या महत्तत्त्वातून अहंतत्त्व उत्पन्न झाले. मुनिंनी ते त्रिविध सांगितले आहे—सात्त्विक, राजस आणि तामस.

Verse 9

तामसात्पंच जातानि तन्मात्राणि वुदुर्बुधाः । तन्मात्रेभ्यश्च भूतानि वेशेषाः पंच तद्भवाः

तामस अहंकारातून पाच तन्मात्रा उत्पन्न झाल्या, असे बुध म्हणतात. आणि त्या तन्मात्रांतून पाच भूतविशेष (स्थूल तत्त्वे) त्यांच्या कार्यरूपाने प्रकट झाले.

Verse 10

सात्त्विकाच्चाप्यहंकाराद्विद्वि कर्मेद्रियाणि च । एकादशं मनश्चैव राजसं च द्वयोर्विदुः

सात्त्विक अहंकारातून ज्ञानेन्द्रिये व कर्मेन्द्रिये उत्पन्न होतात आणि अकरावे मन आहे. राजस तत्त्व हे दोन्हींचे प्रवर्तक (क्रियाशील करणारे) मानले जाते.

Verse 11

चतुर्विशतितत्त्वानि जातानीति पुरा विदुः । सदाशिवेन वै पुंसा तानि दृष्टानि भारत

प्राचीन परंपरेनुसार चोवीस तत्त्वे उत्पन्न झाली, असे जाणतात। हे भारत, ती तत्त्वे सदाशिवस्वरूप परम पुरुषाने पाहिली।

Verse 12

बुद्बुदाकारतां जग्मुरंडं जातं ततः शुभम् । शकतोटिप्रमाणं च ब्रह्मांडमिदमुच्यते

ती बुडबुड्यासारखी आकृती धारण करू लागली; मग शुभ अंड उत्पन्न झाले. हेच ब्रह्मांड म्हणतात—अपरिमित, जणू असंख्य शकटभाराएवढे विशाल।

Verse 13

आत्मास्य कथितो ब्रह्मा व्यभजत्स त्रिधा त्विदम् । ऊर्ध्वं तत्र स्थिता देवा मध्ये चैव च मानवाः

याचा आत्मा असे म्हटलेला ब्रह्मा याने हे जग त्रिधा विभागले. वर देव स्थिर झाले आणि मध्यभागी मनुष्यच वसले.

Verse 14

नागा दैत्याश्च पाताले त्रिधैतत्परिकल्पितम् । ऐकैकं सप्तधाभूय ततस्तेन प्रकल्पितम्

पाताळात नाग व दैत्य वसतात; तो प्रदेश त्रिविध मानला आहे. पुढे त्या तिन्ही विभागांपैकी प्रत्येक सात-सात भागांनी विभक्त होऊन तसाच रचला गेला.

Verse 15

पातालानि च द्वीपानि स्वर्लोकाः सप्तसप्त च । सप्त द्वीपानि वक्ष्यामि श्रृणु तेषां प्रकल्पनाम्

सात पाताळे, सात द्वीप आणि तसेच सात स्वर्लोक आहेत. आता मी सात द्वीपांचे वर्णन करीन—त्यांची रचना ऐका.

Verse 16

लक्षयोजनविस्तारं जंबूद्वीपं प्रकीर्त्यते । सूर्यबिंबसमाकारं तावत्क्षारार्णवावृतम्

जंबूद्वीपाचा विस्तार लक्ष योजन असा सांगितला आहे। तो सूर्यबिंबासारखा आकाराचा असून तितक्याच परिमाणाच्या क्षारसमुद्राने वेढलेला आहे।

Verse 17

शाकद्वीपं द्विगुणतो जंबूद्वीपात्ततः परम् । तावता क्षीरतोयेन समुद्रेण परीवृतम्

जंबूद्वीपाच्या पलीकडे शाकद्वीप आहे, जो त्याच्या दुप्पट आहे. तो तितक्याच परिमाणाच्या क्षीरसमुद्राने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे।

Verse 18

सुरातोयेन दैत्यानां मोहकार्यर्णवेन हि । पुष्करं तु ततो द्वीपं द्विगुणं तावता वृतम्

