Adhyaya 7

Verse 1

व्यास उवाच । संप्राप्य धर्मवाप्यां च यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । तृप्तिं प्रयांति पितरो यावदिंद्राश्चतुर्दश

व्यास म्हणाले—जो धर्मवापीला जाऊन पितृतर्पण करतो, त्याचे पितर चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत तृप्त होतात।

Verse 2

पितरश्चात्र पूज्याश्च स्वर्गता ये च पूर्वजाः । पिंडांश्च निर्वपेत्तेषां प्राप्येमां मुक्तिदायिकाम्

येथे पितर पूज्य आहेत—जे पूर्वज स्वर्गस्थ झाले आहेत. या मुक्तिदायिनी स्थानी येऊन त्यांच्यासाठी विधिपूर्वक पिंड अर्पण करावा।

Verse 3

त्रेतायां पंच दिवसैर्द्वापरे त्रिदिनेन तु । एकचित्तेन यो विप्राः पिंडं दद्यात्कलौ युगे

त्रेतायुगात पाच दिवसांनी, द्वापरात तीन दिवसांनी फल मिळते; पण कलियुगात, हे विप्रांनो, जो एकचित्ताने पिंडदान करतो तो शीघ्र फल प्राप्त करतो।

Verse 4

लोलुपा मानवा लोके संप्राप्ते तु कलौ युगे । परदाररता लोकाः स्त्रियोऽतिचपलाः पुनः

कलियुग येताच जगातील माणसे लोभी होतात; पुरुष परस्त्रीसक्त होतात आणि स्त्रिया पुन्हा अत्यंत चंचल होतात।

Verse 5

परद्रोहरताः सर्वे नरनारीनपुंसकाः । परनिन्दापरा नित्यं परच्छिद्रोपदर्शकाः

सर्व—पुरुष, स्त्री व नपुंसक—परद्रोहात रत होतात; ते नित्य परनिंदा करतात आणि सतत दुसऱ्यांचे दोष दाखवितात।

Verse 6

परोद्वेगकरा नूनं कलहा मित्रभेदिनः । सर्वे ते शुद्धतां यांति काजेशाः स्वयमब्रुवन्

ते नक्कीच परांना त्रास देणारे, कलहप्रिय व मित्रभेद करणारे होतात; तरीही या पवित्र प्रभावाने ते सर्व शुद्धता प्राप्त करतात—असे प्रभूने स्वतः सांगितले।

Verse 7

एतदुक्तं महाभाग धर्मारण्यस्य वर्णनम् । फलं चैवात्र सर्वं हि यदुक्तं शूलपाणिना

हे महाभाग! धर्मारण्याचे हे वर्णन सांगितले; आणि येथे मिळणारे सर्व फल शूलपाणी भगवानांनी जसे सांगितले तसेच आहे।

Verse 8

वाङ्मनः कायशुद्धाश्च परदारपराङ्मुखाः । अद्रोहाश्च समाः क्रुद्धा मातापितृपरायणाः

ते वाणी, मन व देह यांमध्ये शुद्ध होतात; परस्त्रीकडे पाठ फिरवितात; द्रोहरहित, राग आला तरी समभावी, आणि मातापित्यांप्रती परायण होतात।

Verse 9

अलौल्या लोभरहिता दानधर्मपरायणाः । आस्तिकाश्चैव धर्मज्ञाः स्वामिभक्तिरताश्च ये

जे चंचलतेपासून मुक्त, लोभरहित, दान व धर्माचरणात परायण—आस्तिक, धर्मज्ञ आणि आपल्या स्वामी-ईश्वरभक्तीत स्थिर आहेत, अशा जनांची येथे प्रशंसा केली आहे.

Verse 10

पतिव्रता तु या नारी पतिशुश्रूषणे रता । अहिंसका आतिथेयाः स्वधर्मनिरताः सदा

जी नारी पतीच्या सेवेत रत असते तीच खरी पतिव्रता; जी अहिंसक, अतिथी-सत्कारात तत्पर आणि सदैव स्वधर्मात निरत असते.

Verse 11

शौनक उवाच । शृणु सूत महाभाग सर्वधर्मविदांवर । गृहस्थानां सदाचारः श्रुतश्च त्वन्मुखान्मया

शौनक म्हणाले—हे महाभाग सूत, सर्वधर्मविदांमध्ये श्रेष्ठ! गृहस्थांचा सदाचार मी तुझ्या मुखातून ऐकला आहे.

Verse 12

एकं मनेप्सितं मेद्य तत्कथयस्व सूतज । पतिव्रतानां सर्वासां लक्षणं कीदृशं वद

माझ्या मनाला प्रिय अशी एक गोष्ट आहे—ती सांग, हे सूतपुत्रा! सर्व पतिव्रतांच्या लक्षणांचे स्वरूप कसे आहे ते सांग.

