Adhyaya 22

Verse 1

सूत उवाच । एवं शिवतमः पंथाः शिवेनैव प्रदर्शितः । नृणां संसृतिबद्धानां सद्योमुक्तिकरः परः

सूत म्हणाले—अशा प्रकारे परम शिवमय मार्ग स्वतः शिवानेच दाखविला आहे; संसारबंधनात अडकलेल्या मनुष्यांसाठी तो सर्वोच्च असून तत्काळ मुक्तिदायक आहे।

Verse 2

अथ दुर्मेधसां पुंसां वेदेष्वनधिकारिणाम् । स्त्रीणां द्विजातिबंधूनां सर्वेषां च शरीरिणाम्

आता—दुर्बुद्धी पुरुषांसाठी, वेदांमध्ये अनधिकार असलेल्यांसाठी, स्त्रियांसाठी, द्विजातीबंधू (परंतु वेदाधिकाररहित) यांसाठी, आणि सर्व देहधारी जीवांसाठी—

Verse 3

एष साधारणः पंथाः साक्षात्कैवल्यसाधनः । महामुनिजनैः सेव्यो देवैरपि सुपूजितः

हा सर्वसामान्य मार्ग साक्षात् कैवल्यसाधन आहे। महर्षिगण याचे सेवन करतात आणि देवताही यास अत्यंत पूज्य मानतात।

Verse 4

यत्कथाश्रवणं शंभोः संसारभयनाशनम् । सद्योमुक्तिकरं श्लाघ्यं पवित्रं सर्वदेहिनाम्

शंभूची कथा ऐकणे संसारभयाचा नाश करते। ते तत्क्षणी मुक्तिदायक, स्तुत्य आणि सर्व देहधाऱ्यांना पवित्र करणारे आहे।

Verse 5

अज्ञानतिमिरांधानां दीपोऽयं ज्ञानसिद्धिदः । भवरोगनिबद्धानां सुसेव्यं परमौषधम्

अज्ञानाच्या अंधाराने आंधळ्यांसाठी हा दीप आहे, जो ज्ञानसिद्धी देतो. भव-रोगाने बांधलेल्यांसाठी हे सतत सेवनीय परम औषध आहे।

Verse 6

महापातकशैलानां वज्रघातसुदारुणम् । भर्जनं कर्मबीजानां साधनं सर्व संपदाम्

हे महापातकरूपी पर्वतांवर अत्यंत दारुण वज्राघात आहे. हे कर्मबीजांचे दहन करते आणि सर्व मंगलसंपत्तीचे साधन आहे।

Verse 7

ये शृण्वंति सदा शम्भोः कथां भुवनपावनीम् । ते वै मनुष्या लोकेस्मिन्रुद्रा एव न संशयः

जे सदा शंभूची भुवनपावनी कथा ऐकतात, ते या लोकीचे मनुष्य निःसंशय रुद्रस्वरूपच आहेत।

Verse 8

शृण्वतां शूलिनो गाथां तथा कीर्तयतां सताम् । तेषां पादरजांस्येव तीर्थानि मुनयो जगुः

जे त्रिशूलधारी शिवाची गाथा ऐकतात आणि सत्पुरुष ती कीर्तन करतात, त्यांच्या चरणरजेलाही मुनिंनी तीर्थ म्हटले आहे.

Verse 9

तस्मान्निश्रेयसं गन्तुं येभिवांछंति देहिनः । ते शृण्वंतु सदा भक्त्या शैवीं पौराणिकीं कथाम्

म्हणून जे देहधारी निःश्रेयस—परम कल्याण—प्राप्त करू इच्छितात, त्यांनी सदैव भक्तीने शैव पौराणिक कथा श्रवण करावी.

Verse 10

यद्यशक्तः सदा श्रोतुं कथां पौराणिकीं नरः । मुहूर्तं वापि शृणुयान्नियतात्मा दिनेदिने

जर एखादा नर सदैव पौराणिक कथा ऐकण्यास अशक्त असेल, तरी संयमी होऊन दिवसेंदिवस किमान एक मुहूर्त तरी श्रवण करावे.

Verse 11

अथ प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तो यदि मानवः । पुण्यमासेषु वा पुण्ये दिने पुण्यतिथिष्वपि

आणि जर कोणी प्रतिदिन ऐकू शकत नसेल, तर पुण्य मासांत, किंवा शुभ दिवशी, तसेच पुण्य तिथींनाही श्रवण करावे.

Verse 12

यः शृणोति कथां रम्यां पुराणैः समुदीरिताम् । स निस्तरति संसारं दग्ध्वा कर्ममहाटवीम्

जो पुराणांनी सांगितलेली रम्य कथा ऐकतो, तो कर्मरूपी महाटवी जाळून संसारातून पार उतरतो.