त्यानंतर पुष्करद्वीप येतो, जो पूर्वीच्या दुप्पट आहे. तो तितक्याच परिमाणाच्या सुरासमुद्राने वेढलेला आहे; तो दैत्यांना मोह उत्पन्न करणारा आहे।

Verse 19

कुशद्वीपं द्विगुणतस्ततस्तत्परतः स्मृतम् । दधितोयेन परितस्तावदर्णवसंवृतम्

त्यानंतर कुशद्वीप स्मरणात येतो, जो दुप्पट आहे. तो सर्व बाजूंनी तितक्याच परिमाणाच्या दधिसमुद्राने आच्छादित आहे।

Verse 20

ततः परं क्रौञ्चसंज्ञं द्विगुणं हि घृताब्धिना । ततः शाल्मलिद्वीपं च द्विगुणं तावतैव च

त्यानंतर क्रौञ्चसंज्ञक द्वीप दुप्पट असून तो घृतसमुद्राने वेढलेला आहे. त्यानंतर शाल्मलिद्वीपही त्याच प्रकारे दुप्पट विस्ताराचा येतो।

Verse 21

इक्षुसारस्वरूपेण समुद्रेण परिवृतम् । गोमेदं तस्य परितो द्विगुणं तावता वृतम्

तो द्वीप इक्षुरस-सारस्वरूप समुद्राने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे। त्याच्या सभोवती गोमेदद्वीप आहे; तो परिमाणाने दुप्पट असून तितक्याच परिघाने आवृत आहे।

Verse 22

स्वादुतोयेन रम्येण समुद्रेण समंततः । एवं कोटिद्वयं पार्थ लक्षपंचाशतत्रयम्

तो सर्व बाजूंनी मधुर जलाने युक्त रम्य समुद्राने वेढलेला आहे. अशा प्रकारे, हे पार्था, एकूण परिमाण दोन कोटी आणि पन्नास लाखांचे तिप्पट असे होते.

Verse 23

पंचाशच्च सहस्राणि सप्तद्वीपाः ससागराः । दशोत्तराणि पंचैव अंगुलानां शतानि च

सागरांसह सातही द्वीपांचे परिमाण पन्नास सहस्र आहे. आणि सूक्ष्म मोजणीत अँगुलांची पाचशे शतके तसेच त्यावर दहा अधिकही आहेत.

Verse 24

अपां वृद्धिक्षयो दृष्टः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । ततो हेममयी भूमिर्दशकोट्यः कुरूद्वह

शुक्ल व कृष्ण पक्षांत पाण्याची वाढ-घट स्पष्ट दिसते. त्यापलीकडे, हे कुरूश्रेष्ठा, दहा कोटी विस्ताराची सुवर्णमयी भूमी आहे.

Verse 25

देवानां क्रीडनस्थानं लोकालोकस्ततः परम् । पर्वतो वलयाकारो योजनायुतविस्तृतः

त्यापलीकडे लोकालोक आहे, जे देवांचे क्रीडास्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. तेथे वलयाकार पर्वत असून तो दहा सहस्र योजन विस्तारलेला आहे.

Verse 26

अस्य बाह्ये तमो घोरं दुष्प्रेक्ष्यं जीववर्जितम् । पंचत्रिंशत्स्मृताः कोट्यो लक्षाण्येकोनविंशतिः

याच्या बाहेर घोर, दृष्टीस कठीण असे आणि जीववर्जित असे तम पसरलेले आहे. त्याचा विस्तार पंचेचाळीस नव्हे, तर पस्तीस कोटी व एकोणीस लक्ष असा स्मरणात सांगितला आहे.

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां च फाल्गुन । सप्तसागरमानस्तु गर्भोदस्तदनंतरम्

हे फाल्गुन, त्याचे माप चाळीस हजार योजन आहे. त्यानंतर लगेचच सात सागरांइतक्या प्रमाणाचा गर्भोद सागर स्थित आहे.

