Adhyaya 20

Verse 1

सूत उवाच । अथ रुद्राक्षमाहात्म्यं वर्णयामि समासतः । सर्वपापक्षयकरं शृण्वतां पठतामपि

सूत म्हणाले—आता मी संक्षेपाने रुद्राक्षाचे माहात्म्य वर्णन करतो. हे ऐकणाऱ्यांचे आणि पठण/जप करणाऱ्यांचेही सर्व पाप क्षय करणारे आहे.

Verse 2

अभक्तो वापि भक्तो वा नीचो नीचतरोपि वा । रुद्राक्षान्धारयेद्यस्तु मुच्यते सर्वपातकैः

अभक्त असो वा भक्त असो, नीच असो वा अधिक नीच असो—जो रुद्राक्ष धारण करतो तो सर्व महापातकांतून मुक्त होतो.

Verse 3

रुद्राक्षधारणं पुण्यं केन वा सदृशं भवेत् । महाव्रतमिदं प्राहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

रुद्राक्ष धारणाचे पुण्य—त्यासारखे दुसरे काय असेल? तत्त्वदर्शी मुनी यास ‘महाव्रत’ असे म्हणतात.

Verse 4

सहस्रं धारयेद्यस्तु रुद्राक्षाणां धृतव्रतः । तं नमंति सुराः सर्वे यथा रुद्रस्तथैव सः

जो व्रतधारी दृढ राहून एक हजार रुद्राक्ष धारण करतो, त्याला सर्व देव रुद्रास जसे नमस्कार करतात तसेच नमस्कार करतात; तोही रुद्रतुल्य होतो.

Verse 5

अभावे तु सहस्रस्य बाह्वोः षोडश षोडश । एकं शिखायां करयोर्द्वादश द्वादशैव हि

सहस्र रुद्राक्ष उपलब्ध नसतील तर दोन्ही बाहूंवर सोळा‑सोळा धारण करावे। शिखेत एक, आणि दोन्ही हातांवर बारा‑बारा धारण करावे.

Verse 6

द्वात्रिंशत्कंठदेशे तु चत्वारिंशत्तु मस्तके । एकैक कर्णयोः षट् षट् वक्षस्यष्टोत्तरं शतम् । यो धारयति रुद्राक्षान्रुद्रवत्सोपि पूज्यते

कंठदेशी बत्तीस, मस्तकावर चाळीस; दोन्ही कानांत सहा‑सहा, आणि वक्षस्थळी एकशे आठ रुद्राक्ष धारण करावेत. जो असे धारण करतो तो रुद्रासारखा पूज्य होतो.

Verse 7

मुक्ताप्रवालस्फटिकरौप्यवैदूर्यकांचनैः । समेतान्धारयेद्यस्तु रुद्राक्षान्स शिवो भवेत्

जो मोती, प्रवाळ, स्फटिक, रौप्य, वैदूर्य (लहसुनिया) आणि सुवर्ण यांसह रुद्राक्ष एकत्र धारण करतो, तो शिवभावास प्राप्त होतो.

Verse 8

केवलानपि रुद्राक्षान्यथालाभं बिभर्ति यः । तं न स्पृशंति पापानि तमांसीव विभावसुम्

जो केवळ रुद्राक्षही, यथालाभ धारण करतो, त्याला पाप स्पर्श करत नाही—जसे अंधार सूर्याला स्पर्श करत नाही.

Verse 9

रुद्राक्षमालया जप्तो मंत्रोऽनंतफलप्रदः । अरुद्राक्षो जपः पुंसां तावन्मात्रफलप्रदः

रुद्राक्षमाळेने केलेला मंत्रजप अनंत फल देणारा आहे. रुद्राक्षाविना मनुष्यांचा जप तितक्याच मर्यादित फलाचा दाता ठरतो.

Verse 10

यस्यांगे नास्ति रुद्राक्ष एकोपि बहुपुण्यदः । तस्य जन्म निरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितं यदि

ज्याच्या अंगावर एकही रुद्राक्ष नाही—जो बहुपुण्यदायक आहे—आणि जो त्रिपुंड्र (भस्माच्या तीन रेषा)रहित आहे, त्याचा जन्म निष्फळ ठरतो।

Verse 11

रुद्राक्षं मस्तके बद्ध्वा शिरःस्नानं करोति यः । गंगास्नानफलं तस्य जायते नात्र संशयः

जो मस्तकावर रुद्राक्ष बांधून शिरःस्नान करतो, त्याला गंगास्नानाचे फळ मिळते—यात संशय नाही।

