Adhyaya 3

Verse 1

सू उवाच । एवं स्थानानि पुण्यानि यानियानीह वै भुवि । निरीक्षंस्तत्र तत्राहं नारदो वीरसत्तम

सूत म्हणाले—हे वीरश्रेष्ठ! अशा रीतीने पृथ्वीवरील जे जे पुण्यस्थान आहे तेथे तेथे पाहत मी नारद इकडून तिकडे गेलो।

Verse 2

विचरन्मेदिनीं सर्वां प्राप्तोऽहमाश्रमं भृगोः । यत्र रेवानदी पुण्या सप्तकल्पस्मरा वरा

संपूर्ण पृथ्वीवर भ्रमण करीत मी भृगूंच्या आश्रमास पोहोचलो; जिथे पुण्यदायिनी रेवा नदी वाहते—सात कल्पांपर्यंत स्मरणीय अशी श्रेष्ठा।

Verse 3

महापुण्या पवित्रा च सर्वतीर्थमयी शुभा । पुनानि कीर्तनेनैव दर्शनेन विशेषतः

ती महापुण्यवती, पवित्र व शुभ असून सर्वतीर्थमयी आहे; केवळ स्मरण-कीर्तनानेच पावन करते, आणि दर्शनाने तर विशेषतः।

Verse 4

तत्रावगाहनात्पार्थ मुच्यते जंतुरंहसा । यथा सा पिङ्गला नाडी देहमध्ये व्यवस्थिता

हे पार्थ, तेथे स्नान केल्याने प्राणी पापराशीतून मुक्त होतो—जशी देहाच्या मध्यभागी पिङ्गला नाडी स्थित असते.

Verse 5

इयं ब्रह्मांडपिण्डस्य स्थाने तस्मिन्प्रकीर्तिता । तत्रास्ते शुक्लतीर्थाख्यं रेवायां पापनाशनम्

तो स्थान ‘ब्रह्मांड-पिंड’ यांचे स्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि तेथेच रेवेत ‘शुक्लतीर्थ’ नावाचे पापनाशक तीर्थ आहे.

Verse 6

यत्र वै स्नानमात्रेण ब्रह्महत्या प्रणश्यति । तस्यापि सन्निधौ पार्थ रेवाया उत्तरे तटे

जिथे केवळ स्नानमात्राने ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट होते—हे पार्थ, त्या (शुक्लतीर्था)च्या सन्निधानी रेवाच्या उत्तरेकाठी.

Verse 7

नानावृक्षसमाकीर्णं लतागुल्मोपशोभितम् । नानापुष्पफलो पेतं कदलीखंडमंडितम्

तेथे नानाविध वृक्षांनी भरलेले, लता-गुल्मांनी शोभिवंत, विविध पुष्प-फळांनी समृद्ध आणि केळीच्या वनांनी अलंकृत असे स्थान होते।

Verse 8

अनेकाश्वापदाकीर्णं विहगैरनुनादितम् । सुगंधपुष्पशोभाढ्यं मयूररवनादितम्

तेथे अनेक वन्य प्राण्यांनी भरलेले, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादित; सुगंधी पुष्पांच्या शोभेने समृद्ध आणि मोरांच्या नादाने प्रतिध्वनित असे।

Verse 9

भ्रमरैः सर्वमुत्सृज्य निलीनं रावसंयुतम् । यथा संसारमुत्सृज्य भक्तेन हरपादयोः

तेथे भुंगे सर्व काही सोडून गुंजारव करीत स्थिर झाले; जसा भक्त संसारबंधन त्यागून हराच्या (शिवाच्या) चरणी लीन होतो।

Verse 10

कोकिला मधुरैः स्वानैर्नादयंति तथा मुनीन् । यथा कथामृताख्यानैर्ब्राह्मणा भवभीरुकान्

तेथे कोकिळा मधुर स्वरांनी मुनींना आनंदित करतात; जसे ब्राह्मण अमृततुल्य कथांच्या आख्यानांनी भवभयभीत जनांना हर्षित करतात।

Verse 11

यत्र वृक्षा ह्लादयंति फलैः पुष्पैश्च पत्रकैः । छायाभिरपि काष्ठैश्च लोकानिव हरव्रताः

