Adhyaya 1

Verse 1

श्रीमुनय ऊचुः । दक्षिणार्णवतीरेषु यानि तीर्थानि पंच च । तानि ब्रूहि विशालाक्ष वर्णयंत्यति तानि च

श्रीमुनी म्हणाले—दक्षिणार्णवाच्या तीरावर जी पाच तीर्थे आहेत, हे विशालाक्षि, ती आम्हाला सांग आणि जशी ती प्रसिद्ध आहेत तशी त्यांची वर्णना कर।

Verse 2

सर्वतीर्थफलं येषु नारदाद्य वदंति च । तेषां चरितमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्

ज्या तीर्थांबद्दल नारदादी सांगतात की त्यांत सर्व तीर्थांचे फळ मिळते, त्या तीर्थांचे चरित्र व माहात्म्य आम्हाला ऐकायचे आहे।

Verse 3

उग्रश्रवा उवाच । श्रृणुध्वचत्यद्भुतपुण्यसत्कथं कुमारनाथस्य महाप्रभावम् । द्वैपायनो यन्मम चाह पूर्वं हर्षाबुरोमोद्गमचर्चितांगः

उग्रश्रवा (सूत) म्हणाला—कुमारनाथाच्या महाप्रभावाची ही अद्भुत, पुण्य आणि सत्कथा ऐका. पूर्वी द्वैपायन (व्यास) यांनी मला ती सांगितली, तेव्हा माझे अंग हर्षरोमांचाने चिन्हांकित झाले होते।

Verse 4

कुमारगीता गाथात्र श्रूयतां मुनिसत्तमाः । या सर्वदेवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रपूजिता

हे मुनिश्रेष्ठांनो, येथे ‘कुमारगीता’ ही गाथा-स्तोत्र ऐका; जी सर्व देव, मुनी आणि पितरांनी पूजिली व मान्य केली आहे।

Verse 5

मध्वाचारस्तं भतीर्थं यो निषेवेत मानवः । नियतं तस्य वासः स्याद्ब्रह्मलोके यथा मम

जो मनुष्य संयमित आचरणाने त्या पवित्र तीर्थाचे सेवन व सेवा करतो, त्याचा ब्रह्मलोकी निवास निश्चयाने होतो—जसा माझा आहे।

Verse 6

ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोकस्तस्मादपि शिवस्य च । पुत्राप्रियत्वात्तस्यापि गुहलोको महत्तमः

ब्रह्मलोकापेक्षा विष्णुलोक श्रेष्ठ, आणि त्याहूनही शिवलोक परतर आहे; तरी पुत्रावरील विशेष प्रेमामुळे गुहलोक (स्कंदलोक) परम महान म्हटला आहे।

Verse 7

अत्राश्चर्यकथा या च फाल्गुनस्य पुरेरिता । नारदेन मुनिश्रेष्ठास्तां वो वक्ष्यामि विस्तरात्

हे मुनिश्रेष्ठांनो! फाल्गुनाची जी अद्भुत कथा पूर्वी नारदांनी सांगितली होती, ती मी आता तुम्हांला विस्ताराने सांगतो।

Verse 8

पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्करीटी मणिकूटतः । समुद्रे दक्षिणेऽभ्यागात्स्नातुं तीर्थानि पंच च

एकदा एका निमित्ताने मुकुटधारी वीर मणिकूटाहून निघाला आणि पाच तीर्थांत स्नान करण्यासाठी दक्षिण समुद्राकाठी आला।

Verse 9

वर्जयंति सदा यानि भयात्तीर्थानि तापसाः । कुमारेशस्य पूर्वं च तीर्थमस्ति मुनेः प्रियम्

भयामुळे तपस्वी जी तीर्थे नेहमी टाळतात, ती अशी आहेत; आणि कुमारेशाच्या पूर्वेस मुनिंना प्रिय असे एक तीर्थ आहे।

Verse 10

स्तंभेशस्य द्वितीयं च सौभद्रस्य मुनेः प्रियम् । बर्करेश्वरमन्यच्च पौलोमीप्रियमुत्तमम्

