Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना । यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता

व्यास म्हणाले - यानंतर आता मी धर्मारण्यवासी आणि गृहस्थाश्रमाचे पालन करणाऱ्या पुरुषाने काय करावे, ते सांगेन.

Verse 2

धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा । अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः

धर्मारण्यात जन्मलेले जे शुद्ध वंशाचे ब्राह्मण आहेत, त्यांची संख्या अठरा हजार असून ते काजेशानी निर्माण केले आहेत.

Verse 3

सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

ते ब्राह्मण सदाचारी, पवित्र आणि ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. त्यांच्या केवळ दर्शनाने मनुष्य महापापांतून मुक्त होतो.

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो । आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे

युधिष्ठिर म्हणाला - हे पराशरपुत्र प्रभो! मला सदाचाराबद्दल सांगा. आचारामुळेच धर्म प्राप्त होतो, आचारामुळेच फळ मिळते आणि आचारामुळेच ऐश्वर्य प्राप्त होते; म्हणून मला त्या आचाराबद्दल सांगा.

Verse 5

व्यास उवाच । स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

व्यास म्हणाले—स्थावर, कृमी, जलज, पक्षी, पशू व मनुष्य—हे क्रमाने अधिकाधिक धर्मास पात्र होत जातात; आणि यांच्याही वर देव अधिक धर्मनिष्ठ आहेत।

Verse 6

सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्व एते महाभागाः पापान्मुक्तिसमाश्रयाः

प्रथम स्तरात सहस्रांश, आणि द्वितीयादी क्रमागत स्तरांतही तसेच—हे सर्व महाभाग पापमुक्तीचे आश्रय (साधन) आहेत।

Verse 7

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोतीव चोत्तमाः । प्राणिकेभ्योपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

चारही प्रकारच्या भूतांत प्राणी अत्यंत श्रेष्ठ; आणि प्राण्यांतही मुनिश्रेष्ठ—कारण ते सर्व जागृत बुद्धीवर उपजीविका करतात।

Verse 8

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

फक्त बुद्धिमानांपेक्षा सुसंस्कृत मनुष्य श्रेष्ठ; त्यांच्याहीपेक्षा वाडव श्रेष्ठ; विप्रांपेक्षाही खरे विद्वान श्रेष्ठ; आणि विद्वानांपेक्षा कृतबुद्धी—परिपक्व व संयमित बुद्धीचे—श्रेष्ठ।

Verse 9

कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत

कृतधींपेक्षाही कर्ते—धर्म कर्मात आणणारे—श्रेष्ठ; कर्त्यांपेक्षाही ब्रह्मतत्पर श्रेष्ठ. हे भारत! त्रिलोकी त्यांच्याहून अधिक कोणी नाही.

Verse 10

अन्योन्यपूजकास्ते वै तपो विद्याविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

ते परस्परांची पूजा-आदर करीत असतात, तप व विद्या यांच्या विशेषतेने विभूषित। कारण ब्रह्म्याने ब्राह्मणाची सृष्टी केली; म्हणून धर्म-विद्येच्या सामर्थ्याने तो सर्व प्राण्यांत ईश्वरवत् मान्य आहे.

Verse 11

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः

म्हणून सर्व जगताची स्थिती (धर्मावर) आधारलेली आहे; आणि ब्राह्मणच सन्मानास पात्र आहे, दुसरा नाही. सदाचारात स्थित पुरुष सर्व सन्मानास योग्य; पण आचारच्युत झालेला पुन्हा योग्य ठरत नाही.

Verse 12

तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना । विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने

म्हणून ब्राह्मणाने सदैव आचारशील राहावे. हे मुने, द्वेष व राग यांपासून मुक्त होऊन, ज्ञानी जन जे नित्य आचरतात तोच नियम-धर्म तो आचरो.

Verse 13

सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः

बुद्धिमान जाणतात की सदाचार हाच धर्माचा मूळ आहे. बाह्य लक्षणे नसली तरी जो सम्यक् आचरणात तत्पर असतो, तोच खरा प्रतिष्ठित होय.

Verse 14

श्रदालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु

श्रद्धावान व अनसूय (दोष न शोधणारा) मनुष्य शंभर वर्षे जगो; आणि आपल्या-आपल्या कर्मांत श्रुती-स्मृतींनी सांगितलेली विधी आचरो.