जिथे वृक्ष फळे, फुले व पाने, छाया आणि अगदी लाकूड यांद्वारेही लोकांना सुख देतात—जसे हरव्रती भक्त सर्व प्रकारे लोककल्याण करतात।

Verse 12

पुत्रपुत्रेति वाशंते यत्र पुत्रप्रियाः खगाः । यथा शिवप्रियाः शैवा नित्यं शिवशिवेति च

जिथे पिल्लांवर प्रेम करणारे पक्षी ‘पुत्र, पुत्र’ असे कूजन करतात; तसेच शिवप्रिय शैव नित्य ‘शिव, शिव’ असा जप करीत राहतात।

Verse 13

एवंविधं मुनेस्तस्य भृगोराश्रममंडलम् । विप्रैस्त्रैविद्यसंयुक्तैः सर्वतः समलंकृतम्

असा होता त्या मुनी भृगूचा आश्रम-परिसर; त्रैविद्ययुक्त विप्रांनी तो सर्वत्र अलंकृत व शोभित झाला होता।

Verse 14

ऋग्यजुः सामनिर्घोपैरारूरितदिगन्तरम् । रुद्रभक्तेन धीरेण यथैव भुवनत्रयम्

ऋग्, यजुः व साम यांच्या घोषांनी दिगंत निनादत होते; रुद्रभक्त धीर मुनीमुळे—जणू त्रिभुवनच पवित्र नादाने व्यापले आहे।

Verse 15

तत्राहं पार्थ संप्राप्तो यत्रास्ते मुनिसत्तमः । भृगुः परमधर्मात्मातपसा द्योतितप्रभः

हे पार्थ, मी तेथे पोहोचलो जिथे मुनिश्रेष्ठ भृगू निवास करीत होते—परम धर्मात्मा, तपस्येने ज्यांची प्रभा उजळली होती।

Verse 16

आगच्छंतं तु मां दृष्ट्वा दीनं च मुदितं तथा । अभ्युत्थआनं कृतं सर्वैर्विप्रैर्भृगुपुरोगमैः

मला येताना पाहून—थकलेला तरीही आनंदित—भृगू पुढे असताना सर्व विप्रांनी उठून माझे स्वागत केले।

Verse 17

कृत्वा सुस्वागतं दत्त्वा अर्घाद्यं भृगुणा सह । आसनेषूपविष्टास्ते मुनींद्रा ग्राहिता मया

मी त्यांचे सुस्वागत करून भृगूसह अर्घ्यादि सत्कार अर्पण केला। मग ते मुनिंद्र आसनांवर विराजमान झाले आणि मी त्यांच्या सेवेत उपस्थित राहिलो।

Verse 18

विश्रांतं तु ततो ज्ञात्वा भृगुर्मामप्युवाचह । क्व गंतव्यं मुनिश्रेष्ठ कस्मादिह समागतः

मग मी विश्रांत झालो असे जाणून भृगु म्हणाला— “हे मुनिश्रेष्ठ, तू कुठे जाणार आहेस आणि कोणत्या कारणाने इथे आला आहेस?”

Verse 19

आगमनकारणं सर्वं समाचक्ष्व परिस्फुटम् । ततस्तं चिंतयाविष्टो भृगुं पार्थाहमब्रुवम्

“तुझ्या आगमनाचे सर्व कारण स्पष्टपणे सांग.” मग विचारमग्न होऊन, हे पार्था, मी भृगूला म्हणालो।

Verse 20

श्रूयतामभिधास्यामि यदर्थमहामागतः । मया पर्यटिता सर्वा समुद्रांता च मेदिनी

ऐका, मी कोणत्या हेतूने आलो आहे ते आता सांगतो. मी समुद्रपर्यंतची सारी पृथ्वी परिभ्रमण केली आहे।

Verse 21

द्विजानां भूमिदानार्थं मार्गमाणः पदेपदे । निर्दोषां च पवित्रां च तीर्थेष्वपि समन्विताम्

द्विजांना भूमिदान करण्यासाठी मी पावलोपावली अशी भूमी शोधत होतो, जी निर्दोष, परम पवित्र आणि तीर्थसदृश पुण्ययुक्त असेल।

Verse 22

रम्यां मनोरमां भूमिं न पश्यामि कथंचन । भृगुरुवाच । विप्राणां स्थापनार्थाय मयापि भ्रमता पुरा

“मला कोणत्याही प्रकारे खरोखर रम्य व मंगलमय अशी भूमी दिसत नाही.” भृगु म्हणाले—“पूर्वी मीही विप्रांच्या स्थापनार्थ स्थान शोधीत भ्रमण करीत होतो.”