Verse 28

कोटियोजनविस्तारः कटाहऋ संव्यवस्थितः । ब्रह्मणोंऽडं कटाहेन संयुक्तं मेरुमध्यतः

तेथे एक कोटी योजन विस्ताराचा ‘कटाह’ (आवरण) स्थिर केलेला आहे. त्या कटाहात, मध्यभागी मेरू असताना, ब्रह्माचे अंड (ब्रह्मांड) समाविष्ट आहे.

Verse 29

पंचाशत्कोटयो ज्ञेया दशदिक्षु समंततः । जंबुद्वीपस्य मध्ये तु मेरुनामास्ति पर्वतः

दहा दिशांत सर्वत्र त्याचा विस्तार पन्नास कोटी असा जाणावा. आणि जंबूद्वीपाच्या मध्यभागी मेरू नावाचा पर्वत प्रतिष्ठित आहे.

Verse 30

स लक्षयोजनो ज्ञेयो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रमाणतः । षोडशैव सहस्राणि योजनानामधः स्थितः

मेरूचे प्रमाण एक लक्ष योजन असे—खालीही आणि वरही—असे जाणावे. त्यापैकी सोळा हजार योजन भूमिस्तराखाली स्थित आहेत.

Verse 31

उच्छ्रयश्चतुराशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । त्रिभिः शृंगैः समायुक्तः शरावाकृतिमस्तकः

त्याची उंची चौर्‍याऐंशी हजार योजन असून शिखरावर तो बत्तीस हजार योजनपर्यंत विस्तारलेला आहे। तो तीन शिखरांनी युक्त असून त्याचे मस्तक शरावासारखे उथळ पात्राकृती आहे।

Verse 32

मध्यशृंगे ब्रह्मवास ऐशान्यां त्र्यंबकस्य च । नैरृत्ये वासुदेवस्य हेमशृंगं च ब्रह्मणः

मध्य शिखरावर ब्रह्मदेवांचा वास आहे; ईशान्य (उत्तर-पूर्व) शिखरावर त्र्यंबक (शिव) यांचे धाम आहे। नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) शिखरावर वासुदेवांचा निवास आहे; तसेच ब्रह्मदेवांशी संबंधित एक सुवर्ण-शिखरही आहे।

Verse 33

रत्नजं शंकरस्यापि राजतं केशवस्य च । मेरुदिक्षु चतसृषु विष्कंभा गिरयः स्मृताः

शंकरासाठी रत्नमय शिखरही आहे आणि केशवासाठी रजतमय शिखर आहे। मेरूच्या चारही दिशांना ‘विष्कंभ’ नावाचे आधार-गिरि स्मरणात आहेत।

Verse 34

पूर्वेण मंदरो नामदक्षिणे गंधमादनः । विपुलः पश्चिमो ज्ञेयः सुपार्श्वस्तु तथोत्तरे

पूर्वेला मंदर नावाचा पर्वत आहे; दक्षिणेला गंधमादन। पश्चिमेला विपुल असे जाणावे; आणि उत्तरेला तसेच सुपार्श्व आहे।

Verse 35

कदंबो मंदरे ज्ञेयोजंबुर्वै गंधमादने । अश्वत्थो विपुले चैव सुपार्श्वेच वटोमतः

मंदरावर कदंबवृक्ष जाणावा; गंधमादनावर निश्चयच जंबुवृक्ष आहे। विपुलावर अश्वत्थ आहे आणि सुपार्श्वावर वटवृक्ष स्थित मानला आहे।

Verse 36

एकादशशतायामाश्चत्वारो गिरिकेतवः । एतेषां संति चत्वारि वनानि जयमूर्धसु

हे चार गिरिकेतू (शिखरे) अकराशे योजनांपर्यंत विस्तारलेले आहेत; त्यांच्या जयमूर्ध शिखरांवर चार पावन वने आहेत।

Verse 37

पूर्वं चैत्ररथं नामदक्षिणे गंधमादनम् । वैभ्राजंपश्चिमे ज्ञेयमुदक्चित्ररथं वनम्

पूर्वेस ‘चैत्ररथ’ नावाचे वन आहे; दक्षिणेस ‘गंधमादन’; पश्चिमेस ‘वैभ्राज’; आणि उत्तरेस ‘चित्ररथ’ नावाचे वन जाणावे।