दुसरे तीर्थ स्तंभेशाचे असून ते सौभद्र मुनींना प्रिय आहे. आणखी बर्करेश्वर नावाचे उत्तम तीर्थ आहे, जे पौलोमीला अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 11

चतुर्थं च महाकालं करंधम नृपप्रिययम् । भरद्वाजस्य तीर्थं च सिद्धेशाख्यं हि पंचमम्

चौथे तीर्थ महाकाल आहे; तसेच करंधमही आहे, जे राजांना प्रिय आहे. आणि पाचवे भरद्वाजांचे तीर्थ ‘सिद्धेश’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 12

एतानि पंच तीर्थानि ददर्श कुरुपुंगवः । तपस्विभिर्वर्जितानि महापुण्यानि तानि च

कुरुपुंगवाने ही पाच तीर्थे पाहिली—ती महापुण्यदायक आहेत, तरीही तपस्वी त्यांना वर्ज्य मानतात.

Verse 13

दृष्ट्वा पार्श्वे नारदीयानपृच्छत महामुनीन् । तीर्थानीमानि रम्याणि प्रभावाद्भुतवंति च

जवळ नारदतुल्य महामुनींना पाहून तो म्हणाला—“ही तीर्थे रम्य आहेत, आणि यांचा प्रभावही खरोखर अद्भुत आहे.”

Verse 14

किमर्थं ब्रूत वर्ज्यंते सदैव ब्रह्मवादिभिः । तापसा ऊचुः । ग्राहः पंच वसंत्येषु हरंति च तपोधनान्

“सांगा, ब्रह्मवादी हे नेहमी यांना का वर्ज्य मानतात?” तपस्वी म्हणाले—“यांत पाच ग्राह (मगर) वास करतात आणि ते तपोधनांना ओढून नेतात.”

Verse 15

अत एतानि वर्ज्यंते तीर्थानि कुरुनंदन । इति श्रुत्वा महाबाहुर्गमनाय मनो दधे

“म्हणून, हे कुरुनंदना, ही तीर्थे वर्ज्य मानली जातात.” हे ऐकून महाबाहूने तेथे जाण्याचा निश्चय मनात केला.

Verse 16

ततस्तं तापसाः प्रोचुथंतुं नार्हसि फाल्गुन । बहवो भक्षिता ग्राहै राजानो मुनयस्तथा

तेव्हा तापसांनी त्याला सांगितले—“हे फाल्गुना, तुला तेथे जाणे योग्य नाही. अनेक राजे आणि मुनिही ग्राहांनी भक्षिले गेले आहेत.”

Verse 17

तत्त्व द्वारशवर्षाणि तीर्थानामर्बुदेष्वपि । स्नातः किमेतैस्तीर्थैस्ते मा पतंगव्रतो भव

“तू बारा वर्षे—असंख्य तीर्थांमध्येही—स्नान केले आहेस. मग या तीर्थांची तुला काय गरज? पतंगासारखा धोक्यात झेपावणारा व्रती होऊ नकोस.”

Verse 18

अर्जुन उवाच । यदुक्तं करुणासारैः सारं किं तदिहोच्यताम् । धर्मार्थी मनुजो यश्च न स वार्यो महात्मभिः

अर्जुन म्हणाला—“करुणासार तुम्ही जे सांगितले, त्याचा खरा सारांश येथे मला सांगा. आणि जो मनुष्य धर्माचा इच्छुक आहे, त्याला महात्म्यांनी रोखू नये.”

Verse 19

धर्मकामं हि मनुजं यो वारयति मंदधीः । तदाश्रितस्य जगतो निःश्वासैर्भस्मसाद्भवेत्

“जो मंदबुद्धी मनुष्य धर्मकामी व्यक्तीस अडवतो, त्याच्या आश्रित जगताचा तो आपल्या निःश्वासांनीच भस्म करील—असा त्याचा दुष्फळ होवो.”