Verse 23

पृथ्वी सागरपर्यंता दृष्टा सर्वा तदानघ । महीनाम नदी पुण्या सर्वतीर्थमयी शुभा

हे निष्पाप! मी समुद्रपर्यंत सारी पृथ्वी पाहिली. तेथे ‘मही’ नावाची एक पुण्य नदी आहे—शुभ, पवित्र आणि सर्वतीर्थमयी.

Verse 24

दिव्या मनोरमा सौम्या महापापप्रणाशिनी । नदीरूपेण तत्रैव पृथ्वी सा नात्र संशयः

ती दिव्य, मनोहर, सौम्य आणि महापापांचा नाश करणारी आहे. तेथे निःसंशय पृथ्वीच नदीरूपाने विराजमान आहे.

Verse 25

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टादृष्टानि नारद । तानि सर्वाणि तत्रैव निवसंति महीजले

हे नारद! पृथ्वीवरील जी तीर्थे—दृष्ट वा अदृष्ट—ती सर्व तेथेच, महीच्या जलातच निवास करतात.

Verse 26

सा समुद्रेण संप्राप्ता पुण्यतोया महानदी । संजातस्तत्र देवर्षे महीसागरसंगमः

ती पुण्यजलयुक्त महानदी समुद्राला जाऊन मिळते. हे देवर्षे! तेथे मही व सागर यांचा संगम होतो.

Verse 27

स्तंभाख्यं तत्र तीर्थं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ये मनुजाः स्नानं प्रकुर्वंति विपश्चितः

तेथे ‘स्तंभ’ नावाचे तीर्थ आहे, जे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. तेथे जे विवेकी मनुष्य स्नान करतात—

Verse 28

सर्वपापविनिर्मुक्ता नोपसर्पंति वै यमम् । तत्राद्भुतं हि दृष्टं मे पुरा स्नातुं गतेन वै

ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन यमाजवळ जात नाहीत. मी पूर्वी तेथे स्नानास गेलो असता एक अद्भुत दृश्य पाहिले होते.

Verse 29

तदहं कीर्तयिष्यामि मुने श्रृणु महाद्भुतम् । यावत्स्नातुं व्रजाम्यस्मिन्महीसागरसंगमे

ते महाअद्भुत मी आता सांगतो—हे मुने, ऐक—जेव्हा मी मही व सागर यांच्या या संगमावर स्नानास जात होतो.

Verse 30

तीरे स्थितं प्रपश्यामि मुनींद्रं पावकोपमम् । प्रांशुं वृद्धं चास्थिशेषं तपोलक्ष्म्या विभूषितम्

तीरी मला एक मुनींद्र दिसला, अग्नीसारखा तेजस्वी—उंच, वृद्ध, तपाने केवळ अस्थिशेष; तरीही तपोलक्ष्मीने विभूषित.

Verse 31

भुजावूर्ध्वौ ततः कृत्वा प्ररुदंतं मुहुर्मुहुः । तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा दुःखितोऽहमथाभवम्

मग त्याने दोन्ही भुजा वर उचलून पुन्हा पुन्हा रडू लागला. त्याला असे दुःखी पाहून मीही दुःखी झालो.

Verse 32

सतां लक्षणमेतद्धि यद्दृष्ट्वा दुःखितं जनम् । शतसंख्य तस्य भवेत्तथाहं विललाप ह

सज्जनांचे हेच लक्षण—दुःखी जन पाहताच त्यांचा शोक शतगुण होतो; म्हणून मीही विलाप केला।

Verse 33

अहिंसा सत्यमस्तेयं मानुष्ये सति दुर्लभम् । ततस्तमुपसंगम्य पर्यपृच्छमहं तदा

अहिंसा, सत्य आणि अस्तेय—हे मनुष्यांतही दुर्लभ; म्हणून मी त्याच्याजवळ जाऊन तेव्हा विचारले।

Verse 34

किमर्थं रोदिशि मुने शोके किं कारणं तव । सुगुह्यमपि चेद्बूहि जिज्ञासा महती हि मे

हे मुने, तुम्ही का रडता? तुमच्या शोकाचे कारण काय? अतिगुप्त असले तरी सांगा—माझी जिज्ञासा फार मोठी आहे।

Verse 35

मुनिस्ततो मामवदद्भृगो निर्भाग्यवानहम् । तेन रोदिमि मा पृच्छ दुर्भाग्यं चालपेद्धि कः

मग मुनि मला म्हणाले—‘हे भृगु, मी अभागी आहे; म्हणून रडतो. विचारू नकोस—आपले दुर्भाग्य कोण मोठ्याने सांगेल?’