Verse 38

सरांसि चापि चत्वारि चतुर्दिक्षु निबोध मे । प्राच्येऽरुणोदसंज्ञं तु मानसं दक्षिणे सरः

चारही दिशांना चार सरोवरे आहेत—माझ्याकडून जाणून घे. पूर्वेस ‘अरुणोद’ नावाचे सरोवर, दक्षिणेस ‘मानस’ सरोवर आहे।

Verse 39

प्रत्यक्छीतो दकंनाम उत्तरे च महाह्रदः । विष्कंभगिरयो ह्येत उच्छ्रिताः पंचविंशतिः

पश्चिमेस ‘शीत’ नावाचे सरोवर, ‘दक’ नावाचे (दुसरे) सरोवर, आणि उत्तरेस ‘महाह्रद’ आहे. हे ‘विष्कंभ’ पर्वत पंचवीस योजन उंच आहेत।

Verse 40

योजनानां सहस्राणि सहस्रं पिंडतः स्मृतम् । अन्ये च संति बहुशस्तत्र वै केसराचलाः

त्याचा पिंड (विस्तार/घनता) हजार-हजार योजन असा स्मृत आहे. आणि तेथे ‘केसराचल’ नावाने प्रसिद्ध असे अनेक इतर पर्वतही आहेत।

Verse 41

मेरोर्दक्षिणतश्चैव त्रयो मर्यादपर्वताः । निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति ते त्रयः

मेरूच्या दक्षिणेस तीन मर्यादा-पर्वत आहेत—निषध, हेमकूट आणि हिमवान्; हेच ते तीन पर्वत मानले जातात।

Verse 42

लक्षयोजनदीर्घाश्च विस्तीर्णा द्विसहस्रकम् । त्रयश्चोत्तरतो मेरोर्नीलः श्वेतोऽथ श्रृंगवान्

ते एक लक्ष योजन लांब व दोन हजार योजन रुंद आहेत. आणि मेरूच्या उत्तरेस तीन पर्वत आहेत—नील, श्वेत व श्रृंगवान्।

Verse 43

माल्यवान्पूर्वतो मेरोर्गंधाख्यः पश्चिमे तथा । इत्येते गिरयः प्रोक्ता जंबुद्वीपे समंततः

मेरूच्या पूर्वेस माल्यवान् आणि पश्चिमेस गंध नावाचा पर्वत आहे. अशा रीतीने जंबूद्वीपात सर्व बाजूंनी हे पर्वत सांगितले आहेत।

Verse 44

गंधमादनसंस्थाया महागजप्रमाणतः । फलानि जंबवास्तन्नाम्ना जंबूद्वीपमिति स्मृतम्

गंधमादनावर असलेल्या जंबू-वृक्षाची फळे महागजाएवढी मोठी आहेत; त्याच नावावरून हा प्रदेश ‘जंबूद्वीप’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 45

आसीत्स्वायंभुवोनाम मनुराद्यः प्रजापतिः । आसीत्स्त्री शतरूपा तामुदुवोढ प्रजापतिः । प्रियव्रतोत्तानपादौ तस्याऽस्तां तनयावुभौ

आदि प्रजापती स्वायंभुव नावाचे मनु होते. त्यांची पत्नी शतरूपा; प्रजापतीने तिला विवाहाने स्वीकारले. त्या दोघांपासून प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र झाले।

Verse 46

ध्रुवश्चोत्तानपादस्य पुत्रः परमधार्मिकः । भक्त्या स विष्णुमाराध्य स्थानं चैवाक्षयं गतः

उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव परम धर्मनिष्ठ होता। भक्तीने त्याने विष्णूची आराधना केली आणि अक्षय पद प्राप्त केले।

Verse 47

प्रियव्रतस्य राजर्षेरुत्पन्ना दश सूनवः । त्रयः प्रव्रजितास्तत्र परंब्रह्म समाश्रिताः

राजर्षी प्रियव्रताचे दहा पुत्र उत्पन्न झाले. त्यांपैकी तिघांनी प्रव्रज्या घेऊन परब्रह्माचा आश्रय केला.