Verse 20

यज्जीवितं चाचिरांशुसमानक्षणभंगुरम् । तच्चेद्धर्मकृते याति यातु दोषोऽस्ति को ननु

जीवन सूर्यकिरणेसारखे क्षणभंगुर आहे; ते जर धर्मासाठी अर्पण झाले, तर होऊ दे—यात दोष तो काय?

Verse 21

जीवितं च धनं दाराः पुत्राः क्षेत्रगृहाणि च । यान्ति येषआं धर्मकृते त एव भुवि मानवाः

ज्यांच्यासाठी धर्मासाठी जीवन, धन, पत्नी, पुत्र, शेती व घरही त्यागले जातात—पृथ्वीवर तेच खरे मानव होत.

Verse 22

तापसा ऊचुः । एवं ते ब्रुवतः पार्थ दीर्घमायुः प्रवर्धताम् । सदा धर्मे रतिर्भूयाद्याहि स्वं कुरु वांछितम्

तपस्वी म्हणाले—हे पार्थ, असे बोलताना तुझे दीर्घायुष्य वाढो. सदैव धर्मात तुझी रती राहो. जा—तुझे योग्य इच्छित पूर्ण कर.

Verse 23

एवमुक्तः प्रणम्यैतानाशीर्भिरभिसंस्तुतः । जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं भरतसत्तमः

असे सांगितल्यावर भरतश्रेष्ठाने त्यांना प्रणाम केला; आशीर्वादांनी गौरविला जाऊन तो त्या तीर्थांचे दर्शन घेण्यास निघाला.

Verse 24

ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थुमुत्तमम् । विगाह्य तरसा वीरः स्नानं चक्रे परंतपः

त्यानंतर परंतप वीर अर्जुन महर्षीचे उत्तम तीर्थ ‘सौभद्र’ येथे पोहोचला; वेगाने त्यात अवगाहन करून त्याने स्नानविधी केला.

Verse 25

अथ तं पुरुषव्याघ्रमंतर्जलचरो महान् । निजग्राह जले ग्राहः कुंतीपुत्रं धनंजयम्

तेव्हा पाण्याच्या आत संचार करणाऱ्या महाबलवान ग्राहाने नदीत पुरुषव्याघ्र कुंतीपुत्र धनंजयास पकडले।

Verse 26

तमादायैव कौतेयो विस्फुरंतं जलेचरम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः

छटपटणाऱ्या त्या जलचरास उचलून कुंतीपुत्र महाबाहु, बलवानांत श्रेष्ठ, आपल्या बळाने उभा राहिला।

Verse 27

उद्धृतश्चैव तु ग्राहः सोऽर्जुनेन यशस्विना । बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता

यशस्वी अर्जुनाने तो ग्राह बाहेर काढताच तो सर्वाभरणांनी भूषित अशी कल्याणी नारी झाला।

Verse 28

दीप्यमानशिखा विप्रा दिव्यरूपा मनोरमा । तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुंतीपुत्रो धनंजयः

ज्वलंत शिखेसारखी तेजस्विनी, दिव्यरूपा व मनोहर अशी ती विप्रा पाहून, ते महान् अद्भुत दृश्य पाहता कुंतीपुत्र धनंजय विस्मित झाला।

Verse 29

तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत् । का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वा जलचारिणी

परम आनंदित होऊन तो त्या स्त्रीस म्हणाला—“कल्याणी, तू खरोखर कोण आहेस? आणि जलात संचार करणारी तू कुठून आलीस?”