Verse 13

सूत उवाच । पतिव्रता गृहे यस्य सफलं तस्य जीवनम् । यस्यांगच्छायया तुल्या यत्कथा पुण्यकारिणी

सूत म्हणाले—ज्याच्या घरी पतिव्रता असते त्याचे जीवन सफल होते. तिची उपस्थिती रक्षण करणाऱ्या छायेसारखी असते, आणि तिची कथा-कीर्तन पुण्यकारक ठरते.

Verse 14

पतिव्रतास्त्वरुंधत्या सावित्र्याप्यनसूयया । शांडिल्या चैव सत्या च लक्ष्म्या च शतरूपया

पतिव्रता-धर्माचा आदर्श अरुंधती, सावित्री व अनसूया; तसेच शांडिल्या, सत्या, लक्ष्मी आणि शतरूपा ह्याही कीर्तित आहेत।

Verse 15

मेनया च सुनीत्या च संज्ञया स्वाहया समाः । पतिव्रतानां धर्मा हि मुनिना च प्रकीर्तिताः

त्या मेना, सुनीती, संज्ञा व स्वाहा यांच्याही समान आहेत. खरोखर पतिव्रता स्त्रियांचे धर्म मुनिने प्रकीर्तित केले आहेत.

Verse 16

भुंक्ते भुक्ते स्वामिनि च तिष्ठ ति त्वनुतिष्ठति । विनिद्रिते या निद्राति प्रथमं परिबुध्यति

स्वामी जेव्हा भोजन करतात तेव्हा तीही भोजन करते; ते उभे राहतात तेव्हा ती त्यांच्या मागोमाग उभी राहते. ते झोपतात तेव्हा तीही झोपते, पण सर्वप्रथम जागी होते तीच.

Verse 17

अनलंकृतमात्मानं देशांते भर्तरि स्थिते । कार्यार्थं प्रोषिते क्वापि सर्व्वमंड नवर्जिता

पती कर्तव्यकार्याकरिता दुसऱ्या ठिकाणी परदेशी गेले असता, ती स्वतःला अलंकाररहित ठेवते व सर्व प्रकारचा शृंगार-भूषण त्यागते.

Verse 18

भर्तुर्नाम न गृह्णाति ह्यायुषोऽस्य हि वृद्धये । पुरुषांतरनामापि न गृह्णति कदाचन

ती पतीचे नाव घेत नाही—असे म्हणतात की त्यामुळे त्यांचे आयुष्य वाढते. तसेच ती दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचे नावही कधी घेत नाही.

Verse 19

आकृष्टापि च नाक्रोशेत्ताडितापि प्रसीदति । इदं कुरु कृतं स्वामिन्मन्यतामिति वक्ति च

ओढले तरी ती ओरडू नये; मारले तरी शांत व प्रसन्न राहावी. ती म्हणावी—“स्वामी, हे करा; झाले असेच मानावे.”

Verse 20

आहूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम् । किमर्थं व्याहृता नाथ स प्रसादो विधीयताम्

बोलावल्यावर ती घरकाम सोडून त्वरेने येईल. आणि विचारेल—“नाथ, कशासाठी बोलावले? कृपा करून आज्ञा द्यावी.”

Verse 21

न चिरं तिष्ठति द्वारि न द्वारमुपसेवते । अदातव्यं स्वयं किंचित्कर्हिचिन्न ददात्यपि

ती दारात फार वेळ थांबत नाही, दाराशी उगीच रेंगाळत नाही. आणि जे देणे योग्य नाही ते कधीही स्वतःहून देत नाही.

Verse 22

पूजोपकरणं सर्वम नुक्ता साधयेत्स्वयम् । नियमोदकबर्हींषि यत्र पुष्पाक्षतादिकम्

पूजेची सर्व सामग्री ती न सांगता स्वतः सिद्ध करावी—नियमोदक, बर्ही/कुश, तसेच पुष्प, अक्षत इत्यादी.

Verse 23

प्रतीक्षमाणा च वरं यथाकालोचितं हि यत् । तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्वि ग्नातिहृष्टवत्

सावधपणे प्रतीक्षा करून, वेळेस योग्य जे काही असेल ते सर्व सादर करावे—न उद्विग्न होऊन, न अति हर्षित होऊन, स्थिरचित्ताने.

Verse 24

सेवते भर्त्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् । दूरतो वर्ज्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम्

ती पतीचे उच्छिष्ट—प्रिय अन्न, फळे इत्यादी—सेवन करील. तसेच समाजातील मेळावे व उत्सवांचे दर्शन दूरूनच टाळील.