Verse 48

सप्त सप्तसु द्वीपेषु तेन पुत्राः प्रतिष्ठिताः । जंबूद्वीपाधिपो ज्येष्ठ आग्नीध्र इति विश्रुतः

त्याने सातही द्वीपांत आपल्या पुत्रांना अधिष्ठित केले. ज्येष्ठ पुत्र आग्नीध्र जंबूद्वीपाचा अधिपती म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 49

तस्यासन्नव सुताः पार्थ नववर्षेश्वराः स्मृताः । तेषां नाम्ना च ते वर्षास्तिष्ठंत्यद्यापि चांकिताः

हे पार्थ, त्याचे नऊ पुत्र होते; ते नऊ वर्षांचे अधिपती म्हणून स्मरणात आहेत. आजही ती वर्षे त्यांच्या नावांनीच अंकित आहेत.

Verse 50

योजनानां सहस्राणि नव प्रत्येकशः स्मृताः । मेरोश्चतुर्दशं खंडं गंधमाल्यवतोर्द्वयोः

प्रत्येक विभाग नऊ हजार योजन विस्ताराचा सांगितला आहे. गंधमादन व माल्यवत या पर्वतरांगांच्या संदर्भाने मेरूचे चौदा खंड वर्णिले आहेत.

Verse 51

अंतरे हेमभूमिष्ठमिलावृतमिहोच्यते । माल्यवत्सागरांतस्य भद्राश्वमिति प्रोच्यते

याच्या मध्यभागी सुवर्णभूमीवर प्रतिष्ठित ‘इलावृत’ असे म्हटले जाते. आणि माल्यवत् पर्वताजवळ समुद्रसीमेपर्यंतचा प्रदेश ‘भद्राश्व’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 52

गंधवत्सागरांतस्य केतुमालमिति स्मृतम्

गंधवत् पर्वताजवळ समुद्रापर्यंत पसरलेला प्रदेश ‘केतुमाल’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 53

श्रृंगवज्जलधेरंतः कुरुखंडमिति स्मृतम् । श्रृंगवच्छ्वेतमध्ये च खण्डं प्रोक्तं हिरण्मयम्

शृंगवत् जवळ समुद्रसीमेच्या आत ‘कुरुखंड’ असे स्मरणात आहे. आणि शृंगवत् व श्वेत यांच्या मध्यभागी ‘हिरण्मय’ नावाचा खंड सांगितला आहे.

Verse 54

सुनीलश्वेतयोर्मध्ये खंडमाहुश्च रम्यकम् । निषधो हेमकूटश्च हरिखंडं तदंतरा

सुनील व श्वेत पर्वतांच्या मध्ये ‘रम्यक’ नावाचा रमणीय खंड म्हणतात. आणि निषध व हेमकूट यांच्या मधला प्रदेश ‘हरिखंड’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 55

हिमवद्धिमकूटांतः खण्डं किंपुरुषं स्मृतम् । हिमाद्रिजलधेरन्तर्नाभि खण्डमिति स्मृतम्

हिमवत् पासून हेमकूटपर्यंतचा प्रदेश ‘किंपुरुष’ खंड म्हणून स्मरणात आहे. आणि हिमाद्री व समुद्र यांच्या मधला भाग ‘नाभिखंड’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 56

नाभिखण्डं च कुरवो द्वे वर्षे धनुपाकृती । हिमवांश्च गिरिश्रृंगी ज्यास्थाने परिकीर्तितौ

नाभिखंड आणि कुरु—ही दोन वर्षे धनुष्याच्या आकाराची आहेत. हिमवान व गिरिशृंगी यांना धनुष्याच्या ज्येच्या स्थानी सांगितले आहे.

Verse 57

नाभेः पुत्रश्च ऋषभ ऋषभाद्बरतोऽभवत् । तस्य नाम्ना त्विदं वर्षं भारतं चेति कीर्त्यते

नाभीचा पुत्र ऋषभ झाला आणि ऋषभापासून भरत उत्पन्न झाला. त्याच्या नावावरून हे वर्ष ‘भारत’ म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 58

अत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च उपार्जनम् । अन्यत्र भोगभूमिश्च सर्वत्र कुरुनंदन

येथे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे उपार्जन होते. अन्यत्र सर्वत्र केवळ भोगभूमीच आहे—हे कुरुनंदना!