Verse 15

सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः । दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमा न्भवेत्

धर्माचे मूळ असलेला सदाचार मनुष्याने आळस न करता नित्य आचरावा. जो दुराचारात रत असतो तो लोकांत निंद्य ठरतो.

Verse 16

व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् । त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा

पराधीन कर्म करणारा रोगांनी ग्रस्त होतो, आयुष्य अल्प होते आणि मोठ्या दुःखाचा भागी होतो. म्हणून पराधीन काम टाकून देऊन सदा आत्मवश असलेले कार्य करावे.

Verse 17

दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी । यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति

पराधीन माणूस दुःखी असतो; जो सदा आत्मवश असतो तो सुखी असतो. जे कर्म करताना अंतरात्मा प्रसन्न व शांत होते, तेच कर्म निवडावे.

Verse 18

अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मे धासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये

तो शुद्ध, हितचिंतक व बुद्धिमान शिष्यांना अध्यापन करावा. तसेच योग-क्षेम इत्यादी सिद्धीसाठी ईश्वराचे शरण जावे.

Verse 19

अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता । सत्यं क्षमार्तवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्

म्हणून धर्म इच्छिणाऱ्याने याच गुणांत विशेष प्रयत्न करावा—सत्य, क्षमा, आर्जव (सरळपणा), ध्यान, करुणा आणि अहिंसा.

Verse 20

दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश । शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्

दम, प्रसाद, मधुर वाणी व मृदुता—हे दहा यम मानले आहेत. शौच, स्नान, तप, दान, मौन, पूजा, स्वाध्याय व व्रत—हे धर्म धारण करणारे नियम सांगितले आहेत.

Verse 21

उपोषणोपस्थदंडो दशैते नियमाः स्मृताः । कामं क्रोधं दमं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च

उपवास आणि इंद्रियनिग्रह—हे दहा नियमांत स्मरणीय आहेत. तसेच काम, क्रोध, असंयम, मोह, मत्सर व लोभ—यांचे दमन करावे.

Verse 22

अमून्षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् । शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवान्यथा

हे सहा वैरी जिंकून मनुष्य सर्वत्र विजयी होतो. धर्म हळूहळू साठवावा, जसा वाळवीचा वारूळ कणाकणाने वाढतो.

Verse 23

परपीडामकुर्वाणः पर लोकसहायिनम् । धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः

जो परपीडा करत नाही, तो परलोकातील सहाय मिळवितो. तेथे धर्मच त्याचा साथी होऊन त्याचे रक्षण करतो.

Verse 24

पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बंधुजनाधिकः । जायते चैकलः प्राणी म्रियते च तथै कलः

पिता, माता, पुत्र, भाऊ, पत्नी व अनेक नातेवाईकांनी वेढलेला असला तरी प्राणी एकटाच जन्मतो आणि तसाच एकटाच मरतो.

Verse 25

एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः । देहे पंचत्वमापन्ने त्यक्त्वैकं काष्ठलोष्टवत्

मनुष्य एकटाच पुण्याचे फळ भोगतो आणि एकटाच पापाचे फळ भोगतो. देह पंचतत्त्वांत विलीन झाल्यावर ती काष्ठाचा तुकडा किंवा मातीचा ढेकूळ जसा टाकून देतात तशीच परित्यक्त होते.

Verse 26

बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनु व्रजेत् । अतः संचिनुयाद्धर्म्ममत्राऽमुत्र सहायिनम्

नातेवाईक विमुख होऊन निघून जातात; पण जो जातो त्याच्या मागे धर्मच चालतो. म्हणून इहलोकी व परलोकी सहाय्य करणारा धर्मच साठवावा.

Verse 27

धर्मं सहायिनं लब्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः । संबंधानाचारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः

धर्म हा सहाय्यक मिळाल्यावर मनुष्य दुस्तर अंधार पार करतो. म्हणून सुज्ञाने नेहमी उत्तम जनांशी सत्संग ठेवून सदाचार आचरावा.