Verse 25

न गच्छेत्तीर्थयात्रादिविवाहप्रेक्षणा दिषु । सुखसुप्तं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया

ती तीर्थयात्रा इत्यादींना जाऊ नये, तसेच विवाह-प्रेक्षण वगैरे कार्यक्रमांनाही जाऊ नये. पती योगायोगाने सुखाने झोपलेला, आरामात बसलेला किंवा रममाण असला तरी त्याला दुर्लक्ष करून स्वेच्छेने वागू नये.

Verse 26

अंतरायेऽपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित् । स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्शयेत्

कामात अडथळा आला तरी ती कधीही पतीला उठवू नये. आणि स्त्रीधर्माचे व्रत पाळणारी स्त्री तीन रात्रीपर्यंत आपला मुखदर्शन देऊ नये.

Verse 27

स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नात्वा न शुध्यति । सुस्नाता भर्तृवदनमीक्षेतान्यस्य न क्वचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पतिं भानुं विलोकयेत्

स्नान करून शुद्ध होईपर्यंत ती आपले शब्दही उच्चारू नये. नीट स्नान झाल्यावर ती फक्त पतीचे मुख पाहावे, अन्य पुरुषाचे कधीही नाही. किंवा मनात पतीचे ध्यान करून सूर्यदर्शन करावे.

Verse 28

हरिद्रां कुकुमं चैव सिंदूरं कज्जलं तथा । कूर्पासकं च तांबूलं मांगल्याभरणं शुभम्

हळद, कुंकू (केशर), सिंदूर व काजळ; तसेच कापूस व तांबूल; आणि सौभाग्यदायक मंगल अलंकार—हे सर्व शुभ मानले गेले आहेत.

Verse 29

केशसंस्कारकं चैव करकर्णादिभूषणम् । भर्तुरायुष्यमिच्छंती दूरयेन्न पतिव्रता

पतिव्रता स्त्री पतीच्या दीर्घायुष्याची इच्छा धरून अति केशसज्जा तसेच हात, कान इत्यादींचे दागिने यांपासून दूर राहावी।

Verse 30

भर्तृविद्वेषिणीं नारीं नैषा संभाषते क्वचित् । नैकाकिनी क्वचिद्भूयान्न नग्ना स्नाति च क्वचित्

जी स्त्री पतीचा द्वेष करते तिच्याशी ती कधीही संभाषण करू नये। ती कुठेही एकटी राहू नये आणि कधीही नग्न होऊन स्नान करू नये।

Verse 31

नोलूखले न मुशले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यंत्रके न देहल्यां सती चोपविशेत्क्वचित्

सती स्त्रीने कधीही उखळ, मुसळ, सूप/वर्धनी, दगडी जात्याचा दगड यांवर बसू नये; तसेच यंत्रावर किंवा दाराच्या उंबरठ्यावरही बसू नये।

Verse 32

विना व्यवायसमयात्प्रागल्भ्यं न क्वचिच्चरेत । यत्रयत्र रुचिर्भर्तुस्तत्र प्रेमवती सदा

योग्य दांपत्यसमयाव्यतिरिक्त ती कुठेही उद्धट/अतिसाहसी वर्तन करू नये. जिथे जिथे पतीची रुची असेल तिथे तिथे ती सदैव प्रेमळ व अनुकूल राहावी।

Verse 33

इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेव परो वृषः । इयमेव च पूजा च भर्तुर्वाक्यं न लंघयेत्

स्त्रियांचे हेच व्रत, हाच परम धर्म; हीच त्यांची पूजा—तिने पतीच्या वचनाचे कधीही उल्लंघन करू नये।

Verse 34

क्लीबं वा दुरवस्थं वा व्याधितं वृद्धमेव वा । सुस्थिरं दुःस्थिरं वापि पतिमेकं न लंघयेत्

पती नपुंसक असो, दुर्दशेत असो, व्याधिग्रस्त किंवा वृद्ध असो—स्थिर असो वा अस्थिर—स्त्रीने आपल्या एकमेव पतीचा त्याग किंवा उल्लंघन करू नये।

Verse 35

सर्पिर्लव णहिंग्वादिक्षयेऽपि व पति व्रता । पतिं नास्तीति न ब्रूयादायसीषु न भोजयेत्

तूप, मीठ, हिंग इत्यादी संपले तरी पतिव्रता स्त्रीने ‘पतीसाठी काही नाही’ असे म्हणू नये; आणि लोखंडी भांड्यात त्याला जेवू घालू नये।

Verse 36

तीर्थस्नानार्थिनी चैव पतिपादोदकं पिबेत् । शंकरादपि वा विष्णोः पतिरेवाधि कः स्त्रियः