Verse 13

मुहूर्त्तं वा तदर्द्धं वा क्षणं वा पावनीं कथाम् । ये शृण्वंति सदा भक्त्या न तेषामस्ति दुर्गतिः

मुहूर्तभर, त्याचा अर्धा, किंवा क्षणभर जरी—जे भक्तिभावाने सदैव ही पावन कथा ऐकतात, त्यांना कधीही दुर्गती येत नाही।

Verse 14

यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम् । सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं विंदते नरः

सर्व यज्ञांचे जे फळ आणि सर्व दानांचे जे फळ—पुराण एकदा श्रवण केल्याने मनुष्य तेच फळ प्राप्त करतो।

Verse 15

कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते । नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिपथः परः

कलियुगात विशेषतः पुराणश्रवणावाचून मनुष्यांसाठी ना उच्चतर धर्म आहे, ना मुक्तीचा श्रेष्ठ मार्ग आहे।

Verse 16

पुराणश्रवणाच्छंभोर्नास्ति संकीर्तनं परम् । अत एव मनुष्याणां कल्पद्रुममहाफलम्

शंभूसाठी (शिवासाठी) पुराणश्रवणापेक्षा श्रेष्ठ संकीर्तन नाही; म्हणूनच ते मनुष्यांसाठी कल्पवृक्षासारखे महाफळ देणारे आहे।

Verse 17

कलौ हीनायुषो मर्त्या दुर्बलाः श्रमपीडिताः । दुर्मेधसो दुःखभाजो धर्माचारविवर्जिताः

कलियुगात मर्त्य अल्पायुषी, दुर्बल व श्रमाने पीडित असतात; त्यांची बुद्धी मंद असते, ते दुःखाचे भागीदार होतात आणि धर्माचारापासून वंचित राहतात।

Verse 18

इति संचिंत्य कृपया भगवान्बादरायणः । हिताय तेषां विदधे पुराणाख्यं सुधारसम्

असे करुणेने चिंतन करून भगवान् बादरायण (व्यास) यांनी त्यांच्या हितासाठी पुराण-नावाचा अमृतसार रचिला।

Verse 19

पिबन्नेवामृतं यत्नादेतत्स्यादजरामरः । शम्भोः कथामृतं कुर्यात्कुलमेवाजरामरम्

जो यत्नाने अमृत पितो तो अजर-अमर होतो; तसेच शंभूची कथामृत आपल्या कुलालाही अजर-अमर करते।

Verse 20

बालो युवा दरिद्रो वा वृद्धो वा दुर्बलोऽपि वा । पुराणज्ञः सदा वन्द्यः पूज्यश्च सुकृतार्थिभिः

तो बालक असो, तरुण असो, दरिद्री असो, वृद्ध असो किंवा दुर्बलही असो—पुराणज्ञ सदा वंदनीय व पुण्येच्छूंनी पूजनीय असतो।

Verse 21

नीचबुद्धिं न कुर्वीत पुराणज्ञे कदाचन । यस्य वक्त्रांबुजाद्वाणी कामधेनुः शरीरिणाम्

पुराणज्ञाविषयी कधीही नीचबुद्धी करू नये; कारण त्याच्या मुखकमळातून निघणारी वाणी देहधाऱ्यांसाठी कामधेनूसमान असते।

Verse 22

गुरवः संति लोकेषु जन्मतो गुणतस्तथा । तेषामपि च सर्वेषां पुराणज्ञः परो गुरुः

लोकी जन्माने व गुणानेही गुरु असतात; पण त्या सर्वांमध्ये पुराणज्ञ हा परम गुरु आहे।

Verse 23

भवकोटिसहस्रेषु भूत्वाभूत्वावसीदति । यो ददात्यपुनर्वृत्तिं कोऽन्यस्तस्मात्परो गुरुः

कोट्यवधी सहस्र भवांत पुनःपुन्हा जन्म-मरण भोगून जीव थकून खचतो. जो पुनर्जन्माची निवृत्ती, म्हणजेच मोक्ष देतो—त्याहून श्रेष्ठ गुरु दुसरा कोण?

Verse 24

पुराणज्ञः शुचिर्दांतः शांतो विजितमत्सरः । साधुः कारुण्यवान्वाग्मी वदेत्पुण्यकथां सुधी

पुराणज्ञ, शुचिर्भूत, इंद्रियनिग्रही, शांत, मत्सरजित, साधू, करुणावान व वाग्मी—असा सुधी वक्ता पुण्यकथा सांगावी.

Verse 25

व्यासासनं समारूढो यदा पौराणिको द्विजः । असमाप्तप्रसंगश्च नमस्कुर्यान्न कस्य चित्

पुराणवाचक द्विज व्यासासनावर आरूढ झाला आणि प्रसंग अजून संपलेला नसेल, तर तो कोणालाही उठून नमस्कार करू नये.

Verse 26

ये धूर्ता ये च दुर्वृत्ता ये चान्ये विजिगीषवः । तेषां कुटिलवृत्तीनामग्रे नैव वदेत्कथाम्

जे धूर्त, जे दुराचारी आणि जे इतर विजयलोलुप आहेत—अशा कुटिलवृत्तींच्या समोर कथा मुळीच सांगू नये.