Verse 28

अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् । उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीनांश्च वर्जयेत् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

अधम व नीच संगतीचा त्याग करून आपल्या कुलाला उत्कर्षाकडे न्यावे. फक्त उत्तम व श्रेष्ठ जनांचीच संगत धरावी आणि हीनांना टाळावे. ब्राह्मण सदाचाराने श्रेष्ठत्व पावतो; पण अधर्म व पतनाने नीच अवस्थेला जातो.

Verse 29

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

जो ब्राह्मण अध्ययनशील नाही, सदाचाराचे उल्लंघन करतो, आळशी आहे आणि अयोग्य अन्नावर जगतो—त्याला विनाश (मृत्यूचा भय) बाधतो.

Verse 30

अतोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

म्हणून द्विजाने सदैव प्रयत्नपूर्वक सदाचाराचा अभ्यास करावा; कारण तीर्थेही सदाचारी जनांच्या संगतीची इच्छा करतात।

Verse 31

रजनीप्रांतयामार्द्धं ब्राह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा

रात्रीच्या शेवटच्या प्रहराचा उत्तरार्ध ‘ब्राह्म मुहूर्त’ म्हणतात; त्या वेळी नेहमी उठून प्राज्ञाने आपल्या परम हिताचा विचार करावा।

Verse 32

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

प्रथम गजास्य (गणेश) यांचे स्मरण करावे; मग अंबेसह ईश (शिव) यांचे; मग श्रीसह श्रीरंग (विष्णु) यांचे, आणि कमलज ब्रह्मदेवांचे।

Verse 33

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगायाः सरितः सर्वाः श्रीशैलायखिलान्गिरीन्

इंद्रादी सर्व देव, वसिष्ठादी मुनी, गंगा व सर्व नद्या, श्रीशैल तसेच सर्व पर्वत यांचेही स्मरण करावे।

Verse 34

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादयः

क्षीरसागरापासून सर्व समुद्र, मानसरोवरादी सरोवरे, नंदनादी दिव्य वने, तसेच कामधेनू आदी पवित्र धेनू यांचे स्मरण करावे।

Verse 35

कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः प्रह्रादावद्यान्हरेः प्रियान्

कल्पवृक्षादि कल्पतरू, सुवर्णप्रधान मौल्यवान धातू, उर्वशीमुख्य दिव्य अप्सरा आणि प्रह्लादादि हरिप्रिय भक्त यांचे स्मरण करावे।

Verse 36

जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोक्त्त मोत्तमौ । पितरं च गुरूंश्चापि हदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः

सर्व तीर्थांमध्ये सर्वोत्तम मानलेले आईचे चरण स्मरून, मग प्रसन्न बुद्धीने हृदयात पित्याचे व गुरूंचेही ध्यान करावे।

Verse 37

ततश्चावश्यकं कर्त्तुं नैरृतीं दिशमाव्रजेत् । ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुण म्

त्यानंतर आवश्यक क्रिया करण्यासाठी नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेकडे जावे; गावापासून शंभर धनुष्य अंतरावर आणि नगरापासून त्याच्या चौपट अंतरावर जावे।

Verse 38

तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा । कर्णोपवीत उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि

भूमी तृणांनी आच्छादून व डोके वस्त्राने झाकून, यज्ञोपवीत कानावर ठेवून, दिवसा तसेच संध्याकाळीही उत्तरमुख होऊन करावे।

Verse 39

विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः । न तिष्ठन्नाशु नो विप्र गोवन्ह्यनिलसंमुखः

विष्ठा-मूत्र विसर्जन करताना मौन राहावे; रात्री दक्षिणमुख व्हावे। हे विप्र! उभे राहून नाही, घाईघाईने नाही; तसेच गाय, अग्नी व वायूसमोर मुख करूनही करू नये।

Verse 40

न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले । नालोकयेद्दिशो भागञ्ज्यो तिश्चक्रं नभो मलम्

नांगराने नुकतीच नांगरलेली जमीन, तसेच रस्त्याने वर्दळ असलेले ठिकाण येथे मलोत्सर्ग करू नये. तसे करताना दिशा, ज्योतिष्चक्र, आकाश किंवा कोणतीही अशुचि वस्तू यांकडे पाहू नये—लज्जा व नियम पाळावेत.