तीर्थस्नानाचे पुण्य हवे असल्यास तिने पतीच्या पादप्रक्षालनाचे जल प्यावे; कारण स्त्रीसाठी पती शंकर वा विष्णूपेक्षाही अधिक पूज्य मानला आहे।

Verse 37

व्रतोपवामनियमं पतिमुल्लंघ्य या चरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्मृता निरयमृच्छति

जी स्त्री पतीचा अवमान करून व्रत, उपवास किंवा नियम आचरते, ती पतीचे आयुष्य हरते; आणि मृत्यूनंतर नरकास जाते।

Verse 38

उक्ता प्रत्युत्तरं दद्यान्नारी या क्रोधत त्परा । सरमा जायते ग्रामे शृगाली निर्जने वने

उपदेश मिळूनही जी स्त्री क्रोधाने प्रत्युत्तर देते, ती गावात कुत्री म्हणून आणि निर्जन वनात कोल्हीण म्हणून जन्म घेते—असे सांगितले आहे।

Verse 39

स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः । अभ्यर्च्य चरणौ भतुर्भो क्तव्यं कृतनिश्चया

स्त्रियांसाठी एक परम नियम सांगितला आहे—दृढ निश्चयाने पतीच्या चरणांचे पूजन करून मगच भोजन करावे।

Verse 40

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु । तत्र पारुष्यवाक्यानि ब्रूयान्नैव कदाचन

तिने उंच आसनाचा उपयोग करू नये, परक्या घरांत जाऊ नये; आणि तिथे कधीही कठोर वचन बोलू नये।

Verse 41

गुरूणां सन्निधौ वापि नोच्चैर्ब्रु यान्नवाहयेत्

गुरूजनांच्या सान्निध्यातही मोठ्याने बोलू नये आणि उद्धट किंवा अयोग्य वर्तन करू नये।

Verse 42

या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः । उलूकी जायते क्रूरा वृक्षकोटरशायिनी

जी दुर्मती स्त्री पतीचा त्याग करून गुप्तपणे फिरते, ती क्रूर उलूकी होऊन वृक्षांच्या कोटरात शयन करणारी जन्मते।

Verse 43

ताडिता ताडयेच्चेत्तं सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयति याऽन्यं वै केकराक्षी तु सा भवेत्

ताडित झाल्यावरही जर ती त्याला प्रत्युत्तरादाखल ताडते, तर ती वृषदंशिका व्याघ्री होते; आणि जी दुसऱ्याकडे कटाक्ष टाकते, ती केकराक्षी (भेंग्या डोळ्यांची) होते।

Verse 44

या भर्तारं परित्यज्य मिष्टमश्नाति केवलम् । ग्रामे सा सूकरी भूयाद्वल्गुली वाथ विङ्भुजा

जी स्त्री पतीला सोडून एकटीच मिष्टान्न खाते, ती गावात डुक्कर, वटवाघूळ किंवा विष्ठा खाणारी होते.

Verse 45

हुन्त्वंकृत्याप्रियं ब्रूते मूका सा जायते खलु । या सपत्नीं सदैर्ष्येत दुर्भगा सा पुनःपुनः । दृष्टिं विलुप्य भर्तुर्या कंचिदन्यं समीक्षते

जी स्त्री हुंकार देऊन अप्रिय बोलते, ती मुकी होते. जी सवतीचा नेहमी द्वेष करते, ती वारंवार दुर्दैवी ठरते. जी पतीकडे दुर्लक्ष करून दुसऱ्याकडे पाहते...

Verse 46

काणा च विमुखा वापि कुरूपापि च जायते । बाह्यादायांतमालोक्य त्वरिता च जलासनैः । तांबूलैर्व्यजनैश्चैव पादसंवाहनादिभिः

ती काणी, विमुख किंवा कुरूप होते. पती बाहेरून आल्याचे पाहून पाणी, आसन, विडा, पंखा आणि पाय चेपण्यासारख्या सेवांनी तत्परतेने स्वागत करावे.

Verse 47

तथैव चारुवचनैः स्वेदसंनोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणिता तया । मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता सुतं सुतः

तसेच गोड बोलण्याने आणि घाम पुसण्याने जी आनंदाने पतीला प्रसन्न करते, तिने त्रिलोकाला प्रसन्न केले असे समजावे. पिता, भाऊ आणि मुलगा मर्यादितच देतात.

Verse 48

अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् । भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत्

अमित सुख देणाऱ्या पतीची पूजा कोण करणार नाही? पतीच देव, पतीच गुरु आणि पतीच धर्म, तीर्थ व व्रते आहे. म्हणून सर्व सोडून एका पतीचीच पूजा करावी.

