Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 48

Devanagari script

कल्पवृक्षादि वृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या गरुडादीन्पतत्त्रिणः

Transliteration

kalpavṛkṣādi vṛkṣāṃśca dhātūnkāṃcanamukhyataḥ | divyastrīrurvaśīmukhyā garuḍādīnpatattriṇaḥ

Translation

कल्पवृक्षादि दिव्य वृक्षांचे, धातूंमध्ये सुवर्णाचे, अप्सरांमध्ये उर्वशीचे आणि पक्ष्यांमध्ये गरुडादि महापक्ष्यांचे स्मरण करावे।

Word by Word

• कल्पवृक्षादि: beginning with the wish-fulfilling tree
• कल्पवृक्षादि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कल्पवृक्ष + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन; विशेषण-प्रयोगः ("वृक्षान्" इति विशेष्यस्य)

• वृक्षान्: trees
• वृक्षान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• धातून्: metals/minerals
• धातून्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धातु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• काञ्चनमुख्यतः: chiefly (with gold as foremost)
• काञ्चनमुख्यतः: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: काञ्चन + मुख्य + तस् (प्रातिपदिक + तद्धित-अव्यय)
• Form: अव्यय; तद्धितान्त-क्रियाविशेषण ("मुख्यतः" = chiefly), अर्थः—काञ्चनं मुख्यं यस्मात्/यत्र

• दिव्यस्त्रीः: divine women
• दिव्यस्त्रीः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिव्य + स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• उर्वशीमुख्याः: with Urvaśī as the foremost
• उर्वशीमुख्याः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उर्वशी + मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण-प्रयोगः ("दिव्यस्त्रीः" इति विशेष्यस्य)

• गरुडादीन्: Garuḍa and others
• गरुडादीन्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गरुड + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• पतत्त्रिणः: birds
• पतत्त्रिणः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पतत्त्रिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन (पतत्त्रिन्-शब्दस्य बहुवचनरूपम्)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and sages at Naimiṣāraṇya (typical Purāṇic frame)

Visual Art Cues

Scene: A contemplative pilgrim in Kāśī visualizes a cosmic catalogue: the wish-fulfilling Kalpavṛkṣa, radiant gold, Urvaśī among apsarases, and Garuḍa soaring above—symbols of divine plenitude.

Characters & Entities

• Kalpavṛkṣa
• Kāñcana (gold)
• Urvaśī
• Garuḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Remembering auspicious archetypes (wish-fulfillment, purity, beauty, protection) orients the mind toward dharma and sacred order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named; the verse contributes to a universal remembrance list taught in the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Smaraṇa of auspicious entities—Kalpavṛkṣa, gold, Urvaśī, and Garuḍa—typically as part of morning recollection.