Verse 59

शाकद्वीपे च शाकोऽस्ति योजनानां सहस्रकः । तस्य नाम्ना च तद्वर्षं शाकद्वीपमिति स्मृतम्

शाकद्वीपात एक शाकवृक्ष आहे, जो सहस्र योजनांपर्यंत विस्तारलेला आहे. त्याच्या नावावरून ते वर्ष ‘शाकद्वीप’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 60

तस्य च प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिरिति

त्याचा अधिपती प्रियव्रतच असून तो ‘मेधातिथि’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 61

तस्य पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वचारसंज्ञानि पुत्रनामानि सप्त वर्षाणि

त्याचे पुत्र—पुरोजव, मनोजव, वेपमान, धूम्रानीक, चित्ररेफ, बहुरूप आणि विश्वचार—हीच नावे त्या सात वर्ष-प्रदेशांचीही नावे मानली जातात।

Verse 62

शाकद्वीपे च वर्ष ऋतव्रतसत्यव्रतानुव्रतनामानो वाय्यवात्कमं भगवंतं जपंति

आणि शाकद्वीपात ऋतव्रत, सत्यव्रत व अनुव्रत या नावांच्या वर्ष-प्रदेशांत ते जपाने भगवान् वाय्यवात्कम यांची उपासना करतात।

Verse 63

अंतः प्रविश्य भूतानि यो विभज्यात्मकेतुभिः । अंतर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे जगत्

जो सर्व भूतांच्या अंतःकरणात प्रवेश करून आत्मचिन्हांनी त्यांचे विभाजन करतो, तो साक्षात् अंतर्यामी ईश्वर—ज्याच्या अधीन हे सर्व जगत् आहे—तो आम्हांला रक्षो।

Verse 64

इति जपः । कुशद्वीपे कुशस्तंबो योजनानां सहस्रकः । तच्चिह्नचिह्नितं तस्मात्कुशद्वीपं ततः स्मृतम्

हा जप आहे। कुशद्वीपात कुशगवताचा एक स्तंभ/दाट झुडूप हजार योजनांपर्यंत पसरलेला आहे; त्या चिन्हानेच चिन्हित असल्यामुळे त्यास ‘कुशद्वीप’ असे स्मरतात।

Verse 65

तद्द्वीपपतिश्च प्रैयव्रतो हिरण्यरोमा तत्पुत्रवसुवसुदानदृढकविनाभिगुप्तसत्यव्रतवामदेवनामांकितानि सप्त वर्षाणि । वर्णाश्च कुलिशकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा जातवेदसं भगवंतं स्तुवंति

त्या द्वीपाचा अधिपती प्रैयव्रत वंशातील राजा हिरण्यरोमा आहे. त्याच्या पुत्रांच्या नावांनी सात वर्ष-प्रदेश—वसु, वसुदान, दृढ, कवि, नाभि, गुप्त, सत्यव्रत आणि वामदेव—प्रसिद्ध आहेत. तेथील वर्ण—कुलिश, कोविद, अभियुक्त व कुलक—भगवान् जातवेदस् (अग्नी) यांची स्तुती करतात।

Verse 66

परस्य ब्रह्णः साक्षाज्जातवेदासि हव्यवाट् । देवानां पुरुषांगानां यज्ञेन पुरुषं यजः

तू परब्रह्माचा साक्षात् प्रकट जातवेद (अग्नी) आहेस, हव्य वाहणारा व हव्य भक्षण करणारा आहेस। यज्ञाने तू विश्वपुरुषाची उपासना करतोस आणि देवांच्या विश्वदेहाचा एक अवयव तूच आहेस।

Verse 67

इति स्तुतिः । क्रौंचद्वीपे क्रौंचनामा पर्वतो योजनायतः । योऽसौ गुहेन निर्भिन्नस्तच्चिह्नं क्रौंचद्वीपकम्

अशी स्तुती समाप्त झाली. क्रौंचद्वीपात क्रौंच नावाचा एक पर्वत आहे, जो एक योजनपर्यंत पसरलेला आहे. तोच पर्वत गुह (स्कंद) यांनी विदीर्ण केला; तेच क्रौंचद्वीपाचे विशेष चिन्ह मानले जाते.