Verse 27

न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते । देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः

दुर्जनांनी गजबजलेल्या ठिकाणी, शूद्र व हिंस्र पशूंनी व्यापलेल्या प्रदेशात, तसेच जुगाराच्या अड्ड्यात—सुधीने पुण्यकथा सांगू नये.

Verse 28

सद्ग्रामे सुजनाकीर्णे सुक्षेत्रे देवतालये । पुण्ये नदनदीतीरे वदेत्पुण्यकथां सुधीः

सद्ग्रामात, सज्जनांनी भरलेल्या स्थानी, पवित्र क्षेत्रात वा देवालयात, तसेच पुण्य नद्या-नाल्यांच्या तीरावर—सुधी पुरुषाने पुण्यकथेचे कथन करावे।

Verse 29

शिवभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येषु लालसा । वाग्यताः सुश्रवोऽव्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः

जे श्रोते शिवभक्तीने युक्त, अन्य कार्यांत आसक्त नसतील, वाणीसंयमी, लक्षपूर्वक ऐकणारे व अव्यग्र असतील—तेच पुण्याचे भागीदार होत।

Verse 30

अभक्ता ये कथां पुण्यां शृण्वंति मनुजाधमाः । तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं स्याज्जन्मजन्मनि

जे अभक्त, मनुष्यांत अधम, ही पुण्यकथा ऐकतात—त्यांना तिचे पुण्यफळ मिळत नाही; जन्मोजन्मी दुःख त्यांचा पाठलाग करते।

Verse 31

पुराणं ये त्वसंपूज्य तांबूलाद्यैरुपायनैः । शृण्वंति च कथां भक्त्या दरिद्राः स्युर्न पापिनः

जे तांबूल इत्यादी अर्पणांनी पुराणाचे पूजन करू शकत नाहीत, तरी भक्तीने कथा ऐकतात—ते दरिद्री असले तरी पापी नसतात।

Verse 32

कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छंत्यन्यतो नराः । भोगांतरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च संपदः

कथा कीर्तन होत असताना जे पुरुष उठून दुसरीकडे जातात—भोगांच्या मध्यातच त्यांच्या स्त्रिया व संपत्ती नष्ट होते।

Verse 33

सोष्णीषमस्तका ये च कथां शृण्वंति पावनीम् । ते बलाकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः

जे पापी, मनुष्यांत अधम, डोके झाकून (अविनयाने) पावन कथा ऐकतात, ते बलाका (बगळा/सारस) पक्षी म्हणून जन्म घेतात।

Verse 34

तांबूलं भक्षयन्तो ये कथां शृण्वंति पावनीम् । स्वविष्ठां खादयंत्येतान्नरके यमकिंकराः

जे तांबूल (पान) चघळत पावन कथा ऐकतात, त्यांना नरकात यमाचे किंकर त्यांचीच विष्ठा खाऊ घालतात।

Verse 35

ये च तुंगासनारूढाः कथां शृण्वंति दांभिकाः । अक्षयान्नरकान्भुक्त्वा ते भवंत्येव वायसाः

जे दांभिक उंच आसनावर बसून पावन कथा ऐकतात, ते ‘अक्षय’ नरक भोगून शेवटी नक्कीच कावळे होतात।

Verse 36

ये च वीरासनारूढा ये च मंचकसंस्थिताः । शृण्वंति सत्कथां ते वै भवंत्यनृजुपादपाः

जे वीरासनात बसून, किंवा खाट/मंचकावर बसून-आडवे होऊन सत्कथा ऐकतात, ते वाकडे-तिकडे पादप (वक्र वृक्ष) होतात।

Verse 37

असंप्रणम्य शृण्वंतो विषवृक्षा भवंति ते । कथां शयानाः शृण्वन्तो भवंत्यजगरा नराः

जे नमस्कार न करता कथा ऐकतात, ते विषवृक्ष होतात; आणि जे आडवे होऊन कथा ऐकतात, ते अजगर (महासर्प) होतात।

Verse 38

यः शृणोति कथां वक्तुः समानासनमाश्रितः । गुरुतल्पसमं पापं संप्राप्य नरकं व्रजेत्

जो वक्त्याच्या समान आसनावर बसून कथा ऐकतो, तो गुरुतल्पसम महापाप प्राप्त करून नरकास जातो.

Verse 39

ये निंदंति पुराणज्ञं कथां वा पापहारिणीम् । ते वै जन्मशतं मर्त्याः शुनका संभवंति च

जे पुराणज्ञाची निंदा करतात किंवा पापहारिणी कथेला अवमान करतात, ते मर्त्य शंभर जन्म कुत्र्याच्या योनीत जन्मतात.

Verse 40

कथायां वर्तमानायां ये वदंति नराधमाः । ते गर्दभाः प्रजायन्ते कृकलासास्ततः परम्

कथा सुरू असताना जे नराधम बोलत राहतात, ते गाढव होऊन जन्मतात; नंतर छिपकलीच्या योनीत जातात.