Verse 49

जीवहीनो यथा देही क्षणादशुचितां व्रजेत् । भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्य शुचिः सदा

जसा प्राणरहित देह क्षणात अशुचि होतो, तसा पतीविना स्त्री, उत्तम स्नान केले तरीही, सदैव अशुचि मानली जाते—असे या धर्मवचनात म्हटले आहे।

Verse 50

अमंगलेभ्यः सर्वेभ्यो विधवा स्यादमंगला । विधवादर्शनात्सिद्धिः क्वापि जातु न जायते

सर्व अमंगळांमध्ये विधवा परम अमंगळ मानली आहे; विधवेचे दर्शन झाले की कुठेही कधीही सिद्धी होत नाही—असे या वचनात म्हटले आहे।

Verse 51

विहाय मातरं चैकां सर्वा मंगलवर्जिताः । तदाशिषमपि प्राज्ञस्त्यजेदाशीविषोपमाम्

आईला सोडून अशा सर्वांना मंगलवर्जित म्हटले आहे; म्हणून त्यांची आशीर्वादही ज्ञानी पुरुषाने टाळावी—ती आशीविषासारखी समजून।

Verse 52

कन्याविवाहसमये वाचयेयुरिति द्विजाः । भर्तुः सहचरी भूयाज्जीवतो ऽजीवतोपि वा

कन्याविवाहाच्या वेळी द्विजांनी तिच्याकडून असे वचन म्हणवावे—“मी माझ्या पतीची सहचरी होवो, तो जिवंत असो वा नसो।”

Verse 53

अनुव्रजन्ती भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा । पदेपदेश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

जी पत्नी आनंदाने घरातून पतीच्या मागे ‘पितृवन’कडे अनुवर्तन करते, ती प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेधयज्ञाचे फळ प्राप्त करते—यात संशय नाही।

Verse 54

व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात् । एवमुत्क्रम्य दूतेभ्यः पतिं स्वर्गं व्रजेत्सती

जसा सर्पधारक बळाने बिळातून सर्प बाहेर काढतो, तशी सती यमदूतांना ओलांडून पतीला घेऊन स्वर्गास जाते।

Verse 55

यमदूताः पलायंते तामालोक्य पतिव्रताम् । तपनस्तप्यते नूनं दहनोपि च दह्यते

त्या पतिव्रतेला पाहताच यमदूत पळून जातात; खरोखर सूर्यही तापतो आणि अग्नीही जणू दग्ध होतो।

Verse 56

कंपंते सर्वतेजांसि दृष्ट्वा पातिव्रतं महः । यावत्स्वलोमसंख्यास्ति तावत्कोट्ययुतानि च

पतिव्रतेच्या त्या महान तेजाला पाहून सर्व तेजे थरथरतात; अंगावरील जितके लोम, तितकी कोटी-अयुत पुण्यफळे प्राप्त होतात।

Verse 57

भर्त्रा स्वर्गसुखं भुंक्ते रममाणा पतिव्रता । धन्या सा जननी लोके धन्योऽसौ जनकः पुनः

पतिव्रता स्त्री पतीसह आनंदाने स्वर्गसुख भोगते; जगात तिची माता धन्य आणि तिचा पिता देखील धन्य होय।

Verse 58

धन्यः स च पतिः श्रीमान्येषां गेहे पतिव्रता । पितृवंश्या मातृवंश्याः पतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुंजते

ज्याच्या घरी पतिव्रता स्त्री आहे तो पती धन्य व श्रीमंत होय। पितृकुळ, मातृकुळ आणि पतिकुळ यांतील तीन-तीन पिढ्या त्या पतिव्रतेच्या पुण्याने स्वर्गसुख भोगतात।

Verse 59

शीलभंगेन दुर्वृत्ताः पातयंति कुलत्रयम् । पितुर्मातुस्तथा पत्युरिहारमुत्र च दुःखिताः

शीलभंगाने दुर्वृत्त लोक त्रिकुळाचा अधःपात करतात; आणि पिता, माता तसेच पती यांना इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी दुःख देतात।

Verse 60

पतिव्रतायाश्चरणो यत्रयत्र स्पृशेद्भुवम् । सा तीर्थभूमिर्म्मान्येति नात्र भारोऽस्ति पावनः

पतिव्रतेचा चरण जिथे-जिथे भूमीला स्पर्श करतो, ते स्थान तीर्थभूमी म्हणून मान्य होते; यात शंका नाही—त्याची पावनता महान आहे।

Verse 61

बिभ्यत्पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि । सोमो गन्धर्व एवापि स्वपावित्र्याय नान्यथा

पतिव्रतेच्या स्पर्शास भय मानूनही तेजस्वी सूर्य तो स्पर्श इच्छितो; चंद्र आणि गंधर्वही केवळ आपल्या पावित्र्यासाठीच—इतर कारणासाठी नव्हे—तो शोधतात।