Verse 36

तमहं विस्मयाविष्टः पुनरेवेदमब्रुवम् । दुर्लभं भारते जन्म तत्रापि च मनुष्यता

मी विस्मयाने भरून पुन्हा म्हणालो—‘भारतात जन्म दुर्लभ, आणि त्यातही खरी मनुष्यता अधिकच दुर्लभ आहे।’

Verse 37

मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वं मुनित्वं तत्र दुर्लभम् । तत्रापि च तपःसिद्धिः प्राप्यैतत्पंचकं परम्

मनुष्यजन्मात ब्राह्मणत्व, आणि त्यातही मुनित्व अत्यंत दुर्लभ आहे; त्याहूनही तपस्येची सिद्धी अधिक दुर्लभ. असे हे परम पंचविध सौभाग्य प्राप्त करून…

Verse 38

किमर्थं रोदिषि मुने विस्मयोऽत्र महान्मम । एवं संपृच्छते मह्यमेतस्मिन्नेव चांतरे

हे मुने, तू कशासाठी रडतोस? येथे मला फार मोठे आश्चर्य वाटते. मी असे विचारत असतानाच, त्याच क्षणी…

Verse 39

सुभद्रोनाम नाम्ना च मुनिस्तत्राभ्युपाययौ । स हि मेरुं परित्यज्य ज्ञात्वा तीर्थस्य सारताम्

तेव्हा तेथे सुभद्र नावाचे एक मुनि आले. त्या तीर्थाची खरी सारता जाणून त्यांनी मेरु पर्वतही सोडून दिला होता.

Verse 40

कृताश्रमः पूजयति सदा स्तंभेश्वरं मुनिः । सोऽप्येवं मामि वापृच्छन्मुनिं रोदनकारणम्

आश्रमधर्म पूर्ण करून तो मुनि सदैव स्तंभेश्वराची पूजा करी. मला अशा अवस्थेत पाहून, तपस्वी-सहचराप्रमाणे त्याने माझ्या रडण्याचे कारण विचारले.

Verse 41

अथाहाचम्य स मुनिः श्रूयतां कारणं मुनी । अहं हि देवशर्माख्यो मुनिः संयतवाङ्मनाः

मग त्या मुनिने आचमन करून म्हटले—“हे मुनीहो, कारण ऐका. मी देवशर्मा नावाचा मुनि आहे; वाणी व मन संयमित ठेवणारा.”

Verse 42

निवसामि कृतस्थानो गंगासागरसंगमे । तत्र दर्शेतर्पयामि सदैव च पितॄनहम्

गंगा-सागर संगमावर मी निवास स्थापन करून राहतो. तेथे दर्श-तिथीस मी नेहमी पितरांचे तर्पण करीत असतो.

Verse 43

श्राद्धांते ते च प्रत्यक्षा ह्याशिषो मे वदंति च । ततः कदाचित्पितरः प्रहृष्टा मामथाब्रवन्

श्राद्धाच्या शेवटी ते प्रत्यक्ष होतात आणि मला आशीर्वादही देतात. मग एकदा माझे पितर आनंदित होऊन मला म्हणाले.

Verse 44

वयं सदात्र चायामो देवशर्मंस्तवांतिके । स्थानेऽस्माकं कदाचित्त्वं न चायासि कुतः सुतः

“देवशर्मा, आम्ही नेहमी येथे तुझ्याकडे येतो. पण आमच्या स्वतःच्या स्थानी तू कधीच येत नाहीस—हे पुत्रा, असे का?”

Verse 45

स्थानं दिदृक्षुस्तच्चाहं न शक्तोऽस्मि निवोदितुम् । ततः परममित्युक्त्वा गतवान्पितृभिः सह

त्यांचे स्थान पाहण्याची इच्छा असल्याने मी नकार देऊ शकलो नाही. “मग चला, परम स्थानी,” असे म्हणत मी पितरांसह निघालो.