Verse 41

कदाचिदपि ये पुण्यां न शृण्वंति कथां नराः । ते भुक्त्वा नरकान्घोरान्भ वंति वनसूकराः

जे मनुष्य कधीही पुण्यदायी कथा ऐकत नाहीत, ते घोर नरक भोगून नंतर वनसूकर (रानडुक्कर) होतात.

Verse 42

ये कथामनुमोदन्ते कीर्त्यमानां नरोत्तमाः । अशृण्वंतोऽपि ते यांति शाश्वतं परमं पदम्

जे नरोत्तम कीर्तन होत असलेल्या कथेला अनुमोदन देऊन आनंदित होतात, ते ऐकू न शकले तरी शाश्वत परम पदास पोहोचतात.

Verse 43

कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वंति ये शठाः । कोट्यब्दान्नरकान्भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः

जे कपटी लोक पवित्र पौराणिक कथाकीर्तनात विघ्न करतात, ते कोट्यवर्ष नरकभोग भोगून शेवटी गावचे डुक्कर होतात।

Verse 44

ये श्रावयंति मनुजान्पुण्यां पौराणिकीं कथाम् । कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठंति ब्रह्मणः पदम्

जे लोकांना पुण्यदायी पौराणिक कथा ऐकवितात, ते साग्र शतकोटी कल्पांपर्यंत ब्रह्मलोकात वास करतात।

Verse 45

आसनार्थं प्रयच्छंति पुराणज्ञस्य ये नराः । कम्बलाजिनवासांसि मञ्चं फलकमेव च

जे लोक पुराणज्ञासाठी आसन देतात—कंबळ, मृगचर्म, वस्त्रे, खाट किंवा लाकडी फळकूटही—ते महान पुण्य मिळवितात।

Verse 46

स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यांति निरामयम्

ते स्वर्गलोकास जाऊन इच्छित भोग भोगतात; मग ब्रह्मादी लोकांत वास करून शेवटी निरामय, निर्मळ परम पदास पोहोचतात।

Verse 47

पुराणज्ञस्य यच्छंति ये सूत्रवसनं नवम् । भोगिनो ज्ञानसंपन्नास्ते भवंति भवेभवे

जे पुराणज्ञाला नवे वस्त्र (नवीन कापड) अर्पण करतात, ते जन्मोजन्मी समृद्ध भोगी व ज्ञानसंपन्न होतात।

Verse 48

ये महापातकैर्युक्ता उपपातकिनश्च ये । पुराणश्रवणादेव ते यांति परमं पदम्

जे महापातकांनी युक्त आहेत आणि जे उपपातकी आहेत, तेही केवळ पुराण-श्रवणाने परम पदास पोहोचतात.

Verse 49

अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं द्विजोत्तमाः । शृण्वतां सर्वपापघ्नं विचित्रं सुमनोहरम्

हे द्विजोत्तमांनो! येथे मी महापुण्यदायक असा इतिहासनुमा आख्यान सांगतो—श्रोत्यांचे सर्व पाप नष्ट करणारा, विचित्र व अत्यंत मनोहर.

Verse 50

दक्षिणापथमध्ये वै ग्रामो बाष्कलसंज्ञितः । तत्र संति जनाः सर्वे मूढाः कर्मविवर्जिताः

दक्षिणापथाच्या मध्यभागी ‘बाष्कल’ नावाचा एक ग्राम आहे; तेथे सर्व लोक मूढ व धर्मकर्मवर्जित आहेत.

Verse 51

न तत्र ब्राह्मणाचाराः श्रुतिस्मृतिपराङ्मुखाः । जपस्वाध्यायरहिताः परस्त्री विषयातुराः

तेथे ब्राह्मणाचार नाही; ते श्रुति-स्मृतीपासून पराङ्मुख, जप-स्वाध्यायविरहित, आणि परस्त्री व विषयलालसेने व्याकुळ आहेत.

Verse 52

कृषीवलाः शस्त्रधरा निर्देवा जिह्मवृत्तयः । न जानंति परं धर्मं ज्ञानवैराग्यलक्षणम्

ते केवळ कृषीवाले व शस्त्रधारी, देववर्जित व कुटिलवृत्तीचे; ज्ञान-वैराग्यलक्षण असलेला परधर्म त्यांना माहीत नाही.