Verse 41

वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । अथो मृदं समादद्याज्जंतुकर्क्करवर्जिताम्

डाव्या हाताने शिश्न धारण करून सावध पुरुष उठावा. नंतर शौचशुद्धीसाठी कीटक व खडे नसलेली माती घ्यावी.

Verse 42

विहाय मूषको त्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलाम् । गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां प्रक्षाल्य चांबुना ततः

उंदराने खोदलेली, उच्छिष्टाने दूषित किंवा केसांनी मिसळलेली माती टाळावी. गुप्तांगावर एकदा माती लावून नंतर पाण्याने धुऊन शुद्ध व्हावे.

Verse 43

पुनर्वामकरेणेति पंचधा क्षालयेद्गुदम् । एकैक पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा

पुन्हा डाव्या हाताने गुदा पाच वेळा स्वच्छ करावा. दोन्ही पायांना एकेकदा माती लावावी आणि तसेच हातांना तीनदा माती लावावी.

Verse 44

इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि । क्रमाद्वैगुण्यतः कुर्याद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु

अशा रीतीने गृहस्थाने वास व लेप पूर्ण नष्ट होईपर्यंत शौच करावे. आणि ब्रह्मचर्य इत्यादी तीन आश्रमांत क्रमाने विधीनुसार अधिक काटेकोर शुद्धी करावी.

Verse 45

दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्धं समाचरेत् । परग्रामे तदर्धं च पथि तस्यार्धमेव च

दिवसा विहित शौच रात्रौ अर्धेच करावे। परग्रामात त्याचेही अर्ध, आणि मार्गी त्याचेही अर्धच करावे।

Verse 46

तदर्धं रोगिणां चापि सुस्थे न्यूनं न कार येत् । अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चाप्यगोपमैः

त्याचेही अर्ध रोग्यांस योग्य; परंतु सुस्थाने त्याहून कमी करू नये. कोणत्याही नदीच्या जलाने व मातीच्या ढेकळांनी—विशेष तयार नसले तरी—शुद्धी करावी.

Verse 47

आपातमाचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् । आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः

परिस्थितीनुसार शौच करावे; परंतु ज्याचा भाव दूषित, तो खरा शुद्ध होत नाही. शौचात मातीचे प्रमाण ओलसर धात्रीफळ (आवळा) एवढे सांगितले आहे.

Verse 48

सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि

याप्रमाणे सर्व आहुती आणि चांद्रायण-व्रतातील ग्रासही शुद्ध भूमीवर नीट बसून, पूर्वाभिमुख किंवा उत्तराभिमुख होऊन करावेत.

Verse 49

उपस्पृशेद्विहीनाभिस्तुषांगारास्थिभस्मभिः । अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः

योग्य जल नसले तरी तूस, अंगार, अस्थिभस्म इत्यादींनी (परिशोधित) जलाने उपस्पर्शन/आचमन करावे; आणि शक्य असल्यास अत्यंत स्वच्छ, हृदयापर्यंत खोल जलानेही—घाई न करता—करावे.

Verse 50

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् । कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः

ब्राह्मणाने ब्रह्मतीर्थाने व दृष्टीने पवित्र केलेल्या पाण्याने आचमन करावे. क्षत्रिय कंठगत पाण्याने व वैश्य तालुगत पाण्याने शुद्ध होतो.

Verse 51

स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः । शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा

स्त्रिया आणि शूद्र केवळ पाण्याच्या स्पर्शाने शुद्ध होतात. पाण्यात शिखा मोकळी असली तरीही डोके, इंद्रिये आणि कंठाला स्पर्श करावा.

Verse 52

अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः । त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्

दोन्ही पाय धुतल्याशिवाय आचमन केले तरीही अशुद्धच मानले जाते. शुद्धीसाठी तीन वेळा पाणी पिऊन नंतर इंद्रिये स्वच्छ करावीत.

Verse 53

अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् । स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्

अंगठ्याच्या मुळाने दोन्ही ओठ पुसावेत. पाण्याने हृदयाला स्पर्श करून, सर्व बोटांनी डोक्याला स्पर्श करावा.

Verse 54

अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् । आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्

बोटांच्या टोकांनी खांद्यांना स्पर्श करावा आणि पाण्याने सर्व अंगांना स्पर्श करावा. रस्त्यावर गेल्यावर पुन्हा आचमन करावे.