Verse 12

रुद्राक्षं पूजयेद्यस्तु विना तोयाभिषेचनम् । यत्फलं लिंगपूजायास्तदेवाप्नोति निश्चितम्

जो तोयाभिषेक न करताही रुद्राक्षाची पूजा करतो, तो निश्चयच शिवलिंगपूजेचे तेच फळ प्राप्त करतो।

Verse 13

एकवक्त्राः पंचवक्त्रा एकादशमुखाः परे । चतुर्दशमुखाः केचिद्रुद्राक्षा लोकपूजिताः

काही रुद्राक्ष एकमुखी, काही पंचमुखी, काही एकादशमुखी, तर काही चतुर्दशमुखी असतात—हे रुद्राक्ष लोकपूजित आहेत।

Verse 14

भक्त्या संपूजितो नित्यं रुद्राक्षः शंकरात्मकः । दरिद्रं वापि कुरुते राजराजश्रियान्वितम्

शंकरस्वरूप रुद्राक्षाची नित्य भक्तीने पूजा केली असता, तो दरिद्रालाही राजराजश्रीने युक्त करतो।

Verse 15

अत्रेदं पुण्यमाख्यानं वर्णयंति मनीषिणः । महापापक्षयकरं श्रवणात्कीर्त्तनादपि

येथे मनीषीजन हे पुण्य आख्यान वर्णितात—जे केवळ श्रवणाने वा कीर्तनानेही महापापांचा क्षय करणारे आहे।

Verse 16

राजा काश्मीरदेशस्य भद्रसेन इति श्रुतः । तस्य पुत्रो ऽभवद्धीमान्सुधर्मानाम वीर्यवान्

काश्मीर देशाचा भद्रसेन नावाचा प्रसिद्ध राजा होता। त्याचा सुधर्मा नावाचा पुत्र बुद्धिमान व पराक्रमी होता।

Verse 17

तस्यामात्यसुतः कश्चित्तारको नाम सद्गुणः । बभूव राजपुत्रस्य सखा परमशोभनः

त्याच्या एका मंत्र्याचा तारक नावाचा सद्गुणी पुत्र होता। तो राजपुत्राचा अत्यंत शोभनीय सखा झाला।

Verse 18

तावुभौ परमस्निग्धौ कुमारौ रूपसुन्दरौ । विद्याभ्यासपरौ बाल्ये सह क्रीडां प्रचक्रतुः

ते दोन्ही कुमार परस्पर अत्यंत स्नेही व रूपसुंदर होते। बालपणी ते एकत्र खेळत आणि विद्याभ्यासात तत्पर राहत।

Verse 19

तौ सदा सर्वगात्रेषु रुद्राक्षकृतभूषणौ । विचेरतुरुदारांगौ सततं भस्मधारिणौ

ते सदैव सर्वांगावर रुद्राक्षांची भूषणे धारण करीत. उदार देहाचे ते सतत भस्मधारी होऊन विचरत.

Verse 20

हारकेयूरकटककुंडलादिविभूषणम् । हेमरत्नमयं त्यक्त्वा रुद्राक्षान्दधतुश्च तौ

हार, केयूर, कटक, कुंडल इत्यादी सुवर्ण-रत्नमय भूषणें टाकून देऊन त्या दोघांनी रुद्राक्ष धारण केले.

Verse 21

रुद्राक्षमालितौ नित्यं रुद्राक्षकरकंकणौ । रुद्राक्षकंठाभरणौ सदा रुद्राक्षकुंडलौ

ते नित्य रुद्राक्षमाळांनी अलंकृत होते; हातांवरील कंकणे रुद्राक्षांची, गळ्यातील भूषण रुद्राक्षांचे, आणि कुंडलेही सदैव रुद्राक्षांचीच होती.

Verse 22

हेमरत्नाद्यलंकारे लोष्टपाषाणदर्शनौ । बोध्यमानावपि जनैर्न रुद्राक्षान्व्यमुंचताम्

सुवर्ण-रत्नांचे अलंकार त्यांना मातीचे ढेकूळ व दगडासारखे भासत; लोकांनी समजावले तरी त्यांनी रुद्राक्ष सोडले नाहीत.

Verse 23

तस्य काश्मीरराजस्य गृहं प्राप्तो यदृच्छया । पराशरो मुनिवरः साक्षादिव पितामहः

त्या काश्मीरराजाच्या घरी यदृच्छेने मुनिवर पराशर आले—जणू साक्षात् पितामह ब्रह्मदेवच प्रकट झाले.