Verse 30

किमर्थं च महात्पापमिदं कृतवती ह्यसि । नार्युवाच । अप्सरा ह्यस्मि कौतेय देवारण्यनिवासिनी

“तू हे महापाप कोणत्या कारणाने केलेस?” स्त्री म्हणाली— “हे कौन्तेय, मी अप्सरा आहे; देववनात वास करणारी।”

Verse 31

इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्चानाम महाबल । मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः

“हे महाबल, मी धनपतीची नित्य प्रिय आहे; माझे नाव वर्चा. माझ्या आणखी चार सख्या आहेत— सर्व शुभ आणि इच्छेप्रमाणे जाणाऱ्या।”

Verse 32

ताभिः सार्धं प्रयातास्मि देवराजनिवेशनात् । ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं चानिकेतनम्

“त्यांच्यासह मी देवराजाच्या निवासस्थानातून निघाले. मग आम्हा सर्वांना एक ब्राह्मण दिसला— ज्याला ठराविक निवारा नव्हता।”

Verse 33

रूपवंतमधीयानमेकमेकांतचारिणम् । तस्य वै तपसा वीर तद्वनं तेजसावृतम्

“तो रूपवान, अध्ययनरत, एकाकी व एकांतचारी होता. हे वीर, त्याच्या तपामुळे ते वन तेजाने आच्छादित झाले होते।”

Verse 34

आदित्य इव तं देशं कृत्स्नमेवान्व भासयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपं चाद्भुतदर्शनम्

“तो सूर्याप्रमाणे त्या संपूर्ण प्रदेशाला उजळवीत होता. त्याचे तसे तप आणि अद्भुत दर्शन देणारे रूप पाहून—”

Verse 35

अवतीर्णास्ति तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया । अहं च सौरभेयी च सामेयी बुद्बुदालता

त्याच्या तपात विघ्न घालण्याच्या हेतूने आम्ही त्या देशी अवतरलो. मी, तसेच सौरभेयी, सामेयी आणि बुद्बुदालता—सर्वजणी होतो.

Verse 36

यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत । गायंत्यो ललमानाश्च लोभयंत्यश्च तं द्विजम्

हे भारत! आम्ही सर्वजणी एकाच वेळी त्या ब्राह्मणाजवळ गेलो—गात, क्रीडा करत आणि त्या द्विजाला मोहात पाडण्याचा प्रयत्न करत.

Verse 37

स च नास्मासु कृतवान्मनोवीरः कथंचन । नाकंपत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले

पण तो मनोवीर आमच्याकडे कशाही प्रकारे लक्ष देईना. तो महातेजस्वी किंचितही ढळला नाही; निर्मळ तपात स्थिर राहिला.

Verse 38

सोऽशपत्कुपितोऽस्मासु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ । ग्राहभूता जले यूयं भविष्यथ शतं समाः

हे क्षत्रियश्रेष्ठ! आमच्यावर क्रुद्ध होऊन त्या ब्राह्मणाने शाप दिला—“तुम्ही जलात ग्राह-भूत होऊन शंभर वर्षे तशीच राहाल.”

Verse 39

ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम । आयाताः शरणं विप्रं तपोधनमकल्मषम्

मग आम्ही सर्वजणी अत्यंत व्यथित झालो, हे भरतश्रेष्ठ! आणि त्या निष्पाप, तपोधन ब्राह्मणाच्या शरणास गेलो.

Verse 40

रूपेण वयसा चैव कंदर्पेण च दर्पिताः । अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षंतुमर्हसि नो द्विज

रूप, यौवन आणि कामगर्वाने मदोन्मत्त होऊन आम्ही अयोग्य आचरण केले. हे द्विज, आम्हांला क्षमा करावी.

Verse 41

एष एव वधोऽस्माकं स पर्याप्तस्तपोधन । यद्वयं शंसितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामुपागताः

हे तपोधन, हाच आमचा पुरेसा दंड आहे—निर्दोष आत्मा असलेल्या तुम्हाला मोहात पाडण्यासाठी आम्ही तुमच्याकडे आलो.

Verse 42

अवध्याश्च स्त्रियः सृष्टा मन्यंते धर्मचिंतकाः । तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ एष वादो मनीषिणाम्

धर्मचिंतक असे मानतात की स्त्रिया अवध्य—वध न करण्यासारख्या—अशा सृष्टीत निर्माण झाल्या आहेत. म्हणून हे धर्मज्ञ, मनीषींचा हा युक्तिवाद आहे की धर्मानेच धर्माचे पालन करावे.