Verse 46

पितॄणां मंदिरं पुण्यं भौमलोकसमास्थितम् । तत्रतत्र स्थितश्चाहं तेजोमण्डलदुर्दृशान्

पितरांचे पुण्य मंदिर भौमलोकात स्थित होते. तेथे तेथे मी तेजोमंडलांनी वेढलेले, पाहणे कठीण असे दिव्य जन पाहिले.

Verse 47

दृष्ट्वाग्रतः पूजयाढ्यानपृच्छं स्वान्पितॄनिति । के ह्यमी समुपायांति भृशं तृप्ता भृशार्चिताः । भृशंप्रमुदिता नैव तथा यूयं यथा ह्यमी

त्यांना समोर पाहून मी त्या महात्म्यांचे पूजन केले आणि आपल्या पितरांना विचारले—“हे कोण येत आहेत, अतिशय तृप्त, अतिशय पूजित व परम आनंदित—तुमच्यापेक्षाही अधिक?”

Verse 48

पितर ऊचुः । भद्रं ते पितरः पुण्याः सुभद्रस्य महामुनेः । तर्पितास्तेन मुनिना महीसागरसंगमे

पितर म्हणाले—“तुझे कल्याण असो. हे पुण्य पितर महर्षी सुभद्राचे आहेत; त्या मुनिने भूमी-सागर संगमावर त्यांना तर्पण देऊन तृप्त केले आहे.”

Verse 49

सर्वतीर्थमयी यत्र निलीना ह्युदधौ मही । तत्र दर्शे तर्पयति सुभद्रस्तानमून्सुत

“जिथे सर्व तीर्थांचा सार असलेली पृथ्वी समुद्रात लीन आहे, तिथे—हे पुत्रा—दर्शा तिथीस सुभद्र त्या पितरांनाच तर्पण देऊन तृप्त करतो.”

Verse 50

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां लज्जितोऽहं भृशंतदा । विस्मितश्च प्रणम्यैतान्पितॄन्स्वं स्थानमागतः

त्यांचे वचन ऐकून मी त्या वेळी फार लज्जित झालो; आणि विस्मित होऊन त्या पितरांना नमस्कार करून आपल्या स्थानी परत आलो.

Verse 51

यथा तथा चिंतितं च तत्र यास्याम्यहं श्फुटम् । पुण्यो यत्रापि विख्यातो महीसागरसंगमः

सर्व प्रकारे विचार करून मी स्पष्ट निश्चय केला—“मी नक्कीच तिथे जाईन, जिथे मही नदी व सागर यांचा तो पुण्य व प्रसिद्ध संगम आहे.”

Verse 52

कृताश्रमश्च तत्रैव तर्पयिष्ये निजान्पितॄन् । दर्शेदर्शे यथा चासौ स्तुत्यनामा सुभद्रकः

तेथेच मी विधिपूर्वक आश्रमधर्म स्थापन करून माझ्या पितरांचे तर्पण करीन; प्रत्येक दर्शे (अमावास्येला) जसा ‘सुभद्रक’—स्तुत्यनामा—करतो तसा।

Verse 53

किं तेन ननु जातेन कुलांगारेण पापिना । यस्मिञ्जीवत्यवि निजाः पितरोऽन्यस्पृहाकराः

त्या पापी ‘कुलांगारा’च्या जन्माचा काय उपयोग, ज्याच्या जिवंतपणीच त्याचे स्वतःचे पितर दुसऱ्यांकडून मदतीची अपेक्षा करू लागतात?

Verse 54

इति संचिंत्य मुदितो रुचिं भार्यामथाब्रवुम् । रुचे त्वया समायुक्तो महीसागगरसंगमम्

असे विचार करून मी आनंदित झालो आणि पत्नी रुचीला म्हणालो—‘रुची, तुझ्यासह मी मही-समुद्राच्या संगमास जाईन।’

Verse 55

गत्वा स्थास्यामि तत्रैव शीघ्रं त्वं सम्मुखीभव । पतिव्रतासि शुद्धासिकुलीनासि यशस्विनि । तस्मादेतन्मम शुभे कर्तुमर्हसि चिंतितम्

‘तेथे जाऊन मी तेथेच राहीन; तू लवकर माझ्यासोबत येण्यासाठी तयार हो. हे यशस्विनी, तू पतिव्रता, शुद्ध आणि कुलीन आहेस; म्हणून हे शुभे, माझा हा संकल्प पूर्ण करण्यास तू सहाय्य करणे योग्य आहेस.’