Verse 62

आपः पतिव्रतास्पर्शमभिलष्यंति सर्वदा । गायत्र्याघविनाशो नो पातिव्रत्येन साऽघनुत्

जल नेहमी पतिव्रतेच्या स्पर्शाची अभिलाषा करतात। आमच्यासाठी गायत्री-संबंधित पापनाशक शक्तीही तिच्या पतिव्रत्यानेच सिद्ध होते—ती त्या निष्ठेने पाप नष्ट करते।

Verse 63

गृहेगृहे न किं नार्य्यो रूपलावण्यगर्विताः । परं विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पति व्रता

घराघरांत रूप-लावण्याचा गर्व करणाऱ्या स्त्रिया असतात; पण खरी पतिव्रता सती केवळ परम विश्वेशभक्तीनेच प्राप्त होते।

Verse 64

भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफलायैव भार्या संतानवृद्धये

गृहस्थाश्रमाचा मूळ आधार पत्नी आहे, सुखाचाही मूळ आधार तीच आहे। धर्मफळप्राप्तीसाठी पत्नी आहे आणि संतानवृद्धीसाठीही पत्नीच आहे।

Verse 65

परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्यया द्वयम् । देवपित्रतिथीनां च तृप्तिः स्याद्भार्यया गृहे । गृहस्थः स तु विज्ञेयो गृहे यस्य पतिव्रता

हा लोक आणि परलोक—दोन्ही पत्नीमुळेच टिकतात. घरात देव, पितर आणि अतिथी यांची तृप्तीही पत्नीमुळेच होते. ज्याच्या घरी पतिव्रता पत्नी आहे, तोच खरा गृहस्थ समजावा।

Verse 66

यथा गंगावगाहेन शरीरं पावनं भवेत् । तथा पतिव्रतां दृष्ट्वा सदनं पावनं भवेत्

जसे गंगेत स्नान केल्याने शरीर पवित्र होते, तसेच पतिव्रता स्त्रीचे दर्शन होताच घरही पवित्र होते।

Verse 67

पर्यंकशायिनी नारी विधवा पातयेत्पतिम् । तस्माद्भूशयनं कार्य्यं पतिसौख्यसमीहया

उंच पलंगावर झोपणारी स्त्री पतीला दुर्दैवात पाडून स्वतः विधवा होऊ शकते; म्हणून पतीच्या कल्याणासाठी भूमीवर शयन करावे।

Verse 68

नैवांगोद्वर्त्तनं कार्य्यं स्त्रिया विधवया क्वचित् । गन्धद्रव्यस्य संभोगो नैव कार्य्यस्तया क्वचित्

विधवा स्त्रीने कधीही अंगाला उटणे/मर्दन करू नये; तसेच सुगंधी द्रव्ये, अत्तर इत्यादींचा उपयोगही कधी करू नये।

Verse 69

तर्प्पणं प्रत्यहं कार्यं भर्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्वकम्

दररोज कुशा व तीळ मिसळलेल्या जलाने पतीचे तर्पण करावे; तसेच त्याच्या पित्याचे व पितामहाचेही नाम‑गोत्र इत्यादी उच्चारून तर्पण करावे।

Verse 70

विष्णोः संपूजनं कार्यं पतिबुद्ध्या न चान्यथा । पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं हरिम्

विष्णूचे संपूर्ण पूजन पती‑बुद्धीनेच करावे, अन्यथा नव्हे; आणि विष्णुरूप धारण करणाऱ्या हरिरूप पतीचे सदैव ध्यान करावे।

Verse 71

यद्यदिष्टतमं लोके यद्यत्पत्युः समीहितम् । तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया

जगात जे जे अत्यंत प्रिय असेल आणि पतीला जे जे अभिप्रेत असेल, ते ते गुणवान योग्य व्यक्तीस दान द्यावे—पतीप्रसन्नतेच्या इच्छेने।

Verse 72

वैशाखे कार्त्तिके मासे विशेषनियमांश्चरेत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रां पुराणश्रवणं मुहुः

वैशाख व कार्तिक महिन्यात विशेष नियमांचे आचरण करावे—वारंवार पवित्र स्नान, दान, तीर्थयात्रा आणि पुराणश्रवण करावे।

Verse 73

वैशाखे जलकुम्भाश्च कार्त्तिके घृतदीपिकाः । माघे धान्यतिलोत्सर्गः स्वर्गलोके विशिष्यते

वैशाखात जलकुंभदान, कार्तिकात घृतदीप अर्पण, आणि माघात धान्य व तीळ दान—हे स्वर्गलोकी विशेष फल देणारे मानले गेले आहे।

Verse 74

प्रपा कार्या च वैशाखे देवे देया गलंतिका । उशीरं व्यजनं छत्रं सूक्ष्मवासांसि चंदनम्

वैशाखात प्रपा (पाणपोई) करावी आणि देवसेवेसाठी गलंतिका (पाणी गाळण्याची चाळणी) दान द्यावी. तसेच सुगंधी उशीरा, व्यजन (पंखे), छत्र, सूक्ष्म वस्त्रे व चंदन अर्पण करावे.