Verse 68

तत्र च प्रैयव्रतो घृतपृष्टिनामा तत्पुत्राममधुरुहमेघपृष्ठस्वदामऋताश्वलोहितार्णववनस्पतिइतिसप्तपुत्रनामांकितानि सप्त वर्षाणि

तेथे प्रैयव्रत वंशातील राजा घृतपृष्ठ या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्याच्या सात पुत्रांच्या नावांवरून सात वर्षे (प्रदेश) ओळखली जातात—ममधुरुह, मेघपृष्ठ, स्वदाम, ऋताश्व, लोहितार्णव, वनस्पति आणि सातवे अन्य वर्ष।

Verse 69

वर्णाश्च गुरुऋषभद्रविणदेवकसंज्ञाः

तेथील वर्ण ‘गुरु’, ‘ऋषभ’, ‘द्रविण’ आणि ‘देवक’ या संज्ञांनी ओळखले जातात।

Verse 70

आपोमयं भगवंतं स्तुवंति

ते जलस्वरूप भगवंताची स्तुती करतात।

Verse 71

आपः पुरुषवीर्याश्च पुनंतीर्भूर्भूवःस्वश्च । तैः पुनरमीवघ्नाःसंस्पृशेतात्मना भुवः

पुरुष-वीर्याने युक्त अशी आपः भूर्, भुवः व स्वः या त्रिलोकीला पवित्र करतात. त्या जलांचा पुनः स्पर्श केल्याने मनुष्य रोगनाशक होतो आणि आपल्या आत्मसत्तेने लोकांना पावन करतो.

Verse 72

इति जपः । शाल्मलेर्नाम वृक्षस्य तत्रवासः सहस्रं योजनानां तच्चिह्नं शाल्मलिद्विपमुच्यते

असा हा जप (मंत्रोच्चार) आहे. तेथे ‘शाल्मली’ नावाच्या वृक्षाचा विस्तार सहस्र योजन आहे; त्या चिन्हामुळे तो प्रदेश ‘शाल्मलिद्वीप’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 73

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो यज्ञबाहुस्तत्पुत्रसुरोचनसौमनस्यरमणकदेवबर्हिपारिभद्राप्यायनाभिज्ञाननामानि सप्तवर्षाणि

त्याचा अधिपती प्रैयव्रत वंशातील राजा यज्ञबाहु आहे. त्याच्या पुत्रांच्या नावांवरून तेथील सात वर्ष—सुरोचन, सौमनस्य, रमणक, देव, बर्हि, पारिभद्र, आप्यायन आणि अभिज्ञान—अशी नावे धारण करतात.

Verse 74

वर्णाश्च श्रुतधरवीर्यवसुंधरैषंधरसंज्ञा भगवंतं सोमं यजंति

श्रुतधर, वीर्य, वसुंधरा आणि एषंधर या संज्ञेचे वर्ण भगवंत सोमाचे यजन-पूजन करतात.

Verse 75

स्वयोनिः पितृदेवेभ्यो विभजञ्छुक्लकृष्णयोः । अधः प्रजानां सर्वासां राजा नः सोमोस्तु

स्वयंभू सोम पितरांस व देवांसाठी शुक्ल व कृष्ण पक्षांचे विभाजन करतो; अधःस्थ सर्व प्रजांचा आमचा राजा सोम असो.

Verse 76

इति जपः गोमेदनामा प्लक्षोस्ति सुरम्यो यस्य च्छायया । मोदोवृद्धिं गतं लौल्याद्गोमेदं द्वीपमुच्यते

इति जपः। ‘गोमेद’ नावाचा अतिशय रम्य प्लक्षवृक्ष आहे; त्याच्या छायेमुळे अनुरागाने आनंद वाढतो, म्हणून त्या द्वीपास ‘गोमेद-द्वीप’ असे म्हणतात।

Verse 77

तत्र प्रैयव्रत इध्मजिह्वः पतिस्तत्पुत्रसिवसुरम्यसुभद्र शांत्यशप्तमृताभयनामांकितानि सप्त वर्षाणि