Verse 56

रुचिरुवाच । हता तस्य जनिर्नाभूत्कथं पाप दुरात्मना

रुची म्हणाली—‘त्याचा जन्मच नष्ट झाला नाही काय? कसा, हे पापी, त्या दुरात्म्यामुळे?’

Verse 57

श्मशानस्तंभ येनाहं दत्ता तुभ्यं कृतंत्वाय । इह कंदफलाहारैर्यत्किं तेन न पूर्यते

ज्या स्मशान-स्तंभावरून मी तुला कृतांतासाठी दिली गेले, येथे कंदमुळे व फळाहारावर राहणाऱ्यांचे त्याने कोणते कार्य अपूर्ण ठेवले आहे?

Verse 58

नेतुमिच्छसि मां तत्र यत्र क्षारोदकं सदा । त्वमेव तत्र संयाहि नंदंतु तव पूर्वजाः

जिथे पाणी सदैव खारट असते तिथे तू मला नेऊ इच्छितोस; तूच एकटा तिकडे जा—तुझे पूर्वज संतुष्ट होवोत!

Verse 59

गच्छ वा तिष्ठ वा वृद्ध वस वा काकवच्चिरम् । तथा ब्रुवन्त्यां तस्यां तु कर्णावस्मि पिधाय च

‘जा किंवा थांब, हे वृद्धा! किंवा कावळ्यासारखा दीर्घकाळ जग.’ असे ती बोलत असता मी माझे कान झाकून घेतले.

Verse 60

विपुलं शिष्यमादिश्य गृह एकोऽत्र आगतः । सोऽहं स्नात्वात्र संतर्प्य पितॄञ्छ्रद्धापरायणः

शिष्य विपुलाला आज्ञा देऊन मी एकटाच येथे घरी आलो. येथे स्नान करून व पितरांना श्रद्धेने तर्पण देऊन मी श्राद्धपरायण राहतो.

Verse 61

चिंतां सुविपुलां प्राप्तो नरके दुष्कृती यथा । यदि तिष्ठामि चात्रैव अर्धदेहधरो ह्यहम्

मला अतिशय मोठी चिंता जडली आहे—जशी नरकातील दुष्कर्मीला—जर मला येथेच अर्धदेहधारी होऊन राहावे लागले तर.

Verse 62

नरो हि गृहिणीहीनो अर्धदेह इति स्मृतः । यथात्मना विना देहे कार्यं किंचिन्न सिध्यति

पत्नीविना पुरुष शास्त्रानुसार ‘अर्धदेही’ मानला जातो. जसा आत्म्याविना देहात कोणतेही कर्म सिद्ध होत नाही, तसा या अपूर्णतेत जीवनधर्म पूर्ण होत नाहीत.

Verse 63

अनयोर्हि फलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

या दोन्हींत केवळ बाह्य फलच ग्राह्य; येथे खरा सार नाही. आणि ‘अर्धदेही’ मनुष्य सज्जनांच्या मते अस्पृश्य—म्हणजे आचारधर्मात टाळण्याजोगा—मानला जातो.

Verse 64

अनयोर्हिफलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

या दोन्हींत केवळ बाह्य फलच ग्राह्य; येथे खरा सार नाही. आणि ‘अर्धदेही’ मनुष्य सज्जनांच्या मते अस्पृश्य—म्हणजे आचारधर्मात टाळण्याजोगा—मानला जातो.

Verse 65

औत्तानपादिरस्पृश्य उत्तमो हि सुरैः कृतः । अथ चेत्तत्र संयामि न महीसागरस्ततः

औत्तानपादी ध्रुवही, जरी कधी अस्पृश्य मानला गेला, तरी देवांनी त्याला परम उत्तम पदावर नेले. पण मी तिकडे गेलो तर हा भूमी-सागर-संगम माझ्यासाठी (पुन्हा) राहणार नाही.