Verse 55

स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् । सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा तथाप्यमंगलम्

स्नान करून, भोजन करून, दूध पिऊन, शुभकर्माच्या आरंभी, झोपून उठल्यावर, वस्त्र परिधान केल्यावर तसेच अमंगल दृश्य पाहिल्यावरही—पुन्हा आचमन करावे।

Verse 56

प्रमादादशुचि स्मृत्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् । दंतधावनं प्रकुर्वीत यथोक्त धर्मशास्त्रतः । आचांतोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

प्रमादाने अशौच आठवले तर दोनदा आचमन केल्याने शुद्धी होते. धर्मशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे दंतधावन करावे; कारण दंतधावन न केल्यास आचमन करूनही अशुद्धी राहते।

Verse 57

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

प्रतिपदा, दर्श (अमावस्या), षष्ठी, नवमी आणि रविवारी दातांवर काष्ठदंतकाष्ठाचा उपयोग केल्यास—सात पिढ्यांपर्यंत कुलाचा दाह (विनाश) होतो, असे सांगितले आहे।

Verse 58

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

दंतकाष्ठ उपलब्ध नसेल किंवा निषिद्ध दिवस असेल, तर मुखाची पूर्ण शुद्धी करण्यासाठी बारा गंडूष (कुल्ले) घ्यावेत।

Verse 59

कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् । द्वादशांगुलमानं च सार्द्रं स्याद्दंतधावनम्

दंतधावनासाठीचे दंतकाष्ठ कनिष्ठेच्या टोकाएवढे जाड, सालासहित, जखम-रोगदोषरहित, बारा अंगुळे लांब आणि ताजे/ओलसर असावे।

Verse 60

एकेकांगुलमानं तच्चर्वयेद्दंतधावनम् । प्रातः स्नानं चरित्वा च शुद्ध्यै तीर्थे विशेषतः

एकेक अंगुळप्रमाण दंतधावनाची काडी चावावी। मग प्रातःस्नान करून—विशेषतः तीर्थस्थानी—शुद्धी प्राप्त होते।

Verse 61

प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध्येत्कायोऽयं मलिनः सदा । यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

प्रातःस्नानाने हा देह—जो सदैव मलिन असतो—शुद्ध होतो; कारण त्याचा मल नऊ छिद्रांतून दिवसरात्र सतत स्रवतो.

Verse 62

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसंपत्प्रवर्द्धकम् । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविनाशकृत्

हे उत्साह, मेधा, सौभाग्य, रूप व संपत्ती वाढविणारे आहे. यास प्राजापत्यव्रतासमान म्हणतात; हे महापापांचा नाश करते.

Verse 63

प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

प्रातःस्नान पाप, मलक्ष्मी (दरिद्रता) व ग्लानी दूर करते. ते अशुचिता व दुःस्वप्न निवारून तृप्ती व पुष्टी प्रदान करते.

Verse 64

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातस्नायिजनं क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

जो प्रातःस्नान करतो त्याच्याजवळ दुष्ट कधीही येत नाहीत. प्रातःस्नानाने दृष्ट व अदृष्ट अशी दोन्ही फळे मिळतात, म्हणून ते आचरावे.

Verse 65

प्रसंगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तमाः । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नाना च्छतगुणोत्तरम्

प्रसंगानुसार, हे नृपश्रेष्ठांनो, मी स्नानाची विधी सांगतो; कारण विधिपूर्वक केलेले स्नान साध्या स्नानापेक्षा शतगुण श्रेष्ठ म्हणतात।

Verse 66

विशुद्धां मृदमादाय बर्हिषस्तिलगोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याचम्य स्नानमाचरेत्

शुद्ध माती, कुश, तीळ व गोमय घेऊन, शुचि स्थानी ठेवून, आचमन करून मग स्नान करावे।

Verse 67

उपग्रही बद्ध शिखो जलमध्ये समाविशेत् । स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

उपग्रही परिधान करून व शिखा बांधून जलात प्रवेश करावा; आणि आपल्या शाखेत सांगितलेल्या विधीनुसार यथाविधि स्नान करावे।