Verse 24

तमर्चयित्वा विधिवद्राजा धर्मभृतां वरः । प्रपच्छ सुखमासीनं त्रिकालज्ञं महामुनिम्

विधिपूर्वक त्यांची पूजा करून, धर्मभृतांमध्ये श्रेष्ठ राजाने सुखासनस्थ त्रिकालज्ञ महामुनींना प्रश्न विचारला.

Verse 25

राजोवाच । भगवन्नेष पुत्रो मे सोपि मंत्रिसुतश्च मे । रुद्राक्षधारिणौ नित्यं रत्नाभरणनिःस्पृहौ

राजा म्हणाला—हे भगवन्! हा माझा पुत्र आहे आणि तो माझ्या मंत्र्याचा पुत्र आहे. दोघेही नित्य रुद्राक्ष धारण करतात व रत्नाभरणांबद्दल निःस्पृह आहेत.

Verse 26

शास्यमानावपि सदा रत्नाकल्पपरिग्रहे । विलंघितास्मद्वचनौ रुद्राक्षेष्वेव तत्परौ

रत्नालंकार स्वीकारण्यासाठी सतत समजावले तरी, त्यांनी माझे वचन ओलांडले आणि केवळ रुद्राक्षातच तत्पर राहिले.

Verse 27

नोपदिष्टाविमौ बालौ कदाचिदपि केनचित् । एषा स्वाभाविकी वृत्तिः कथमासीत्कुमारयोः

या दोन्ही बालकांना कधीही कोणाचाही उपदेश मिळाला नाही; मग या दोन कुमारांत ही स्वाभाविक वृत्ती कशी उत्पन्न झाली?

Verse 28

पराशर उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तव पुत्रस्य धीमतः । यथा त्वं मंत्रिपुत्रस्य प्राग्वृत्तं विस्मयावहम्

पराशर म्हणाले—हे राजन्, ऐक. मी तुझ्या बुद्धिमान पुत्राचे पूर्ववृत्त, तसेच मंत्रिपुत्राचेही विस्मयकारक पूर्वचरित्र सांगतो.

Verse 29

नंदिग्रामे पुरा काचिन्महानंदेति विश्रुता । बभूव वारवनिता शृंगारललिताकृतिः

पूर्वी नंदिग्रामात महानंदा नावाची एक वारवनिता प्रसिद्ध होती; ती शृंगारात निपुण व रूपाने ललित होती.

Verse 30

छत्रं पूर्णेंदुसंकाशं यानं स्वर्णविराजितम् । चामराणि सुदंडानि पादुके च हिरण्मये

पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे उजळ छत्र, सुवर्णाने विराजमान वाहन, मजबूत दांड्यांचे चामर, आणि सुवर्णमयी पादुका—ही तिची दिव्य संपत्ती होती।

Verse 31

अंबराणि विचित्राणि महार्हाणि द्युमंति च । चंद्ररश्मिनिभाः शय्या पर्यंकाश्च हिरण्मयाः

तिची वस्त्रे नानाविध, अत्यंत मौल्यवान व तेजस्वी होती; चंद्रकिरणांसारख्या कोमल-दीप्त शय्या, आणि सुवर्णमय पर्यंक होते।

Verse 32

गावो महिष्यः शतशो दासाश्च शतशस्तथा

शेकडो गायी व म्हशी होत्या, आणि त्याचप्रमाणे शेकडो दास-सेवकही होते।

Verse 33

सर्वाभरणदीप्तांग्यो दास्यश्च नवयौवना । भूषणानि परार्ध्याणि नवरत्नोज्ज्वलानि च

नवयौवनाने युक्त तिच्या दासी सर्व आभरणांनी दीप्त होत; आणि अत्यंत मौल्यवान, नवरत्नांनी उजळलेली भूषणेही होती।

Verse 34

गन्धकुंकुमकस्तूरीकर्पूरागुरुलेपनम् । चित्रमाल्यावतंसश्च यथेष्टं मृष्टभोजनम्

सुगंधी द्रव्ये व लेप—कुंकुम-चंदन, कस्तुरी, कापूर व अगुरु—तसेच रंगीबेरंगी माळा व केशालंकार, आणि इच्छेप्रमाणे रुचकर भोजन उपलब्ध होते।