Verse 66

यामि वा तत्कथं पादौ चलतो मे कथंचन । एतस्मिन्मे मनो विद्धं खिद्यतेऽज्ञानसंकटे

किंवा मी जाऊ तरी कसा—माझे पाय कसलेही करून चालतील तरी कसे? याच विचाराने माझे मन विद्ध झाले आहे आणि अज्ञानजन्य संकटात खिन्न होत आहे.

Verse 67

अतोऽहमतिमुह्यामि भृशं शोचामि रोदिमि । इतिश्रुत्वा वचस्तस्य भृशं रोमांचपूरितम्

म्हणून मी अत्यंत गोंधळून जातो; फार शोक करतो व रडतो. त्याची अशी वाणी ऐकून दुसराही भावविवश होऊन रोमांचाने भरून गेला.

Verse 68

साधुसाध्वित्यथोवाच तं सुभद्रोऽप्यहं तथा । दण्डवच्च प्रणमितो महीसागरसङ्गमम्

तेव्हा सुभद्र म्हणाला—“साधु, साधु”; आणि मीही तसेच अनुमोदन केले. मग दंडवत् प्रणाम करून आम्ही भूमी व सागर यांच्या पावन संगमाला नमन केले.

Verse 69

चिन्तयावश्च मनसि प्रतीकारं मुनेरुभौ । यो हि मानुष्यमासाद्य जलबुद्बुदभंगुरम्

चिंतेच्या आवेगाने आम्ही दोघेही मनात मुनींनी सांगितलेल्या उपायाचा विचार करू लागलो. कारण मानवी जीवन मिळूनही ते पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे भंगुर आहे.

Verse 70

परार्थाय भवत्येष पुरुषोऽन्ये पुरीषकाः । ततः संचिंत्य प्राहेदं सुभद्रो मुनिसत्तमम्

हे मानवी जीवन परोपकारासाठीच आहे; अन्यथा जगणारे मलासमान आहेत. असे चिंतन करून सुभद्राने मुनिश्रेष्ठास हे वचन सांगितले.

Verse 71

मा मुने परिखिद्यस्व देवशर्मन्स्थिरो भव । अहं ते नाशयिष्यामि शोकं सूर्यस्तमो यथा

हे मुनी देवशर्मन्, खिन्न होऊ नका; स्थिर रहा. मी तुमचा शोक असा नष्ट करीन, जसा सूर्य अंधार दूर करतो.

Verse 72

गमिष्याम्याश्रमं त्वं च नात्रापि परिहास्यते । श्रृणु तत्कारणं तुभ्यं तर्पयिष्ये पितॄनहम्

मी आश्रमात जाईन आणि तूही; तिथेही उपेक्षा होणार नाही. कारण ऐक—मी पितरांचे तर्पण करून त्यांना तृप्त करीन.

Verse 73

देवशर्मोवाच । एवं ते वदमानस्य आयुरस्तु शतं समाः । यदशक्यं महत्कर्म कर्तुमिच्छसि मत्कृते

देवशर्मा म्हणाले—तू असे बोलतोस, तुझे आयुष्य शंभर वर्षे असो. पण माझ्यासाठी तू अशक्य वाटणारे महान कर्म करावयास इच्छितोस.

Verse 74

हर्षस्थाने विषादश्च पुनर्मां बाधते श्रृणु । अपि वाक्यं शुभं सन्तो न गृह्णन्ति मुधा मुने

हर्षाच्या स्थानीही विषाद पुन्हा मला बाधतो—ऐक. हे मुने, सज्जन व्यर्थ दिलेले शुभ वचनही स्वीकारत नाहीत.

Verse 75

कथमेतन्महत्कर्म कारयामि मुधावद । पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि यथा मे निष्कृतिर्भवेत्

मी उगीच बोलून हे महान कर्म कसे करवून घेऊ? पुन्हा काही सांगतो, ज्यामुळे माझी खरी निष्कृती व समाधान होईल.

Verse 76

शापितोऽसि मया प्राणैर्यथा वच्मि तथा कुरु । अहं सदा करिष्यामि दर्शे चोद्दिश्यते पितॄन्

माझ्या प्राणांची शपथ—तू बांधला आहेस; मी जसे सांगतो तसेच कर. मी हे कर्म सदैव करीन; अमावास्येला पितरांना उद्देशून तर्पण करावे.