Verse 43

शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वंति पालनम् । शरण्यं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि

शरण आलेल्यांचे शिष्टजन रक्षण करतात. आम्ही शरण्य अशा तुमच्या शरण आलो आहोत; म्हणून आम्हांला क्षमा करा.

Verse 44

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् । प्रसादं कृतवाञ्छूररविसोमसमप्रभः

असे ऐकून तो धर्मात्मा, शुभकर्म करणारा ब्राह्मण प्रसन्न झाला; शूर असून सूर्य-चंद्रासारखा तेजस्वी भासला.

Verse 45

ब्राह्मण उवाच । भवतीनां चरित्रेण परिमुह्यामि चेतसि । अहो धार्ष्ट्यमहो मोहो यत्पापाय प्रवर्तनम्

ब्राह्मण म्हणाला— तुमच्या आचरणामुळे माझे चित्त गोंधळून जाते. अहो, किती धृष्टता! अहो, किती मोह— जो पापाकडे प्रवृत्त करतो!

Verse 46

मस्त कस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता

जर एखाद्या माणसाने आपल्या मस्तकावर उभा असलेला मृत्यू पाहिला, तर अन्नही रुचणार नाही; मग तो अकार्य कसा करील?

Verse 47

आहो मानुष्यकं जन्म सर्वजन्मसु दुर्लभम् । तृणवत्क्रियते कैश्चिद्योषिन्मूढैर्दुराधरैः

अहो, सर्व जन्मांमध्ये मानुष्यजन्म अत्यंत दुर्लभ आहे; तरीही काही मूढ, आवरण्यास कठीण स्त्रिया त्याला तृणासारखे तुच्छ मानतात.

Verse 48

तान्वयं समपृच्छामो जनिर्वः किंनिमित्ततः । को वा लाभो विचार्यैतन्मनासा सह प्रोच्यताम्

आम्ही तुम्हाला स्पष्ट विचारतो— तुमच्यात ही धारणा कोणत्या कारणाने उत्पन्न झाली? मनात नीट विचार करून सांगा, यात लाभ तरी काय आहे?

Verse 49

न चैताः परिनिन्दामो जनिर्यार्भ्यः प्रवर्तते । केवलं तान्विनिंदामो ये च तासु निरर्गलाः

आम्ही या स्त्रियांची निंदा करत नाही, कारण त्यांचे वर्तन त्यांच्या स्वभाव-संस्कारांतूनच येते; पण त्यांच्याशी निरंकुश व असंयमी वागणाऱ्यांचीच आम्ही निंदा करतो.

Verse 50

यतः पद्मभुवा सृष्टं मिथुनं विश्ववृद्धये । तत्तथा परिपाल्यं वै नात्र दोषोऽस्ति कश्चन

पद्मज ब्रह्म्याने विश्ववृद्धीसाठी युगल निर्माण केले आहे; म्हणून त्याचे तदनुसार निश्चयाने पालन करावे—यात कोणताही दोष नाही।

Verse 51

या बांधवैः प्रदत्ता स्याद्वह्निद्विजसमागमे । गार्हस्थ्यपालनं धन्यं तया साकं हि सर्वदम्

जी स्त्री बंधुजनांनी पवित्र अग्नी व द्विजांच्या साक्षीने दिलेली असते, तिच्यासह गृहस्थधर्माचे पालन धन्य आहे; अशा पत्नीसमवेत ते सर्वसमृद्धिदायक ठरते।

Verse 52

यथाप्रकृति पुंयोमो यत्नेनापि परस्परम् । साध्यामानो गुणाय स्यादगुणायाप्यसाधितः

आपापल्या स्वभावानुसार पुरुष व स्त्री परस्पर प्रयत्न करूनही—योग्य रीतीने घडविले तर गुणकारक होतात; आणि न घडविल्यास दोषकारकही ठरतात।

Verse 53

एवं यत्नात्साध्यमानं स्वकं गार्हस्थ्यमुत्तमम् । गुणाय महते भूयादगुणायाप्यसाधितम्

अशा रीतीने प्रयत्नाने घडविलेले आपले उत्तम गृहस्थजीवन महान गुणाचे कारण ठरते; पण न घडविल्यास तेच दोषाचे कारणही होते।

Verse 54

पुरे पंचमुखे द्वाःस्थ एकादशभटैर्युतः । साकं नार्या बह्वपत्यः स कथं स्यादचेतनः

पंचमुख नगरीत अकरा भटांसह द्वारपाल, पत्नी व अनेक अपत्यांसह—तो कसा काय अचेतन (जबाबदारीहीन) असेल?