Verse 35

नानाचित्रवितानाढ्यं नानाधान्यमयं गृहम् । बहुरत्नसहस्राढ्यं कोटिसंख्याधिकं धनम्

तिचे घर नानावर्णी चित्रवितानांनी समृद्ध व विविध धान्यांनी परिपूर्ण होते। अनेक प्रकारच्या रत्नांच्या सहस्रांनी ते भरलेले, आणि धन तर कोटीसंख्येपेक्षाही अधिक होते।

Verse 36

एवं विभवसंपन्ना वेश्या कामविहारिणी । शिवपूजारता नित्यं सत्यधर्मपरायणा

अशा प्रकारे महान वैभवाने संपन्न ती वेश्या, जरी कामविहारात वावरत असे, तरीही नित्य शिवपूजेत रत आणि सत्य-धर्मात दृढ परायण होती।

Verse 37

सदाशिवकथासक्ता शिवनामकथोत्सुका । शिवभक्तांघ्र्यवनता शिवभक्तिरतानिशम्

ती सदाशिवकथेत आसक्त, शिवनामकथेस उत्सुक असे। शिवभक्तांच्या चरणांशी नतमस्तक होऊन, दिवस-रात्र शिवभक्तीतच रममाण असे।

Verse 38

विनोदहेतोः सा वेश्या नाट्यमण्डपमध्यतः । रुद्राक्षैभूषयित्वैकं मर्कटं चैव कुक्कुटम्

विनोदासाठी ती वेश्या नाट्यमंडपाच्या मध्यभागी रुद्राक्षांनी एक माकड आणि एक कोंबडा यांना अलंकृत करू लागली।

Verse 39

करतालैश्च गीतैश्च सदा नर्तयति स्वयम् । पुनश्च विहसंत्युच्चैः सखीभिः परिवारिता

करतालांच्या तालावर व गीतांच्या संगतीने ती स्वतः त्यांना नेहमी नाचवीत असे. नंतर सख्यांनी वेढलेली ती पुन्हा पुन्हा मोठ्याने हसत असे.

Verse 40

युग्मम् । रुद्राक्षैः कृतकेयूरकर्णाभरणभूषणः । मर्कटः शिक्षया तस्याः सदा नृत्यति बालवत्

रुद्राक्षांचे केयूर व कर्णाभूषण धारण केलेला तो माकड; तिच्या शिक्षेने नेहमी बालकासारखा नाचत असे.

Verse 41

शिखायां बद्धरुद्राक्षः कुक्कुटः कपिना सह । चिरं नृत्यति नृत्यज्ञः पश्यतां चित्रमावहन्

शिखेत रुद्राक्ष बांधलेला तो कोंबडा माकडासह; नृत्यकुशल होऊन फार काळ नाचत असे व पाहणाऱ्यांना अद्भुत दृश्य दाखवीत असे.

Verse 42

एकदा भवनं तस्याः कश्चिद्वैश्यः शिवव्रती । आजगाम सरुद्राक्षस्त्रिपुंड्री निर्ममः कृती

एकदा शिवव्रती असा एक वैश्य तिच्या घरी आला—रुद्राक्षधारी, त्रिपुंड्रधारी, ममता-रहित व आचरणात शिस्तबद्ध.

Verse 43

स बिभ्रद्भस्म विशदे प्रकोष्ठे वरकंकणम् । महारत्नपरिस्तीर्णं ज्वलंतं तरुणार्कवत्

तो स्वच्छ, उज्ज्वल विभूती धारण करीत होता; आणि त्याच्या बाहूवर उत्तम कंकण होते—महामण्यांनी जडित, उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी.

Verse 44

तमागतं सा गणिका संपूज्य परया मुदा । तत्प्रकोष्ठगतं वीक्ष्य कंकणं प्राह विस्मिता

तो आल्यावर त्या गणिकेने परम आनंदाने त्याचे स्वागत व पूजन केले; मग त्याच्या बाहूवरील कंकण पाहून ती विस्मयाने बोलली.