तेथे प्रैयव्रत वंशातील अधिपती इध्मजिह्व आहे; त्याचे पुत्र—शिव, सुरम्य, सुभद्र, शान्त्य, शप्त आणि मृताभय—यांच्या नावांनी सात वर्षे (प्रदेश) ओळखली जातात।

Verse 78

वर्णाश्च हंसपतंगोर्ध्वांचनसत्यांगसंज्ञाश्चत्वारो भगवंतं सूर्यं यजंते

तेथे हंस, पतंग, ऊर्ध्वांचन आणि सत्यांग अशी नावे असलेले चार वर्ण भगवान् सूर्यदेवाची उपासना करतात।

Verse 79

प्रश्रस्य विष्णुरूपंयत्तत्रोत्थस्य ब्रह्मणोऽमृतस्य च । मृत्योश्च सूर्यमात्मानं धीमहि

जो विष्णुरूप आहेत, ज्यांच्यापासून ब्रह्माचा उद्भव, अमृताचे तेज आणि मृत्यूचे अतिक्रमण होते—त्या परमात्मस्वरूप सूर्यदेवाचे आम्ही ध्यान करतो।

Verse 80

इति जपः । स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकम् । पुष्करं ज्वलदा भाति तच्चिह्नं द्वीपपुष्करम्

इति जपः। सुवर्ण-पत्रांनी युक्त कमळ अग्नीसारखे तेजस्वी असून हजार योजनांपर्यंत विस्तीर्ण आहे; तेच त्याचे चिन्ह, म्हणून तो ‘पुष्कर-द्वीप’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 81

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो वीतहोत्रनामा तत्पुत्रौ रमणकघातकौ

त्याचा अधिपती प्रैयव्रतवंशीय वीतहोत्र नामाचा आहे; आणि त्याचे दोन पुत्र—रमणक व घातक—आहेत।

Verse 82

तन्नामचिह्नतं खंडद्वयम्

ते दोन्ही खंड त्यांच्या-त्यांच्या नावांच्या चिन्हांनीच ओळखले जातात।

Verse 83

तयोरंतरालेमानसाचलो नाम वलयाकारः पर्वतो यस्मिन्भ्रमति भगवान्भास्कर इति

त्या दोघांच्या मधोमध मानसायचल नावाचा वलयाकार पर्वत आहे; ज्यावर भगवान् भास्कर (सूर्य) आपल्या मार्गाने परिभ्रमण करतात, असे सांगितले जाते।

Verse 84

तत्र वर्णाश्च न संति केवलं समानास्ते ब्रह्म ध्यायंति

तेथे वर्णभेद मुळीच नाही; सर्वजण समान असून केवळ ब्रह्माचेच ध्यान करतात।

Verse 85

यद्यत्कर्ममयं लिंगं ब्रह्मलिंगं जनोर्चयन् । भेदेनैकांतमद्वैतं तस्मै भगवते नमः

जन जे जे कर्ममय लिंग पूजतात, तेच ब्रह्मलिंग आहे; भेदाने उपासना केली तरी तत्त्वतः तो परम एकांत अद्वैत आहे—त्या भगवंताला नमस्कार।

Verse 86

इति जपः । नैषु क्रोधो न मात्सर्यं पुण्यपापार्जनेन च । अयुतं द्विगुणं चापि क्रमादायुः प्रकीर्तितम्

असा हा जपविधी. त्यांच्यात क्रोध नाही, मत्सर नाही, आणि पुण्य‑पापाचे अर्जनही नाही. त्यांचे आयुष्य क्रमाने दहा हजार, आणि त्याहूनही द्विगुण असे सांगितले आहे.

Verse 87

जपंतः कामिनीयुक्ता विहरंत्यमरा इव । अथ ते संप्रवक्ष्यामि ऊर्ध्वलोकस्य संस्थितिम्

जपात रत होऊन, दिव्य कामिनीसह, ते अमरांसारखे विहार करतात. आता मी तुला ऊर्ध्वलोकांची व्यवस्था व स्थिती सांगतो.