Verse 53

स्त्रियश्च पापनिरताः स्वैरि ण्यः कामलालसाः । दुर्बुद्धयः कुटिलगाः सद्गताचारवर्जिताः

आणि तेथे काही स्त्रिया पापाचारात रत, स्वैरिणी, कामभोगाची लालसा धरलेल्या, दूषित बुद्धीच्या, कुटिल स्वभावाच्या, तसेच सदाचार व सत्पथाच्या शिस्तीपासून वंचित होत्या।

Verse 54

तत्रैको विदुरो नाम दुरात्मा ब्राह्मणाधमः । आसीद्वेश्यापतिर्योऽसौ सदारोऽपि कुमार्गगः

तेथे विदुर नावाचा एक मनुष्य होता—दुरात्मा, ब्राह्मणांतील अधम। तो वेश्येचा राखणदार होऊन राहात असे; आणि पत्नी असूनही तो कुमार्गाचा अनुयायी होता।

Verse 55

स्वपत्नीं बंदुलां नाम हित्वा प्रतिनिशं तथा । वेश्याभवनमासाद्य रमते स्मरपीडितः

तो बंदुला नावाच्या आपल्या पत्नीला सोडून, दररात्री वेश्यागृहात जाऊन, स्मरदेवाच्या पीडेत पडून तेथे रममाण होत असे।

Verse 56

सापि तस्यांगना रात्रौ वियुक्ता नवयौवना । असहंती स्मरावेशं रेमे जारेण संगता

त्याची ती नवयौवना पत्नीही, रात्री त्याच्यापासून वियुक्त होऊन, स्मरावेश सहन न होऊन, जारासह संग करून रमू लागली।

Verse 57

तां कदाचिद्दुराचारां जारेण सह संगताम् । दृष्ट्वा तस्याः पतिः क्रोधादभि दुद्राव सत्वरः

एकदा त्या दुराचारिणीला जारासह संगत झालेली पाहून, तिचा पती क्रोधाने भरून त्वरित त्यांच्याकडे धावला।

Verse 58

जारे पलायिते पत्नीं गृहीत्वा स दुराशयः । संताड्य मुष्टिबंधेन मुहुर्मुहुरताडयत्

जार पळून गेल्यावर त्या दुष्टबुद्धीने पत्नीला धरून मुठी बांधून तिला पुन्हा पुन्हा मारहाण केली।

Verse 59

सा नारी पीडिता भर्त्रा कुपिता प्राह निर्भया । भवान्प्रतिनिशं वेश्यां रमते का गतिर्मम

पतीकडून पीडित ती स्त्री रागावूनही निर्भयपणे म्हणाली—“तू दररोज रात्री वेश्येसोबत रमतोस; मग माझी काय गती, माझा आधार कोण?”

Verse 60

अहं रूपवती योषा नवयौवनशालिनी । कथं सहिष्ये कामार्ता तव संगतिवर्जिता

“मी रूपवती स्त्री, नवयौवनाने शोभणारी; तुझ्या संगतीपासून वंचित होऊन कामातुर मी कशी सहन करू?”

Verse 61

इत्युक्तः स तया तन्व्या प्रोवाच ब्राह्मणाधमः । युक्तमेव त्वयोक्तं हि तस्माद्वक्ष्यामि ते हितम्

त्या सुकुमार तरुणीने असे म्हटल्यावर तो अधम ब्राह्मण म्हणाला—“तू योग्यच बोललीस; म्हणून मी तुझ्या हिताचे सांगतो.”

Verse 62

जारेभ्यो धनमाकृष्य तेभ्यो देहि परां रतिम् । तद्धनं देहि मे सर्वं पण्यस्त्रीणां ददामि तत्

“जारांकडून धन ओढून घे आणि त्यांना तीव्र रती दे; मग ते सर्व धन मला दे—मी ते पण्यस्त्रियांना देईन.”

Verse 63

एवं संपूर्यते कामो ममापि च वरानने । तथेति भर्तृवचनं प्रतिजग्राह सा वधूः

“हे वरानने! अशा रीतीने माझीही इच्छा पूर्ण होईल.” पतीचे वचन ऐकून त्या वधूने “तथास्तु” म्हणत ते स्वीकारले.

Verse 64

एवं तयोस्तु दंपत्योर्दुराचारप्रवृत्तयोः । कालेन निधनंप्राप्तः स विप्रो वृषलीपतिः

अशा प्रकारे ते दांपत्य दुराचारात प्रवृत्त राहिले; कालांतराने तो विप्र—वृषलीचा पती—मरण पावला.

Verse 65

मृते भर्तरि सा नारी पुत्रैः सह निजालये । उवास सुचिरं कालं किंचिदुत्क्रांतयौवना

पती मरण पावल्यानंतर ती स्त्री पुत्रांसह आपल्या घरात दीर्घकाळ राहिली; तिचे यौवन काहीसे उतरले होते.

Verse 66

एकदा दैवयोगेन संप्राप्ते पुण्यपर्वणि । सा नारी बंधुभिः सार्धं गोकर्णं क्षेत्र माययौ

एकदा दैवयोगाने पुण्यपर्वाचा दिवस आला तेव्हा ती स्त्री बंधूंंसह गोकर्णक्षेत्री गेली.

Verse 67

तत्र तीर्थजले स्नात्वा कस्मिंश्चिद्देवतालये । शुश्राव देवमुख्यानां पुण्यां पौराणिकीं कथाम्

तेथे तीर्थजलात स्नान करून, एका देवालयात तिने देवमुख्याविषयीची पवित्र पौराणिक कथा ऐकली.