Verse 55

यश्चस्त्रिया समायोगः पंचयज्ञादिकर्मभिः । विश्वोपकृतये सृष्टा मूढैर्हा साध्यतेऽन्यथा

स्त्रीसह गृहस्थ-संयोग व पंचमहायज्ञादि कर्मे विश्वाच्या उपकारासाठीच निर्माण झाली; पण मोहग्रस्त लोक हाय, तिला विपरीत रीतीने साधतात।

Verse 56

अहो श्रृणुध्वं नो चेद्वः शुश्रूषा जायते शुभा । तथापि बाहुमुद्धृत्य रोरूयामः श्रृणोति कः

अहो, ऐका! तुमच्यात आमचे वचन ऐकण्याची शुभ इच्छा न जरी जागी, तरीही आम्ही बाहू उंचावून मोठ्याने आर्त हाक मारू; पण खरेच कोण ऐकेल?

Verse 57

षड्धातुसारं तद्वीर्यं समानं परिहाय च । विनिक्षेपे कुयोनौ तु तस्येदं प्रोक्तवान्यमः

षड्धातूंचा सार असलेले ते वीर्य सामर्थ्याने समान आहे; पण ते कुयोनित टाकले गेले तर, त्याविषयी यमाने असे सांगितले आहे।

Verse 58

प्रथमं चौषधीद्रोग्धा आत्मद्रोग्धा ततः पुनः । पितृद्रोग्धा विश्वद्रोग्धा यात्यंधं शाश्वतीः समाः

प्रथम औषधींचा द्रोही, मग आत्मद्रोही; पुढे पितृद्रोही आणि शेवटी विश्वद्रोही—असा मनुष्य अनंत वर्षे घोर अंधारात जातो।

Verse 59

मनुष्यं पितरो देवा मुनयो मानवास्तथा । भृतानि चोपजीवंति तदर्थं नियतो भवेत्

मनुष्यामुळे पितर, देव, मुनि, इतर मानव आणि आश्रित जीव जगतात; म्हणून त्यांच्या हितासाठी मनुष्याने संयमी व नियत जीवन जगावे।

Verse 60

वचसा मनसा चैव जिह्वया करश्रोत्रकैः । दांतमाहुर्हि सत्तीर्थं काकतीर्थमतः परम्

वाणी, मन, जिभ, हात व कान—यांचा जो संयम तोच खरा ‘सत्-तीर्थ’ म्हणतात; त्यापलीकडे केवळ ‘काक-तीर्थ’ आहे, जे हीन व अशुद्ध आश्रय आहे।

Verse 61

काकप्राये नरे यस्मिन्रमंते तामसा जनाः । हंसोऽयमिति देवानां कोऽर्थस्तेन विचिंत्यताम्

ज्या ‘काकासारख्या’ मनुष्यात तामसी लोक रमतात, त्याला ‘हंस’ मानण्यात देवांना काय प्रयोजन? याचा विचार करावा।

Verse 62

एवंविधं हि विश्वस्य निर्माणं स्मरतोहृदि । अपि कृते त्रिलोक्याश्च कथं पापे रमेन्मनः

जो हृदयात अशा प्रकारचे विश्वनिर्माण—त्रिलोकीसह—स्मरतो, त्याचे मन पापात कसे रमेल?

Verse 63

तदिदं चान्यमर्त्यानां शास्त्रदृष्टमहो स्त्रियः । यमलोके मया दृष्टं मुह्ये प्रत्यक्षतः कथम्

ही गोष्ट इतर मर्त्य केवळ शास्त्रातून जाणतात—अहो स्त्रिया! पण मी यमलोकी ती प्रत्यक्ष पाहिली आहे; मग समोर असताना मी कसा गोंधळू?