Verse 45

महारत्नमयः सोऽयं कंकणस्त्वत्करे स्थितः । मनो हरति मे साधौ दिव्यस्त्रीभूषणोचितः

महान रत्नांनी जडलेला हा कंकण तुझ्या हातावर शोभतो आहे। हे साध्वी, हा दिव्य स्त्रीभूषणास योग्य असून माझे मन हरून घेतो।

Verse 46

इति तां वररत्नाढ्य सस्पृहां करभूषणे । वाक्ष्योदारमतिर्वैश्यः सस्मितं समभाषत

अशा रीतीने उत्तम रत्नांनी समृद्ध व हाताच्या भूषणासाठी आसुसलेली तिला पाहून उदारबुद्धी वैश्याने हसत तिच्याशी बोलणे केले।

Verse 47

वैश्य उवाच । अस्मिन्रत्नवरे दिव्ये यदि ते सस्पृहं मनः । तमेवादत्स्व सुप्रीता मौल्यमस्य ददासि किम्

वैश्य म्हणाला—या दिव्य, श्रेष्ठ रत्नासाठी तुझे मन आसुसले असेल तर आनंदाने हेच घे. याचे मोल तू काय देशील?

Verse 48

वेश्यो वाच । वयं तु स्वैरचारिण्यो वेश्यास्तु न पतिव्रताः । अस्मत्कुलोचितो धर्मो व्यभिचारो न संशयः

वेश्या म्हणाली—आम्ही स्वैरचारिणी स्त्रिया; वेश्या पतिव्रता नसतात. आमच्या कुलाचा रूढ धर्म परपुरुषसंबंधच आहे, यात संशय नाही.

Verse 49

यद्येतद्रत्नखचितं ददासि करभूषणम् । दिनत्रयमहोरात्रं तव पत्नी भवाम्यहम्

जर तू हे रत्नखचित हाताचे भूषण दिलेस, तर तीन दिवस-रात्र मी तुझी पत्नी होईन.

Verse 50

वैश्य उवाच । तथास्तु यदि ते सत्यं वचनं वारवल्लभे । ददामि रत्नवलयं त्रिरात्रं भव मद्वधूः

वैश्य म्हणाला—“तथास्तु; हे वारवल्लभे, तुझे वचन सत्य असेल तर. मी तुला रत्नजडित वळा देतो; तीन रात्री तू माझी पत्नी हो.”

Verse 51

एतस्मिन्व्यवहारे तु प्रमाणं शशिभास्करौ । त्रिवारं सत्यमित्युक्त्वा हृदयं मे स्पृश प्रिये

“या व्यवहारात चंद्र-सूर्य हेच प्रमाण (साक्षी) असतील. ‘सत्य’ असे तीनदा म्हणून, हे प्रिये, माझे हृदय स्पर्श कर.”

Verse 52

वेश्योवाच । दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी भूत्वा तव प्रभो । सहधर्मं चरामीति सा तद्धृदयमस्पृशत्

वेश्या म्हणाली—“हे प्रभो, तीन दिवस-रात्र मी तुझी पत्नी होऊन तुझ्यासह सहधर्म आचरीन.” असे म्हणत तिने त्याचे हृदय स्पर्शिले.

Verse 53

अथ तस्यै स वैश्यस्तु प्रददौ रत्नकङ्कणम् । लिंगं रत्नमयं चास्या हस्ते दत्त्वेदमब्रवीत्

मग त्या वैश्याने तिला रत्नकंकण दिले; आणि रत्नमय लिंग तिच्या हातात देऊन तो असे बोलला.

Verse 54

इदं रत्नमयं शैवं लिंगं मत्प्राणसंनिभम् । रक्षणीयं त्वया कांते तस्य हानिर्मृतिर्मम

“हे रत्नमय शैव लिंग माझ्या प्राणांसमान आहे. हे कांते, याचे रक्षण तुलाच करावे; याची हानी म्हणजे माझा मृत्यूसमान.”

Verse 55

एवमस्त्विति सा कांता लिंगमादाय रत्नजम् । नाट्यमण्डपिकास्तंभे निधाय प्राविशद्गृहम्

“एवमस्तु” असे म्हणत ती प्रिया रत्नोत्पन्न लिंग घेऊन नाट्य-मंडपिकेच्या स्तंभावर ठेवून मग घरात प्रविष्ट झाली।

Verse 56

सा तेन संगता रात्रौ वैश्येन विटधर्मिणा । सुखं सुष्वाप पर्यंके मृदुतल्पोपशोभिते

त्या रात्री ती विटधर्मिणा त्या वैश्यासह संगत झाली आणि मृदु गादीने शोभलेल्या पलंगावर सुखाने झोपली।

Verse 57

ततो निशीथसमये नाट्यमण्डपिकांतरे । अकस्मादुत्थितो वह्निस्तमेव सहसावृणोत्

मग मध्यरात्री नाट्य-मंडपिकेच्या आत अचानक आग भडकली आणि तिने क्षणार्धात सर्वत्र वेढा घातला।