Verse 68

योषितां जारसक्तानां नरके यमकिंकराः । संतप्तलोहपरिघं क्षिपंति स्मरमंदिरे

नरकात यमाचे किंकर परपुरुषासक्त स्त्रियांवर ‘स्मरमंदिर’ या कामजन्य यातनास्थानी लालबुंद लोखंडी परिघ फेकतात।

Verse 69

इति पौराणिकेनोक्तां सा श्रुत्वा धर्मसंहिताम् । तमुवाच रहस्येषा भीता ब्राह्मणपुंगवम्

पौराणिकाने सांगितलेली धर्मसंहिता ऐकून ती भयभीत झाली आणि एकांतात त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणास म्हणाली।

Verse 70

ब्रह्मन्पापमजानंत्या मयाचरितमुल्बणम् । यौवने कामचारेण कौटिल्येन प्रवर्तितम्

हे ब्राह्मण! पाप आहे हे न कळता मी यौवनात कामाचार व कपट यांमुळे प्रवृत्त होऊन अत्यंत घोर कर्म केले।

Verse 71

इदं त्वद्वचनं श्रुत्वापुराणार्थविजृंभि तम् । भीतिर्मे महती जाता शरीरं वेपते मुहुः

पुराणार्थ उलगडून सांगणारे तुमचे हे वचन ऐकून मला मोठी भीती वाटू लागली; माझे शरीर वारंवार थरथरते।

Verse 72

धिङ्मां दुरिंद्रियासक्तां पापां स्मरविमोहिताम् । अल्पस्य यत्सुखस्यार्थे घोरां यास्यामि दुर्गतिम्

धिक्कार असो मला—दुष्ट इंद्रियांमध्ये आसक्त, पापिणी, काममोहित! थोड्याशा सुखासाठी मी भयंकर दुर्गतीला जाईन।

Verse 73

कथं पश्यामि मरणे यमदूतान्भयंकरान् । कथं पाशैर्बलात्कंठे बध्यमाना धृतिं लभे

मृत्यूसमयी यमाच्या भयानक दूतांना मी कशी पाहू शकेन? आणि जेव्हा ते बळजबरीने माझ्या गळ्यात फास आवळतील, तेव्हा मी धीर कसा धरू?

Verse 74

कथं सहिष्ये नरके खंडशो देहकृंतनम । पुनः कथं पतिष्यामि संतप्ता क्षारकर्दमे

नरकात शरीराचे तुकडे तुकडे कापले जाणे मी कसे सहन करू? आणि पुन्हा होरपळून मी त्या क्षारयुक्त चिखलात कशी पडू?

Verse 75

कथं च योनिलक्षेषु क्रिमिकीटखगादिषु । परिभ्रमामि दुःखौघात्पीड्यमाना निरंतरम्

दुःखांच्या राशीने निरंतर पीडित होऊन मी कृमी, कीटक आणि पक्षी इत्यादी लाखो योनींमध्ये कशी भटकत राहू?

Verse 76

कथं च रोचते मह्यमद्यप्रभृति भोजनम् । रात्रौ कथं च सेविष्ये निद्रां दुःखपरिप्लुता

आजपासून मला जेवण कसे रुचेल? आणि दुःखात बुडालेली मी रात्री झोप तरी कशी घेऊ शकेन?

Verse 77

हाहा हतास्मि दग्धास्मि विदीर्णहृदयास्मि च । हा विधे मां महापापे दत्त्वा बुद्धिमपातयः

हाय! मी मारली गेले, मी जळाले, माझे हृदय विदीर्ण झाले आहे. हे विधात्या! मला बुद्धी देऊनही तू मला महापापात का पाडलेस?

Verse 78

पततस्तुंगशैलाग्राच्छूलाक्रांतस्य देहिनः । यद्दुःखं जायते घोरं तस्मात्कोटिगुणं मम

उंच पर्वतशिखरावरून पडून शूलावर भेदल्या गेलेल्या देहधारीला जे घोर दुःख होते, त्यापेक्षा माझे दुःख कोटीपटीने अधिक आहे.

Verse 79

अश्वमेधायुतं कृत्वा गंगां स्नात्वा शतं समाः । न शुद्धिर्जायते प्रायो मत्पापस्य गरीयसः

मी दहा हजार अश्वमेध यज्ञ केले आणि शंभर वर्षे गंगास्नान केले तरीही माझ्या जड पापाची शुद्धी बहुधा होत नाही.

Verse 80

किं करोमि क्व गच्छामि कं वा शरणमाश्रये । को वा मां त्रायते लोके पतंती नरकार्णवे

मी काय करू, कुठे जाऊ, आणि कोणाचे शरण घ्यावे? नरकरूपी समुद्रात बुडत असलेल्या मला या लोकी कोण वाचवील?

Verse 81

त्वमेव मे गुरुर्ब्रह्मंस्त्वं माता त्वं पितासि च । उद्धरोद्धर मां दीनां त्वामेव शरणं गताम्

हे ब्रह्मन्! तुम्हीच माझे गुरु; तुम्हीच माता, तुम्हीच पिता आहात. केवळ तुमच्या शरण आलेल्या या दीन मला उध्दरा, उध्दरा.