Verse 68

स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्वितः

अशा रीतीने स्नान करून वस्त्र पिळून धुतलेले वस्त्र धारण करावे; मग आचमन करून कुश घेऊन प्रातःसंध्या करावी।

Verse 69

प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

विप्र प्राणायाम करीत आणि मन दृढपणे संयमित करून, अहोरात्र केलेल्या पापांपासून तत्क्षणी मुक्त होतो।

Verse 70

दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि । नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः

जर कोणी दहा किंवा बारा वेळा प्राणायाम करील आणि त्याने मन संयमित करील, तर खरोखरच महान तप आचरले जाते।

Verse 71

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः

व्याहृती व प्रणवयुक्त सोळा प्राणायाम जर दररोज केले, तर एका महिन्यात भ्रूणहत्येचे पापही शुद्ध होते।

Verse 72

यथा पार्थिवधातूनां दह्यते धमनान्मलाः । तथेंद्रियैः कृता दोषा ज्वाल्यंते प्राणसंयमात्

जसे भट्टीत तापवल्यावर पार्थिव धातूंची मलिनता जळून जाते, तसे प्राणसंयमाने इंद्रियांकृत दोष दग्ध होऊन नष्ट होतात।

Verse 73

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम

एकाक्षर ‘ॐ’ हे परब्रह्म आहे; प्राणायाम हे परम तप आहे। हे नृपोत्तम, गायत्रीपेक्षा श्रेष्ठ पावन करणारे काहीही नाही।

Verse 74

कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत्

रात्री कर्माने, मनाने किंवा वाणीने जे पाप घडते, ते प्रातः पूर्वसंध्येला उठून प्राणायामांनी शुद्ध करावे।

Verse 75

यदह्ना कुरुते पापं मनोवाक्कायकर्मभिः । आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हंति दिवाकृतम्

दिवसा मन, वाणी व देहकर्मांनी जे पाप घडते, ते संध्याकाळी पश्चिम संध्येला आसनस्थ होऊन प्राणायामांनी दूर होते. पश्चिम संध्येत बसल्याने दिवसभराची मलिनता नष्ट होते.

Verse 76

नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

जो पूर्व (प्रातः) संध्येला उपस्थित राहत नाही आणि जो पश्चिम (सायं) संध्येची उपासना करत नाही, तो सर्व द्विजकर्मांपासून शूद्रासारखा बहिष्कृत करावा.

Verse 77

अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत् । तत आचमनं कुर्याद्यथाविध्यनु पूर्वशः

पाण्याच्या जवळ जाऊन नित्यकर्म करावे; त्यानंतर विधिपूर्वक क्रमाने आचमन करावे.

Verse 78

आपोहिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं तु ततश्चरेत् । भूमौ शिरसि चाकाश आकाशे भुवि मस्तके

त्यानंतर ‘आपो हि ष्ठा…’ या आरंभीच्या तीन मंत्रांनी मार्जन करावे. परंपरेनुसार ‘भूमी’ व ‘आकाश’ यांचा विन्यास—कधी भूमीवर, कधी शिरावर, कधी आकाशात, कधी मस्तकावर—असा करावा.

Verse 79

मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् । भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् । शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्

तसेच मस्तकावर ‘आकाश’ व भूमीवर ‘भूमी’ असा नवधा विन्यास करावा. ‘भूमी’ शब्दाने चरण, ‘आकाश’ शब्दाने हृदय आणि ‘शिरः’ शब्दाने शिरच अभिप्रेत—अशी मार्जनाची व्याख्या सांगितली आहे.

Verse 80

वारुणादपि चाग्नेयाद्वायव्यादपि चेंद्रतः । मंत्रस्थानादपि परं ब्राह्मं स्नानमिदं परम् । ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यंतरं शुचिः

वारुण-स्नान, आग्नेय-स्नान, वायव्य-स्नान आणि इंद्र-स्नान यांहूनही श्रेष्ठ—आणि केवळ ‘मंत्रस्थान’ याहूनही परे—हे परम ब्राह्म-स्नान आहे. जो ब्राह्म-स्नानाने स्नान करतो तो बाह्य व आंतरिक दोन्ही प्रकारे शुद्ध होतो.