Verse 58

मण्डपे दह्यमाने तु सहसोत्थाय संभ्रमात् । सा वेश्या मर्कटं तत्र मोचयामास बंधनात्

मंडप जळू लागल्यावर ती वेश्या घाबरून झटकन उठली आणि तिथे असलेल्या माकडाला बंधनातून सोडवले।

Verse 59

स मर्कटो मुक्तबंधः कुक्कुटेन सहामुना । भीतो दूरं प्रदुद्राव विधूयाग्निकणान्बहून्

बंधमुक्त तो माकड त्या कोंबड्यासह भीतीने दूर पळून गेला आणि अनेक अग्निकण झटकून टाकीत गेला।

Verse 60

स्तंभेन सह निर्दग्धं तल्लिंगं शकलीकृतम् । दृष्ट्वा वेश्या च वैश्यश्च दुरंतं दुःखमापतुः

स्तंभासह जळून तुकडे-तुकडे झालेले ते लिंग पाहून वेश्या व वैश्य—दोघेही असह्य शोकाने व्याकुळ झाले.

Verse 61

दृष्ट्वा प्राणसमं लिंगं दग्धं वैश्यपतिस्तथा । स्वयमप्याप्तनिर्वेदो मरणाय मतिं दधौ

प्राणासारखे प्रिय ते लिंग दग्ध झालेले पाहून तो वैश्यपती गाढ वैराग्याने भरून मृत्यूचा निश्चय करू लागला.

Verse 62

निर्वेददान्नितरां खेदाद्वैश्यस्तामाह दुःखिताम् । शिवलिंगे तु निर्भिन्ने नाहं जीवितुमुत्सहे

पश्चात्ताप व अधिकच खेदाने व्याकुळ झालेला वैश्य त्या दुःखितेला म्हणाला—“शिवलिंग तुटल्यावर मला आता जगवेना.”

Verse 63

चितां कारय मे भद्रे तव भृत्यैर्बलाधिकैः । शिवे मनः समावेश्य प्रविशामि हुताशनम्

“हे भद्रे, तुझ्या बलवान सेवकांकडून माझ्यासाठी चिता तयार करव. शिवात मन एकाग्र करून मी अग्नीत प्रवेश करीन.”

Verse 64

यदि ब्रह्मेंद्रविष्ण्वाद्या वारयेयुः समेत्य माम् । तथाप्यस्मिन्क्षणे धीरः प्रविश्याग्निं त्यजाम्यसून्

“ब्रह्मा, इंद्र, विष्णु इत्यादी सर्वजण एकत्र येऊन मला रोखू पाहिले तरी, मी याच क्षणी धैर्याने अग्नीत प्रवेश करून प्राणत्याग करीन.”

Verse 65

तमेवं दृढबंधं सा विज्ञाय बहुदुःखिता । स्वभृत्यैः कारयामास चितां स्वनगराद्बहिः

त्याचा असा दृढनिश्चय जाणून ती अत्यंत दुःखी झाली। मग तिने आपल्या सेवकांकडून नगराबाहेर चिता उभारून घेतली।

Verse 66

ततः स वैश्यः शिवभक्तिपूतः प्रदक्षिणीकृत्य समिद्धमग्निम् । विवेश पश्यत्सु जनेषु धीरः सा चानुतापं युवती प्रपेदे

मग शिवभक्तीने पावन झालेला तो वैश्य प्रज्वलित अग्नीची प्रदक्षिणा करून, लोक पाहत असताना धीरपणे त्यात प्रवेशला; आणि ती युवती दाहक पश्चात्तापाने व्याकुळ झाली।

Verse 67

अथ सा दुःखिता नारी स्मृत्वा धर्मं सुनिर्मलम् । सर्वान्बन्धून्समीक्ष्यैव बभाषे करुणं वचः

तेव्हा दुःखी झालेल्या त्या स्त्रीने निर्मळ धर्माचे स्मरण केले। सर्व नातलगांकडे पाहून तिने करुण वचन उच्चारले।

Verse 68

रत्नकंकणमादाय मया सत्यमुदाहृतम् । दिनत्रयमहं पत्नी वैश्यस्यामुष्य संमता

रत्नजडित कंकण घेऊन मी सत्यच उच्चारले होते—तीन दिवस मी त्या वैश्याची पत्नी म्हणून मान्य होते।

Verse 69

कर्मणा मत्कृतेनायं मृतो वैश्यः शिवव्रती । तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि सहानेन हुताशनम् । सधर्मचारिणीत्युक्तं सत्यमेतद्धि पश्यथ