Verse 82

इति तां जातनिर्वेदां पतितां चरणद्वये । उत्थाप्य कृपया धीमान्बभाषे द्विजपुंगवः

असे म्हणत पश्चात्तापाने भरून त्यांच्या दोन्ही चरणांवर पडलेल्या तिला पाहून, त्या धीमान् ब्राह्मणश्रेष्ठाने कृपेने तिला उचलून म्हणाला.

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । दिष्ट्या काले प्रबुद्धासि श्रुत्वेमां महतीं कथाम् । मा भैषीस्तव वक्ष्यामि गतिं चैव सुखावहाम्

ब्राह्मण म्हणाले—सुदैवाने तू योग्य काळी जागी झालीस; ही महान सत्कथा ऐकलीस. भय करू नकोस; मी तुला सुखावह अशी गती व मार्ग सांगतो.

Verse 84

सत्कथाश्रवणादेव जाता ते मतिरीदृशी । इंद्रियार्थेषु वैराग्यं पश्चात्तापो महानभूत्

सत्कथा ऐकण्यामुळेच तुझ्यात अशी बुद्धी उत्पन्न झाली; इंद्रियविषयांबद्दल वैराग्य आले आणि महान पश्चात्तापही जागा झाला.

Verse 85

पश्चात्तापो हि सर्वेषामघानां निष्कृतिः परा । तेनैव कुरुते सद्यः प्रायश्चित्तं सुधीर्नरः

खरेच, पश्चात्ताप हा सर्व पापांचा परम निष्कार आहे; त्याच पश्चात्तापाने सुज्ञ मनुष्य तत्क्षणी खरे प्रायश्चित्त करतो.

Verse 86

प्रायश्चित्तानि सर्वाणि कृत्वा च विधिवत्पुनः । अपश्चात्तापिनो नार्या न यांति गतिमुत्तमाम्

विधिपूर्वक सर्व प्रायश्चित्ते करूनही, ज्यांना पश्चात्ताप नाही ते उत्तम गतीला पोहोचत नाहीत.

Verse 87

सत्कथाश्रवणान्नित्यं संयाति परमां गतिम् । पुण्यक्षेत्रनिवासाच्च चित्तशुद्धिः प्रजायते

नित्य सत्कथा-श्रवणाने परम गती प्राप्त होते; आणि पुण्यक्षेत्री निवास केल्याने चित्तशुद्धी उत्पन्न होते.

Verse 88

यथा सत्कथया नित्यं संयाति परमां गतिम् । तथान्यैः सद्व्रतैर्जंतोर्नभवेन्मतिरुत्तमा

जशी नित्य सत्कथा केल्याने परम गती प्राप्त होते, तशी केवळ इतर सद्व्रतांनीच मनुष्याची बुद्धी तितकी उत्तम होत नाही।

Verse 89

यथा मुहुः शोध्यमानो दर्पणो निर्मलो भवेत् । तथा सत्कथया चेतो विशुद्धिं परमां व्रजेत्

जसा आरसा वारंवार पुसल्याने निर्मळ होतो, तशी सत्कथेमुळे चित्त परम विशुद्धीला पोहोचते।

Verse 90

विशुद्धे चेतसि नृणां ध्यानं सिध्यत्युमापतेः । ध्यानेन सर्वं मलिनं मनोवाक्कायसंभृतम्

नरांचे चित्त विशुद्ध झाले की उमापती (शिव) यांचे ध्यान सिद्ध होते; ध्यानाने मन-वाणी-देहाने साठलेली सर्व मलिनता नष्ट होते।

Verse 91

सद्यो विधूय कृतिनो यांति शम्भोः परं पदम् । अतः संन्यस्तपुण्यानां सत्कथा साधनं परम्

क्षणात मल झटकून कृतार्थ जन शंभूच्या परम पदाला जातात; म्हणून केवळ पुण्यावरचा आधार सोडलेल्यांसाठी सत्कथा हेच परम साधन आहे।

Verse 92

कथया सिध्यति ध्यानं ध्यानात्कैवल्यमुत्तमम् । असिद्धपरमध्यानः कथामेतां शृणोति यः । सोऽन्यजन्मनि संप्राप्य ध्यानं याति परां गतिम्

सत्कथेमुळे ध्यान सिद्ध होते आणि ध्यानातून उत्तम कैवल्य प्राप्त होते। जो अजून परम ध्यानात असिद्ध आहे, तो ही कथा ऐकतो तर अन्य जन्मी फल प्राप्त करून ध्यानास पोहोचून परम गतीला जातो।

Verse 93

नामोच्चारणमात्रेण जप्त्वा मंत्रमजामिलः । पश्चात्तापसमायुक्तस्त्ववाप परमां गतिम्

केवळ नामोच्चारणमात्राने अजामिलाने मंत्रजप केला; आणि नंतर पश्चात्तापयुक्त होऊन त्याने परम गती प्राप्त केली।

Verse 94

सर्वेषां श्रेयसां बीजं सत्कथाश्रवणं नृणाम् । यस्तद्विहीनः स पशुः कथं मुच्येत बन्धनात्

मनुष्यांच्या सर्व कल्याणाचे बीज म्हणजे सत्कथा-श्रवण. जो त्याविना आहे तो पशूसमान; तो बंधनातून कसा मुक्त होईल?