Verse 81

सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि । नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः

तेव्हाच मनुष्य सर्वत्र खरोखरच पात्र ठरतो—देवपूजा इत्यादी कर्मांसाठीही. जर कोळी रात्रंदिवस पाण्यात बुड्या मारूनच पवित्र झाले असते, तर मग उच्च साधनेची गरजच काय उरली असती?

Verse 82

शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः । अंतःकरणशुद्धांश्च तान्विभूतिः पवित्रयेत्

अशा रीतीने शेकडो वेळा स्नान केले तरी ज्यांचे भाव दूषित आहेत ते शुद्ध होत नाहीत. पण ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध आहे, अशा जनांना विभूती (पवित्र भस्म) पावन करते.

Verse 83

किं पावनाः प्रकीर्त्यंते रासभा भस्मधूसराः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः

भस्माने धूसर झालेले गाढव ‘पवित्र’ कसे म्हणावे? जो सर्व मलिनतांपासून मुक्त आहे—तोच जणू सर्व तीर्थांत स्नात आहे.

Verse 84

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् । तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु

ज्याचे चित्त येथे निर्मळ आहे, त्याने जणू शंभर यज्ञ केले असेच फळ मिळते. हे मुने, तेच चित्त कसे निर्मळ होईल ते ऐक.

Verse 85

विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् । तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्

जर विश्वेश्वर प्रसन्न असतील तरच कार्य सिद्ध होते, अन्यथा नाही. म्हणून चित्तशुद्धीसाठी काशीनाथाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 86

इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति । द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना

या शरीराचा त्याग करून तो परब्रह्माला प्राप्त होतो. त्यानंतर 'द्रुपदा' मंत्राचा जप करून हातात पाणी घेऊन...

Verse 87

कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् । निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्

विधी जाणणाऱ्याने 'ऋतं च' मंत्राने अघमर्षण करावे. आणि जो विद्वान पाण्यात बुडी मारून तीन वेळा अघमर्षण मंत्राचा जप करतो...

Verse 88

जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् । तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः

पाण्यात असो वा जमिनीवर, जो कोणी अघमर्षण करतो, त्याचे पापसमूह सूर्योदयाच्या वेळी अंधाराप्रमाणे नष्ट होतात.

Verse 89

गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् । प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्

उभे राहून, प्रणव (ॐ) आणि महाव्याहृतींनी युक्त, शिरोभाग विरहित गायत्रीचा जप करत तीन ओंजळ पाणी अर्पण करावे.

Verse 90

तेन वज्रोदकेनाशु मंदेहा नाम राक्षसाः । सूर्यतेजः प्रलोपंते शैला इव विवस्वतः

त्या वज्रोदकाने (पवित्र अर्घ्याने) ‘मंदेह’ नावाचे राक्षस तत्काळ नष्ट होतात; सूर्यतेजाने त्यांचे सामर्थ्य लयास जाते—जणू प्रखर विवस्वान्‌समोर पर्वत कोसळावेत।

Verse 91

सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नांजलि त्रयम् । क्षिपेन्मंदेहनाशाय सोपि मंदेहतां व्रजेत्

जो द्विज सूर्याच्या सहाय्यासाठी मंदेह-नाशार्थ तीन अंजली जल-अर्घ्य अर्पण करतो, तो जर विधिपूर्वक आचरण न करील तर तोही ‘मंदेह’पदास जाईल।

Verse 92

प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम् । उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्

प्रातः सूर्यदर्शन होईपर्यंत उभे राहून जप करावा; सायंकाळी बसून जप करावा, जोपर्यंत तारे दिसू लागतील।

Verse 93

काललोपो न कर्त्तव्यो द्विजेन स्वहितेप्सुना । अर्द्धोदयास्तसमये तस्माद्वज्रोदकं क्षिपेत्

स्वहित इच्छिणाऱ्या द्विजाने काळाचा लोप करू नये; म्हणून अर्धोदय व अस्तसमयी वज्रोदक (अर्घ्य) अर्पण करावे।

Verse 94

विधिनापि कृता संध्या कालातीता ऽफला भवेत् । अयमेव हि दृष्टांतो वंध्यास्त्रीमैथुनं यथा

विधिपूर्वक केली तरी काळ ओलांडून केलेली संध्या-उपासना निष्फळ ठरते; हाच दृष्टांत—जसा वंध्या स्त्रीशी मैथुन।