माझ्या कृत कर्मामुळे हा शिवव्रती वैश्य मृत झाला आहे। म्हणून मी याच्यासह हुताशनात प्रवेश करीन। ‘सधर्मचारिणी’—हे वचन सत्य आहे; हे सत्य पाहा।

Verse 70

सत्येन प्रीतिमायांति देवास्त्रिभुवनेश्वराः । सत्यासक्तिः परो धर्मः सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्

सत्याने त्रिभुवनाधीश देव प्रसन्न होतात। सत्यासक्ती हाच परम धर्म; सत्यावरच सर्व काही दृढपणे प्रतिष्ठित आहे।

Verse 71

सत्येन स्वर्गमोक्षौ च नासत्येन परा गतिः । तस्मासत्यं समाश्रित्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

सत्याने स्वर्ग व मोक्ष दोन्ही मिळतात; असत्याने परम गती नाही. म्हणून सत्याचा आश्रय घेऊन मी हुताशनात (अग्नीत) प्रवेश करीन।

Verse 72

इति सा दृढनिर्बंधा वार्यमाणापि बंधुभिः । सत्यलोपभयान्नारी प्राणांस्त्यक्तुं मनो दधे

अशी ती, नातेवाईकांनी रोखले तरी, दृढ निश्चयाने अढळ राहिली. सत्यभंगाच्या भीतीने त्या स्त्रीने प्राणत्यागाचा निर्धार केला।

Verse 73

सर्वस्वं शिवभक्तेभ्यो दत्त्वा ध्यात्वा सदाशिवम् । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रदेशाभिमुखी स्थिता

शिवभक्तांना सर्वस्व दान देऊन व सदाशिवाचे ध्यान करून, तिने त्या अग्नीची तीनदा प्रदक्षिणा केली आणि मग त्याच्या समोर उभी राहिली।

Verse 74

तां पतंतीं समिद्धेऽग्नौ स्वपदार्पितमानसाम् । वारयामास विश्वात्मा प्रादुर्भूतः शिवः स्वयम्

ती प्रज्वलित अग्नीत पडू लागली आणि तिचे मन त्यांच्या चरणी अर्पित होते; तेव्हा विश्वात्मा शिव स्वतः प्रकट होऊन तिला थांबवू लागले।

Verse 75

सा तं विलोक्याखिलदेव देवं त्रिलोचनं चन्द्रकलावतंसम् । शशांकसूर्यानलकोटिभासं स्तब्धेव भीतेव तथैव तस्थौ

तिला तो—अखिल देवांचा देव, त्रिनेत्र, चंद्रकलेचा मुकुटधारी, कोट्यवधी चंद्र-सूर्य-अग्नीप्रमाणे तेजस्वी—दिसताच ती स्तब्ध, जणू भयभीत होऊन, तशीच उभी राहिली।

Verse 76

तां विह्वलां परित्रस्तां वेपमानां जडी कृताम् । समाश्वास्य गलद्बाष्पां करे गृह्याब्रवीद्वचः

तिला व्याकुळ, अतिशय त्रस्त, थरथर कापणारी व जड झालेली पाहून त्यांनी तिला धीर दिला; अश्रू वाहत असताना तिचा हात धरून हे वचन बोलले।

Verse 77

शिव उवाच । सत्यं धर्मं च ते धैर्यं भक्तिं च मयि निश्चलाम् । निरीक्षितुं त्वत्सकाशं वैश्यो भूत्वाहमागतः

शिव म्हणाले—तुझे सत्य, धर्म, धैर्य आणि माझ्यावरील अचल भक्ती पाहण्यासाठी मी वैश्याचे रूप धारण करून तुझ्याकडे आलो आहे।

Verse 78

माययाग्निं समुत्थाप्य दग्धवान्नाट्यमंडपम् । दग्धं कृत्वा रत्नलिंगं प्रवृष्टोस्मि हुताशनम्

माझ्या मायेनं मी अग्नी उत्पन्न करून नाट्यमंडप जाळला। रत्नलिंगही जळाल्यासारखे करून दाखवून, मी स्वतः हुताशनात प्रवेश केला।

Verse 79

वेश्याः कैतवकारिण्यः स्वैरिण्यो जनवंचकाः । सा त्वं सत्यमनुस्मृत्य प्रविष्टाग्निं मया सह

वेश्या बहुधा कपटी, स्वैरिणी व लोकांना फसविणारी असते; पण तू सत्याचे स्मरण करून माझ्यासह अग्नीत प्रवेश केलीस।

Verse 80

अतस्ते संप्रदास्यामि भोगांस्त्रिदशदुर्लभान् । आयुश्च परमं दीर्घमारोग्यं च प्रजोन्नतिम् । यद्यदिच्छसि सुश्रोणि तत्तदेव ददामि ते

म्हणून मी तुला देवांनाही दुर्लभ असे भोग देईन—अतिदीर्घ आयुष्य, निरोगता आणि संततीची उन्नती. हे सुश्रोणि, तू जे जे इच्छिशील ते तेच मी तुला देतो.