Verse 77

श्राद्धं गंगार्णवे चात्र मत्पितॄणां त्वमाचर । अहं चैवापि तपसः संचितस्यापि जन्मना । चतुर्भागं प्रदास्यामि एवमेवैतदाचर

येथे गंगार्णवतीरी माझ्या पितरांचे श्राद्ध तू कर. आणि मी जन्मभर तपाने संचित केलेल्या पुण्याचा चतुर्थांश तुला देईन. म्हणून असेच कर—हे कार्य पूर्ण कर.

Verse 78

सुभद्र उवाच । यद्येवं तव संतोषस्त्वेवमस्तु मुनीश्वर । साधूनां च यथा हर्षस्तथा कार्यं विजानता

सुभद्र म्हणाला—जर याने तुम्हाला संतोष होत असेल, हे मुनीश्वर, तर तसेच होवो. विवेकी पुरुषाने साधुजनांना हर्ष होईल असेच कार्य करावे.

Verse 79

भृगुरुवाच । देवशर्मा ततो हृष्टो दत्त्वा पुण्यं त्रिवाचिकम् । चतुर्थाशं ययौ धाम स्वं सुभद्रोऽपि च स्थितः

भृगु म्हणाले—त्यानंतर देवशर्मा हर्षित होऊन त्रिवाचिक (तीनदा गंभीर उच्चार) करून पुण्यदान केले, चतुर्थांश देऊन आपल्या धामास गेला; सुभद्रही तेथेच स्थिर राहिला.

Verse 80

एवंविधो नारदासौ मही सागरसंगमः । यमनुस्मरतो मह्यं रोमांचोऽद्यापि वर्तते

हे नारद, मही नदी आणि सागर यांचा असा हा संगम आहे. त्याचे स्मरण करताच आजही माझ्या अंगावर रोमांच उभे राहतात.

Verse 81

नारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं हर्षगद्गदया गिरा । मृतोमृत इवा वोचं साधुसाध्विति तंभृगुम्

नारद म्हणाले—हे ऐकून मी, फाल्गुन, आनंदाने गद्गद झालेल्या वाणीने, जणू मृत्यूपासून परत आलो असे, भृगूंना म्हणालो—“साधु, साधु!”

Verse 82

यूयं वयं गमिष्यामो महीतीरं सुशोभनम् । आवामीक्षावहे सर्वं स्थानकं तदनुत्तमम्

चला, तू आणि मी मही नदीच्या अतिशय शोभिवंत तीरावर जाऊ; तेथे त्या अनुपम पवित्र स्थानाचे सर्वतोमुखी दर्शन करू.

Verse 83

मम चैवं वचः श्रुत्वा भृगुः सह मयययौ । समस्तं तु महापुण्यं महीकूलं निरीक्षितम्

माझे वचन ऐकून भृगुही माझ्यासोबत गेले; आणि मही नदीचा संपूर्ण महापुण्यदायी तीर पाहिला गेला.

Verse 84

तद्दृष्ट्वा चातिहृष्टोहमासं रोमांचकंचुकः । अब्रवं मुनिशार्दूलं हर्षगद्गदया गिरा

ते पाहताच मी अतिशय हर्षित झालो, अंगावर रोमांच उभे राहिले; आणि आनंदाने गद्गदलेल्या वाणीने त्या मुनिशार्दूलास म्हणालो.

Verse 85

त्वत्प्रसादात्करिष्यामि भृगो स्थानमनुत्तमम् । स्वस्थानं गम्यतां ब्रह्मन्नतः कृत्यं विचिंतये

हे भृगु! तुझ्या प्रसादाने मी हे अनुपम पवित्र स्थान स्थापन करीन. हे ब्राह्मण! तू आपल्या स्थानी जा; पुढील कर्तव्य मी विचार करतो.

Verse 86

एवं भृगुं चास्मिविसर्जयित्वा कल्लोलकोलाहलकौतुकीतटे । अथोपविश्येदमचिंतयं तदा किं कृत्यमात्मानमिवैकयोगी

अशा रीतीने भृगुला निरोप देऊन, लाटांच्या कोलाहलाने अद्भुत झालेल्या त्या तीरावर मी बसलो आणि विचार करू लागलो—“आता कोणते कर्तव्य उरले आहे?” जणू एकांत योगी आत्मचिंतन करीत आहे.