Verse 64

भवतीषु च कः कोपो ये यदर्थे हि निर्मिताः । ते तमर्थं प्रकुर्वंति सत्यमस्तुभमेव च

तुमच्यावर राग कसा? जे ज्या हेतूने निर्माण झाले, ते तो हेतूच पूर्ण करतात; हेच सत्य आहे—माझे वचन मान्य करा।

Verse 65

शतं सहस्रं विश्वं च सर्वमक्षय वाचकम् । परिमाणं शतं त्वेव नैतदक्षय्यवाचकम्

‘शंभर’, ‘हजार’ आणि ‘संपूर्ण विश्व’—हे सर्व शब्द अक्षयाचा बोध करू शकतात. पण ‘शंभर’ हे जेव्हा मोजमापाच्या परिमाणाने सांगितले जाते, तेव्हा ते अक्षयवाचक ठरत नाही।

Verse 66

यदा च वो ग्राहभूता गृह्णतीः पुरुषाञ्जले । उत्कर्षति जलात्कश्चित्स्थले पुरुषसत्तमः

आणि जेव्हा तुम्ही ग्राहासारख्या होऊन पाण्यात पुरुषांना धरून ठेवता, तेव्हा जमिनीवर उभा असलेला एखादा पुरुषसत्तम त्यांना पाण्यातून ओढून बाहेर काढतो।

Verse 67

तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ । अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन । कल्याणस्य सुपृक्तस्य शुद्धिस्तद्वद्वरा हि वः

तेव्हा तुम्ही सर्वजणी पुन्हा आपापले खरे रूप प्राप्त कराल। मी कधीही—हसतानाही—असत्य बोललेले नाही। जसे कल्याणकारी व सुयोग्यरीत्या मिश्रित गोष्टीतून शुद्धी उत्पन्न होते, तसेच तुमचा उत्तम परिणाम होईल।

Verse 68

नार्युवाच । ततोभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्

नारी म्हणाली—मग त्या विप्राला नमस्कार करून आणि त्याची प्रदक्षिणा करून,

Verse 69

अचिंतयामापसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः । क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम्

आम्ही त्या ठिकाणाहून दूर सरकलो, अत्यंत दुःखी झालो आणि विचार करू लागलो—‘अल्प काळात आम्हा सर्वांना तो नर कुठे मिळेल?’

Verse 70

समागच्छेम यो नः स्वं रूपमापादयेत्पुनः । ता वयं चिंतयित्वेह मुहूर्तादिव भारत

‘ज्यामुळे आम्ही त्याला भेटू, जो आमचे स्वतःचे रूप पुन्हा प्राप्त करून देईल.’ हे भारत, असे चिंतन करून आम्ही येथे जणू केवळ एका मुहूर्तभर थांबलो।

Verse 71

दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमथ नारदम् । सर्वा दृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम्

मग आम्ही महाभाग देवर्षी नारदांना पाहिले। त्या अमित तेजस्वी देवर्षींना पाहताच आम्हा सर्वांची दृष्टी त्यांच्यावरच स्थिर झाली।

Verse 72

अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्मो व्यथिताननाः । स नोऽपृच्छद्दृःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम्

हे पार्थ, त्यांना वंदन करून आम्ही व्यथित मुखांनी उभे राहिलो। त्यांनी आमच्या दुःखाचे मूळ कारण विचारले, आणि आम्ही त्यांना सर्व सांगितले।

Verse 73

श्रुत्वा तच्च यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् । दक्षिणे सागरेऽनूपे पंच तीर्थानि संतिवै

ते सर्व यथातत्त्व ऐकून त्यांनी असे म्हटले—‘दक्षिण समुद्राच्या तटवर्ती रम्य प्रदेशात खरोखरच पाच तीर्थे आहेत।’

Verse 74

पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरम् । तत्रस्थाः पुरुषव्याघ्रः पांडवो वो धनंजयः

ती तीर्थे पुण्य व रमणीय आहेत—विलंब न करता तिकडे जा. तेथेच तुमचा पांडव धनंजय, पुरुषव्याघ्र, निवास करतो।

Verse 75

मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखा दस्मान्न संशयः । तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागताः

तो शुद्धात्मा आम्हांला या दुःखातून निःसंशय मुक्त करील. हे वीरा, त्याचे वचन ऐकून आम्ही सर्वजण येथे आलो आहोत.