Verse 75

सकर्पूरं च तांबूलं पुष्पदानं तथैव च । जलपात्राण्यनेकानि तथा पुष्पगृहाणि च

कापूरयुक्त तांबूल अर्पण करावे आणि पुष्पदानही करावे. अनेक जलपात्रे दान द्यावीत तसेच पुष्पगृहे (फुल अर्पणाचे स्थान)ही दान करावीत.

Verse 76

पानानि च विचित्राणि द्राक्षारंभाफलानि च । देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति

विविध प्रकारची पानिये, द्राक्षा, केळी व इतर फळे श्रेष्ठ द्विजांना दान द्यावीत आणि म्हणावे—“माझा पती प्रसन्न होवो.”

Verse 77

ऊर्ज्जे यवान्नमश्नीयादेकान्नमथवा पुनः । वृन्ताकं सूरणं चैव शूकशिंबीं च वर्जयेत्

ऊर्ज (कार्तिक) मासात ज्वारीऐवजी यवाचे अन्न खावे, किंवा एकवेळच भोजन करावे. वांगी, सूरण आणि शेंगांतील कडधान्ये टाळावीत.

Verse 78

कार्त्तिके वर्जयेत्तैलं कांस्यं चापि विवर्जयेत् । कार्त्तिके मौननियमे चारुघण्टां प्रदापयेत्

कार्तिकात तेल वर्ज्य करावे आणि कांस्य (कांसे/पितळ) वापरही टाळावा. कार्तिकातील मौननियमात सुंदर घंटा दान द्यावी.

Verse 79

पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतपूर्णं प्रयच्छति । भूमिशय्याव्रते देया शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका

जो पानावर जेवतो त्याने तुपाने भरलेले कांस्यपात्र दान द्यावे. आणि भूमिशय्या-व्रतात गादीसह मऊ, गुळगुळीत शय्या दान करावी.

Verse 80

फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसः । धान्यत्यागे च तद्धान्यमथवा शालयः स्मृताः । धेनुं दद्यात्प्रयत्ने न सालंकारा सकांचनाम्

फळत्यागात फळ दान द्यावे, रसत्यागात तोच रस द्यावा. धान्यत्यागात तेच धान्य—किंवा परंपरेने धान्यकोठारही. विशेष प्रयत्नाने अलंकारयुक्त, सुवर्णसहित धेनू दान करावी.

Verse 82

इत्यादिविधवानां च नियमाः संप्रकीर्तिताः । तेषां फलमिदं राजन्नान्येषां च कदाचन

अशा व इतर तत्सम व्रतांचे नियम येथे स्पष्ट सांगितले आहेत. हे राजन्, हे फळ त्यांचेच; इतरांचे कधीही नाही.

Verse 83

धर्मवापीं समासाद्य दानं दद्याद्विचक्षणः । कोटिधा वर्द्धते नित्यं ब्रह्मणो वचनं यथा

धर्मवापीजवळ जाऊन विवेकी पुरुषाने दान करावे. ब्रह्माच्या वचनाप्रमाणे ते दान नित्य कोटीपटीने वाढते.

Verse 85

धर्मक्षेत्रे तु संप्राप्य श्राद्धं कुर्यादतंद्रितः । तस्य संवत्सरं यावत्तृप्ताः स्युः पितरो धुवम्

धर्मक्षेत्री पोहोचून निष्काळजीपणा न करता श्राद्ध करावे. त्यामुळे पितर निश्चयाने एक वर्षभर तृप्त राहतात.

Verse 86

ये चान्ये पूर्वजाः स्वर्गे ये चान्ये नरकौकसः । ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः

आणि जे इतर पितर स्वर्गात आहेत, तसेच जे इतर नरकात वास करतात; जे तिर्यक्-योनी (पश्वादी) प्राप्त झाले आहेत, आणि जे भूत-प्रेतादी गणांत स्थित आहेत—

Verse 87

तान्सर्वान्धर्मकूपे वै श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि । अत्र प्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन ते तृप्तिमायांति ये पिशाचत्वमागताः

त्या सर्वांसाठी धर्मकूप येथे विधिपूर्वक श्राद्ध करावे. येथे पृथ्वीवर मनुष्य जे अन्नादि प्रकिरण (उधळणे/पसरवणे) करतात, त्याने पिशाचत्व प्राप्त झालेले पितर तृप्त होतात.