Verse 95

जले वामकरं कृत्वा या संध्याऽचरिता द्विजैः । वृषली सा परिज्ञेया रक्षोगणमुदा वहा

पाण्यात डावा हात ठेवून द्विजांनी जी संध्या केली जाते, ती ‘वृषली’ (अधम) अशी जाणावी; ती राक्षसगणांना उद्भवते।

Verse 96

उपस्थानं ततः कुर्याच्छाखोक्तविधिना ततः । सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः

त्यानंतर आपल्या वेदशाखेत सांगितलेल्या विधीनुसार उपस्थान करावे; मग गायत्रीचा सहस्र जप करावा—किंवा पुन्हा शत जप करावा.

Verse 97

दशकृत्वोऽथ देव्यै च कुर्यात्सौ रीमुपस्थितिम् । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्

मग सौर्य देवीसाठी दहा वेळा उपस्थिती (आह्वान-पूजा) करावी; जपसंख्येनुसार देवी सहस्रात परमा, शतात मध्यम, आणि दशात अवरा मानली आहे.

Verse 98

गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते । रक्तचंदनमिश्राभिरद्भिश्च कुसुमैः कुशैः

जो द्विज गायत्रीचा जप करतो तो पापांनी लिप्त होत नाही; रक्तचंदनमिश्रित जलाने तसेच पुष्प व कुशाने (पूजन करावे)।

Verse 99

वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मंत्रैरर्घं प्रदापयेत् । अर्चितः सविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्

वेदोक्त किंवा आगमोक्त मंत्रांनी अर्घ्य अर्पण करावे; ज्याने सवितृची अर्चना केली, त्याने जणू त्रैलोक्याचीच अर्चना केली.

Verse 100

अर्चितः सविता दत्ते सुतान्पशुव सूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

भक्तीने अर्चिलेला सविता पुत्र, पशुधनवृद्धी व संततिवृद्धी देतो. तो व्याधी हरतो, दीर्घायुष्य प्रदान करतो आणि मनोवांछितही पूर्ण करतो.

Verse 101

अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः । रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा

हा आदित्यच रुद्र आहे; हाच हरि—दिवस घडविणारा दिवाकर आहे. हाच सुवर्णरूप रवी आहे; हाच त्रयी-वेदस्वरूप आहे; हाच अर्यमा आहे.

Verse 102

ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

त्यानंतर आपल्या वेदशाखेत सांगितलेल्या विधीनुसार तर्पण करावे. ब्रह्मा आदी सर्व देवांना तसेच मरीची आदी मुनींनाही तृप्त करावे.

Verse 110

अंगुल्यग्रेण वै दैवमार्षमंगुलिमूलगम् । ब्राह्ममंगुष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः

दैव तर्पण बोटांच्या टोकांनी, आर्ष तर्पण बोटांच्या मुळांनी, ब्राह्म तर्पण अंगठ्याच्या मुळाने, आणि प्राजापत्य तर्पण तळहाताच्या मध्यभागाने करतात.

Verse 120

देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत् । पवनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्

देवतेची यथाविधी पूजा करून मग नैमित्तिक विधीचे आचरण करावे. वाऱ्याने गृह्याग्नी प्रज्वलित करून वैश्वदेव याग करावा.

Verse 130

ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैरृताश्च ये । प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम्

इंद्र, वरुण व वायू-लोकातील तसेच सोम-दिशेतील आणि नैऋत दिशेतील जे जीव आहेत—हे कावळ्यांनो—मी भूमीवर अर्पिलेला हा पिंड स्वीकारावा।

Verse 140

ततो मौनेन भुञ्जीत न कुर्याद्दंतघर्षणम् । प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणांगुष्ठमूलतः

त्यानंतर मौन धारण करून भोजन करावे; दात घासणे/कटकट करणे करू नये। हात धुऊन, विधिपूर्वक, उजव्या अंगठ्याच्या मुळापासून (ग्रहण) आरंभ करावा।

Verse 145

उद्देशतः समाख्यात एष नित्यतनो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

हा नित्य आचरणाचा विधी संक्षेपाने सांगितला आहे. जो ब्राह्मण याप्रमाणे आचरण करतो, तो कधीही अधःपतन पावत नाही।