Verse 81

सूत उवाच । इति ब्रुवति गौरीशे सा वेश्या प्रत्यभाषत

सूत म्हणाले—गौरीशाने असे बोलताच ती वेश्या प्रत्युत्तर देऊ लागली.

Verse 82

वेश्योवाच । न मे वांछास्ति भोगेषु भूमौ स्वर्गे रसातले । तव पादांबुजस्पर्शादन्यत्किंचिन्न वै वृणे

वेश्या म्हणाली—भूमीवर, स्वर्गात वा रसातळातही मला भोगांची इच्छा नाही. तुमच्या चरणकमलांच्या स्पर्शावाचून मी दुसरे काहीही निवडत नाही.

Verse 83

एते भृत्याश्च दास्यश्च ये चान्ये मम बांधवाः । सर्वे त्वदर्चनपरास्त्वयि संन्यस्तवृत्तयः

हे सेवक-सेविका आणि माझे इतर बांधव—हे सर्वजण तुमच्या अर्चनेत तत्पर राहोत आणि आपली सर्व वृत्ती तुमच्यात अर्पण करोोत.

Verse 84

सर्वानेतान्मया सार्धं नीत्वा तव परं पदम् । पुनर्जन्मभयं घोरं विमोचय नमोस्तु ते

या सर्वांना माझ्यासह तुमच्या परम पदास नेऊन, आम्हाला पुनर्जन्माच्या त्या घोर भयातून मुक्त करा. तुम्हाला नमस्कार असो.

Verse 85

तथेति तस्या वचनं प्रतिनंद्य महेश्वरः । तान्सर्वांश्च तया सार्धं निनाय परमं पदम्

“तथास्तु” असे म्हणून महेश्वरांनी तिचे वचन मान्य केले आणि तिच्यासह त्या सर्वांना परम पदास नेले।

Verse 86

पराशर उवाच । नाट्यमंडपिकादाहे यौ दूरं विद्रुतौ पुरा । तत्रावशिष्टौ तावेव कुक्कुटो मर्कटस्तथा

पराशर म्हणाले—पूर्वी लहान नाट्यमंडपिका जळत असता दोघे दूर पळाले; तरी तेच तिथे उरले—कुक्कुट आणि मर्कट।

Verse 87

कालेन निधनं यातो यस्तस्या नाट्यमर्कटः । सोभूत्तव कुमारोऽसौ कुवकुटो मंत्रिणः सुतः

काळानुसार त्या नाट्यमर्कटाचा अंत झाला; तोच तुझा हा पुत्र झाला, आणि तो कुक्कुट मंत्र्याचा पुत्र झाला।

Verse 88

रुद्राक्षधारणोद्भूतात्पुण्यात्पूर्वभवार्जितात् । कुले महति संजातौ वर्तेते बालकाविमौ

रुद्राक्षधारणातून उत्पन्न, पूर्वजन्मी कमावलेल्या पुण्यामुळे हे दोन्ही बालक महत् कुळात जन्मले असून त्यातच वावरतात।

Verse 89

पूर्वाभ्यासेन रुद्राक्षान्दधाते शुद्धमानसौ । अस्मिञ्जन्मनि तं लोकं शिवं संपूज्य यास्य तः

पूर्वाभ्यासाच्या बळाने शुद्ध मनाचे ते दोघे रुद्राक्ष धारण करतात; या जन्मात शिवाची पूर्ण पूजा करून ते त्या शिवलोकास जातील।

Verse 90

एषा प्रवृत्तिस्त्वनयोर्बालयोः समुदाहृता । कथा च शिवभक्ताया किमन्यत्प्रष्टुमिच्छसि

अशा रीतीने त्या दोन्ही बालकांची हकीकत सविस्तर सांगितली आणि शिवभक्त स्त्रीची कथाही कथन केली। आता तुला आणखी काय विचारायचे आहे?