Verse 88

येषां तु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते

हे पुत्रा! ज्यांच्या स्नानवस्त्रातून टपकलेले जल भूमीवर पडते, त्या पुण्याने जे पितर वृक्षत्वास प्राप्त झाले आहेत, त्यांची तृप्ती होते.

Verse 89

या वै यवानां कणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये तु देवत्वमागताः

धरणीतलावर जे ज्वारी/जौचे कण पडतात, त्यांद्वारे देवत्व प्राप्त पितरांचे पोषण व बलवर्धन होते.

Verse 90

उद्धृतेष्यथ पिंडेषु यावान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां ये च पातालमागताः

आणि पिंड उचलल्यानंतर भूमीवर जेवढा अन्नाचा सूक्ष्म कण उरतो, त्याने पाताळास गेलेल्या पितरांचे पोषण होते.

Verse 91

ये वा वर्णाश्रमाचारक्रियालोपा ह्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते भवंत्यत्र संमार्जनजलाशिनः

जे वर्णाश्रमधर्माचे आचार‑कर्म सोडून, संस्काररहित होऊन स्वधर्मातून पतित होतात, ते येथे झाडू‑पुसण्याच्या शुद्धीच्या पाण्यावर उपजीविका करणारे होतात।

Verse 92

भुक्त्वा वाचमनं यच्च जलं पतति भूतले । ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयांति वै

भोजनानंतर आचमनाचे जे पाणी भूमीवर पडते, त्यानेच ब्राह्मण तसेच इतरही परलोकी तृप्त होतात।

Verse 93

एवं यो यजमानश्च यच्च तेषां द्विजन्मनाम् । क्वचिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरस्पृष्ट एव च

अशा रीतीने यजमान व त्या द्विजांसाठी कुठेही पाणी किंवा अन्न बेपर्वाईने उधळू नये; शुद्ध राहून अशुचिस्पर्श टाळावा।

Verse 94

ये चान्ये नरके जातास्तत्र योन्यंतरं गताः । प्रयांत्याप्यायनं वत्स सम्यक्छ्राद्धक्रियावताम्

आणि जे इतर नरकात जन्मून तेथे अन्य योनींमध्ये गेले आहेत, हे वत्सा, सम्यक् श्राद्ध करणाऱ्यांच्या श्राद्धकर्माने तेही पोषण व दिलासा प्राप्त करतात।

Verse 95

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैः श्राद्धं यत्क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालपुल्कसादिषु योनिषु

जर लोक अन्यायाने मिळवलेल्या द्रव्याने श्राद्ध करतात, तर त्या अर्पणाने चांडाळ, पुल्कस इत्यादी योनीतील जीव तृप्त होतात।

Verse 96

एवमाप्यायिता वत्स तेन चानेक । बांधवाः श्राद्धं कर्तुमशक्तिश्चेच्छाकैरपि हि जायते

अशा प्रकारे, वत्सा, त्या कर्माने अनेक बांधव तृप्त व पोषित होतात; आणि जो पूर्ण श्राद्ध करण्यास असमर्थ असतो, त्याच्याही अंतःकरणात शाकांनी तरी श्राद्ध करावे अशी इच्छा उत्पन्न होते—तीही फलदायी ठरते.

Verse 97

तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि । कुरुते कुर्वतः श्राद्धं कुलं क्वचिन्न सीदति

म्हणून मनुष्याने विधिपूर्वक भक्तिभावाने, शाकांनीसुद्धा श्राद्ध करावे; जो श्राद्ध करतो त्याचे कुल कधीही अधःपतन पावत नाही.

Verse 98

पापं यदि कृतं सर्वं पापं च वर्द्धते ध्रुवम् । कुर्वाणो नरके घोरे पच्यते नात्र संशयः

पाप केले तर ते पाप निश्चयच वाढत जाते; त्यातच रत असलेला मनुष्य भयंकर नरकात भाजला जातो—यात संशय नाही.

Verse 99

यथा पुण्यं तथा पापं कृतं कर्म शुभाशुभम् । तत्सर्वं वर्द्धते नूनं धर्मारण्ये नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! जसे पुण्य तसेच पाप—जे काही शुभ-अशुभ कर्म केले जाते, ते सर्व धर्मारण्यात निश्चयच वाढते.

Verse 100

कामिकं कामदं देवं योगिनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं तु सर्वदा

धर्मारण्य हे सर्वदा असेच सांगितले आहे—कामना असणाऱ्यांसाठी कामद देवतुल्य, योगीजनांसाठी मुक्तिदायक, आणि सिद्धांसाठी सिद्धि देणारे.