Verse 76

त्वमिदं सत्यवचनं कर्तुमर्हसि पांडव । त्वद्विधानां हि साधूनां जन्म दीनोपकारकम्

हे पांडवा, हे सत्यवचन पूर्ण करणे तुला योग्य आहे. कारण तुझ्यासारख्या साधूंचा जन्मच दीनांच्या उपकारासाठी असतो.

Verse 77

श्रुत्वेति वचनं तस्याः सस्नौ तीर्थेष्वनुक्रमात् । ग्राहभूताश्चोज्जहार यथापूर्वाः स पांडवः

तिचे वचन ऐकून तो पांडव क्रमाने तीर्थांमध्ये स्नान करू लागला. आणि ‘ग्राह’भूताने ग्रस्त झालेल्यांना काढून त्यांना पूर्ववत् स्थितीत आणले.

Verse 78

ततः प्रणम्य ता वीरं प्रोच्यमाना जयाशिषः । गंतुं कृताभिलाषाश्च प्राह पार्थो धनंजयः

मग त्या वीरांना प्रणाम करून, विजयाशीर्वाद स्वीकारून, प्रस्थानाचा निश्चय करून पार्थ धनंजय बोलला.

Verse 79

एष मे हृदि संदेहः सुदृढः परिवर्तते । कस्माद्वोनारदमुनिरनुजज्ञे प्रवासितुम्

माझ्या हृदयात हा दृढ संशय सतत फिरत आहे—नारदमुनींनी तुम्हाला प्रवासास का अनुमती दिली?

Verse 80

सर्वः कोऽप्यतिहीनोऽपि स्वपूज्यस्यार्थसाधकः । स्वपूज्यतीर्थेष्वावासं प्रोक्तवान्नारदः कथम्

कोणीही—अतिशय दुर्बल असला तरी—आपल्या पूज्य देवाचे कार्य साध्य करण्यास समर्थ होतो. मग नारदांनी तुला तुझ्याच पूज्यदेवाच्या तीर्थांत निवास करण्यास कसे सांगितले?

Verse 81

तथैव नवदुर्गासु सतीष्वतिबलासु च । सिद्धेशे सिद्धगणपे चापि वोऽत्र स्थितिः कथम्

तसेच नवदुर्गांमध्ये, अतिबलवान सतीदेवींमध्ये, आणि सिद्धेश व सिद्धगणप यांच्या सान्निध्यातही—तुमची येथे स्थिती कशी शक्य झाली?

Verse 82

एकैक एषां शक्तो हि अपि देवान्निवारितुम् । तीर्थसंरोधकारिण्यः सर्वा नावारयत्कथम्

यांपैकी प्रत्येक जण देवांनाही रोखण्यास समर्थ आहे. सर्वच तीर्थमार्ग अडविणाऱ्या असताना, त्यांनी तुला कसे रोखले नाही?

Verse 83

इति चिंतयते मह्यं भृशं दोलायते मनः । महन्मे कौतुकं जातं सत्यं वा वक्तुमर्हथ

असे विचार करताना माझे मन फारच डोलते आहे. माझ्या अंतःकरणात मोठे कुतूहल जागे झाले आहे—कृपया सत्य सांगा.

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । योग्यं पृच्छसि कौन्तेय पुनः पश्योत्तरां दिशम्

अप्सरा म्हणाल्या—“हे कौन्तेय, तू योग्यच विचारतोस. पुन्हा उत्तर दिशेकडे पाहा.”