Verse 95

अतस्त्वमपि सर्वेभ्यो विषयेभ्यो निवृत्तधीः । भक्तिं परां समाधाय सत्कथां शृणु सर्वदा । शृण्वंत्याः सत्कथां नित्यं चेतस्ते शुद्धिमेष्यति

म्हणून तूही सर्व विषयांपासून बुद्धी निवृत्त करून, पराभक्ती धारण कर आणि सदैव सत्कथा ऐक. नित्य सत्कथा श्रवणाने तुझे चित्त शुद्ध होईल.

Verse 96

तेन ध्यायसि विश्वेशं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि । ध्यायतः शिवपादाब्जं मुक्तिरेकेन जन्मना

त्यामुळे तू विश्वेश्वराचे ध्यान करशील आणि मग मुक्ती प्राप्त करशील. जो शिवाच्या चरणकमलांचे ध्यान करतो, त्याला एका जन्मातच मुक्ती मिळते.

Verse 97

भविष्यति न सन्देहः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । इत्युक्ता तेन विप्रेण सा नारी बाष्पसंकुला

“हे नक्कीच होईल—यात संशय नाही; मी सत्य, सत्य बोलतो.” असे त्या विप्राने सांगितल्यावर ती स्त्री अश्रूंनी व्याकुळ झाली.

Verse 98

पतित्वा पादयोस्तस्य कृतार्थास्मीत्यभाषत । तस्मिन्नेव महाक्षेत्रे तस्मादेव द्विजोत्तमात्

ती त्याच्या चरणांवर पडून म्हणाली—“मी कृतार्थ झाले.” त्याच महाक्षेत्रात, त्याच श्रेष्ठ द्विजाकडून तिला पुढील मार्गदर्शनही मिळाले.

Verse 99

शुश्राव सत्कथां साध्वीं कैवल्यफल दायिनी । स उवाच द्विजस्तस्यै कथां वैराग्यबृंहिताम्

तिने कैवल्यफल देणारी पवित्र साध्वी सत्कथा ऐकली. मग त्या द्विजाने तिला वैराग्याने पुष्ट अशी उपदेशकथा सांगितली.

Verse 100

यां श्रुत्वा मनुजः सद्यस्त्यजेद्विषयवासनाम् । तस्याश्चित्तं यथा शुद्धं वैराग्यरसगं यथा

जिचे श्रवण होताच मनुष्य तत्क्षणी विषयवासना त्यागील; आणि तिचे चित्त शुद्ध झाले—जणू वैराग्यरसात निमग्न.

Verse 110

इत्थं प्रतिदिनं भक्त्या प्रार्थयंती महेश्वरम् । शृण्वंती सत्कथां सम्यक्कर्मबंधं समाच्छिनत्

अशा रीतीने ती दररोज भक्तीने महेश्वराची प्रार्थना करीत आणि एकाग्रतेने सत्कथा ऐकत, कर्मबंधन पूर्णपणे छेदून टाकीत होती.

Verse 120

देव्युवाच । सोऽस्मत्कथां महापुण्यां कदाचिच्छृणुयाद्यदि । निस्तीर्य दुर्गतिं सर्वामिमं लोकं प्रयास्यति

देवी म्हणाल्या—“जो कोणी कधीही आमची ही महापुण्य कथा ऐकेल, तो सर्व दुर्गती पार करून हा पुण्यलोक प्राप्त करील.”

Verse 130

विमानमारुह्य स दिव्यरूपधृक्स तुंबुरुः पार्श्वगतः स्वकांतया । गायन्महेशस्य गुणान्मनोरमाञ्जगाम कैवल्यपदं सनातनम्

दिव्य विमानावर आरूढ होऊन, दिव्यरूपधारी तुंबुरु आपल्या प्रेयसीसह बाजूस घेऊन निघाला। महेश (शिव) यांचे मनोहर गुण गात गात त्याने सनातन कैवल्यपद—परम मुक्ती—प्राप्त केली।

Verse 136

विविधगुणविभेदैर्नित्यमस्पृष्टरूपं जगति च बहिरंतर्वा समानं महिम्ना । स्वमहसि विहरंतं वाङ्मनोवृत्तिदूरं परमशिवमनंतानंदसांद्रं प्रपद्ये

मी परमशिवाला शरण जातो—ज्यांचे स्वरूप विविध गुणभेदांनी नित्य अस्पर्शित आहे; ज्यांची महिमा जगाच्या आत-बाहेर समान आहे; जे स्वप्रकाश तेजात विहार करतात, वाणी व मनाच्या वृत्तींपलीकडे, अनंत आनंदाने सघन।